Osy qubylysqa qarap, paıymdasaq, birinshiden, dúnıejúzinde de, elimizde de motıvasııalyq hám basqa da «úıretýshi» kitaptarǵa suranys óte joǵary. О́ıtkeni olardyń jarnamasy jaqsy jáne adamdar úshin de negizgi qundylyqtardyń emi sol janrdaǵy kitaptar bolyp otyr. Psıhologterdiń sózinshe, bul qazirgi qoǵamdaǵy adamdardyń rýhanı álsiz ekenin bildiredi. Iаǵnı qaı salada bolmasyn, árqashan bireýdiń aıtqan amalyn tyńdaýǵa, isteýge daıyn turady. Tipti, ómirdegi qıyndyqtarmen de óz betimen kúrese almaıdy: rýhanı ımmýnıteti tómen. Árıne bul – birjaqty pikir. Alaıda jurt japa-tarmaǵaı oqyp jatqan ol kitaptar, qalaı desek te, turmystyq deńgeıden asa almaıdy. Al estetıkalyq talǵamdy qalyptastyratyn kórkem shyǵarmalar emes pe?.. Demek, aınalamyzda talǵamy qatyp, semgen adamdar barshylyq degen sóz.
Álemdik naryqta kórkem ádebıet pen «turmystyq» kitaptardyń jarnamasy da, satylýy da, oqylýy da bir deńgeıde. Klassıkalyq dúnıelerdiń artta qalyp, sheteldik «úıretýshi» kitaptardyń alǵa ozǵany bizde ǵana. Sońǵy ýaqytta qazaq avtorlary da bıznesti damytýǵa, aqsha tabýǵa baýlıtyn kitaptar jazyp júrgenin aıta keteıik. Tipti el aldynda júrgen tanymal juldyzdardyń ózi ómirlik tájirıbelerimen bólisip, bir kitap jazýdy ádetke aınaldyrypty jáne olar jaqsy satylady. Álgi «talǵamy qatyp, semgen» oqyrmandar osy tıptes kitaptarǵa qumar-aq. Álqıssa. Kez kelgen damyǵan elderde barlyq janrdaǵy kitaptar jazylady hám oqylady.
Qazaq qoǵamyndaǵy negizgi kiltıpan – kórkem dúnıelerdiń deńgeı-dárejesiniń tómendep, oqyrman nazarynan tys qalýy bolyp otyr. Marketıng pen menedjmentti ádebıetke aralastyrmaı kórkem shyǵarma oqylmaıtynyna búginde ábden kózimiz jetti. О́ıtkeni ádebıet burynǵy soqpaqpen kele jatqan joq. Onyń búgingi joly burynǵysyna ári uqsaıtyn, ári uqsamaıtyn ózgeshe jol. Buryn tek kitap oqýǵa baýlysa, qazir qaı kitapty oqý kerek deıtin másele mańyzdy. Aqparattyq-bilim qoǵamy oqyrmanǵa san salaly, qajetti-qajetsiz dúnıelerdi usynyp, eriksiz tańdaý jasaýǵa májbúr etedi. Árıne osy tusta talǵamnyń róli zor. Keıbir shyǵarmalardyń deńgeıi estetıkalyq talap-tilekterge saı kelmese de, baǵy asyp, jappaı oqylyp jatqanyn kóresiz. Nege? О́ıtkeni joǵaryda atalǵan qos ónerdiń – marketıng pen menedjmenttiń ıgiligin kórgendikten. Batys elderinde munyń bárin ádebı agenttikter atqarady. Elimizde onyń mehanızmi tanys bolǵanymen, áli qalyptasa qoıǵan joq.
Búgingi naryqta qandaı taýar bolsa da medıa men jarnamanyń qudiret-kúshine baǵynatynyn eskersek, halyqqa klassıkany qoldan, josparly túrde oqytý kerek pe deısiń... Alaıda bul amal-sharǵylardyń bárinen buryn oqyrmannyń talǵamy, estetıkalyq ar-uıaty bıik turmaı ma?..
Talǵam máselesi haqynda sóz qozǵaǵanda oqyrman kózqarasynan áldeqaıda tereń jazýshy talǵamyn aıtpaı ketýge bolmas. Lev Tolstoı kúndeliginde: «Osydan bir jyl buryn ǵana jazylǵan romanym maǵan jıirkenishti. Tipti aqymaqtyń isi sekildi. Kimge kerek ol? Ne úshin jazdym?» dep tolǵanady. Ýaqyt ótken saıyn óz shyǵarmalary ózine túkke turǵysyz bolyp kórinýi, tipti álem klassıkteriniń ózinde de basym. Máselen, Flober, Balzak, Djordj Sand osy qatarda. Bul, árıne, eń aldymen avtordyń ishki túısiginiń, tarazysy men talǵamynyń bıiktiginen bolar. Odan keıin araǵa ýaqyt salyp, qoǵamdaǵy kez kelgen qubylys, ózgeris qashanda sol ortanyń múshelerine, ásirese jazarmandarǵa yqpal etetininen de bar. «Qoǵamǵa túsken árbir syzat jazýshy júregi arqyly ótedi», deıdi Volter. Jazýshy qabileti tek ózine ǵana tán estetıkalyq názik ıirimder arqyly qoǵam dertin sezine almaq. Iаǵnı ár qalamgerdiń talǵam-tarazysy jazǵan shyǵarmasynyń kórkemdik deńgeıimen tyǵyz baılanysty bolsa kerek. Belgili bir kezeń ádebıetiniń sıpaty da, eń aldymen, osy avtor talǵamynyń dárejesimen aıqyndalmaq. Búgingi esepsiz shyǵyp jatqan kitaptardyń mazmuny sol talǵam-tarazynyń kórinisi sııaqty. Tek osy kóp «kórkem» shyǵarmalardyń áserinen klassıka men «turmystyq» kitaptardyń arajigin hám ólshemin bilmeı qalmasaq bolǵany.
