Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazirgi kúnde álemniń damyǵan memleketterinde «sıfrly ekonomıka» termıni jıi qoldanylady. Bul uǵym ilgerileýdiń kúretamyry sanalatyn ekonomıkanyń túrli salalaryn sıfrly transformasııalaýǵa negizdelgen jańa tehnologııalardyń damýyna baılanysty paıda boldy. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2035 jylǵa qaraı Japonııada qyzmet kórsetý men jumys úderisiniń jartysynan astamy avtomattandyrylatyn bolsa, AQSh-ta robottar barlyq jumystyń 47 paıyzǵa jýyǵyn oryndamaq. Ásirese jańa tehnologııalar bólshek saýda, qonaqúı bıznesi, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne taý-ken salalaryna keńinen engizilmek.
Halyqaralyq menedjmentti damytý ınstıtýtymen jyl saıyn qurastyrylatyn ekonomıkalardyń sıfrly básekege qabilettilik reıtıngisinde Qazaqstan 36-oryndy ıelendi. Bul rette sıfrly daǵdylardyń damý deńgeıi boıynsha elimiz 4-orynǵa ıe bolsa, bıznes-saraptamada aýqymdy derekterdi paıdalaný boıynsha 13-satyǵa, al tehnologııalyq transfert boıynsha 38-orynǵa qol jetkizdi.
Eldiń bolashaǵy – sıfrly tehnologııada. Sıfrlandyrý arqyly básekege qabilettilikti arttyryp, áleýetimizdi arttyratynymyz belgili. Ony kúndelikti ómirimizge engizý barysynda azamattardyń sıfrlyq saýattylyǵyn kóterý, turǵyndardyń ekonomıkalyq belsendi tobynyń quzyrettiligin damytý úlken mańyzǵa ıe. Osyǵan oraı L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde mamandardy daıarlaýdyń tyń baǵyttaryna bet burdy. EUÝ – «QS Top 50 Under 50» joǵary oqý oryndarynyń álemdik reıtıngine kirgen elimizdegi birden-bir bilim ordasy. Sonymen qatar oqý orny – Eýrazııalyq ýnıversıtetter qaýymdastyǵynyń, Azııa ýnıversıtetteri qaýymdastyǵynyń, Túrki elderi ýnıversıtetteri odaǵynyń, TMD elderiniń Jelilik ýnıversıtetiniń, Shanhaı ýnıversıteti uıymynyń, STARNET jáne ICRA-Net syndy uıymdardyń múshesi.
Ýnıversıtettiń Aqparattyq tehnologııalar fakýlteti ekonomıka men pedagogıkanyń túrli salalaryndaǵy aqparattyq tehnologııalarǵa, aqparattyq júıelerdi ázirleý boıynsha joǵary tehnologııalyq jobalardy basqarýǵa, kompıýterlik ınjenerııa men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýge, jasandy ıntellekt júıeleri men ónerkásiptik robot-tehnıkaǵa baılanysty joǵary bilikti kadrlardy daıarlaýdy serpindi júzege asyryp keledi. Búginde oqý orny IT-mamandyqtary boıynsha qazirgi zamanǵy joǵary bilim berýdi damytýdyń negizgi baǵyttaryn, oqytýdyń jańa ınnovasııalyq nysandaryn engizýge, bilim alýshylardyń zamanaýı shyǵarmashylyq qabiletterin damytýǵa úlken mańyz beredi. Bulardyń barlyǵy da ekonomıkany sıfrlandyrýǵa, eńbek naryǵyndaǵy básekelestiktiń kúsheıýine áserin tıgizetini belgili.
Kóptegen operasııany avtomattandyrý ekonomıkanyń jańa sektorlarynda jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna alyp keledi. Bul másele jahandyq bilim berýdegi tyń baǵyt, jańa trend retinde sanalatyn STEM tásili arqyly ońtaıly sheshim tabady.
2007 jyly AQSh-ta STEM-bilim ınnovasııalar men mekteptegi bilim berýde kóshbasshy retindegi mártebesin saqtaý úshin memlekettik deńgeıde qoldaý aldy. Sondaı-aq Germanııa, Italııa, Fransııa, Ulybrıtanııa sııaqty Eýroodaq elderi bilim berýdiń bul túrin damytý boıynsha arnaıy memlekettik baǵdarlamalar qabyldady. Al elimizde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda robot-tehnıka, 3D-prıntıng sııaqty STEM-niń basty elementterin mektep baǵdarlamasyna engizýge erekshe nazar aýdarylýda. Búginde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men ózge de jekemenshik bilim berý uıymdary atalǵan jańashyldyqtardy qoldana bastady.
Jańa tehnologııalardy damytýǵa jáne basqarýǵa qajetti quzyretterdi qalyptastyrýǵa arnalǵan zerthanalar ashylyp, STEM muǵalimderin daıarlaıtyn ortalyqtar paıda bolýda. Eńbek naryǵyn zerdeleıtin bolsaq, medısına, ekologııa, nano-tehnologııalar sekildi salalarda STEM saýattylyǵy bar mamandarǵa degen suranys artýda. Bul turǵyda joǵary oqý oryndarynyń aldynda turǵan negizgi mindetteriniń qataryna bakalavrıat jáne magıstratýra deńgeıinde qoldanbaly bilim berý baǵdarlamalaryn qurý, oqytýdyń ınnovasııalyq ádistemelerin engizý máselesi qoıylyp otyr. 2019 jyldan bastap otandyq jáne sheteldik ýnıversıtetterdiń ózara áriptestiginiń nátıjesinde STEM muǵalimderin daıarlaý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy joba bastaý aldy. Osyǵan sáıkes JOO-larda STEM Teacher Training magıstrlik baǵdarlamalary ázirlenip, STEM О́ńirlik resýrstyq ortalyqtary qurylýda. Sondaı-aq bul tarapta arnaıy jobalyq top qurylyp, aldyn ala taldaý, zerdeleý jumystary qolǵa alyndy. STEM-pánderdi oqytý erekshelikterin anyqtaýǵa jáne onyń bilim berýdegi mańyzyn anyqtaý maqsatynda pedagogter men mektep oqýshylary arasynda arnaıy saýaldamalar júrgizilip, trenıngter serııasy uıymdastyryldy. Al ótken jyly seriktes ýnıversıtetterdiń oqytýshylary men bilim alýshylary jáne mektep muǵalimderiniń qatysýymen «STEM muǵalimderin oqytýǵa keshendi tásil» atty halyqaralyq jazǵy mektep ótkizildi. Taǵy bir aıta keterligi, osy oqý jylynan bastap Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «STEM-bilim berý» baǵdarlamasy boıynsha magıstratýraǵa bilim alýshylardy alǵashqy qabyldaýdy júzege asyrdy. Almasý baǵdarlamalary aıasynda aldaǵy oqý jylynda magıstranttar reseılik jáne sheteldik seriktes ýnıversıtetterde oqýyn jalǵastyryp, mektepterde STEM oqýyn engizý arqyly bilim berý keńistigin ózgertý daǵdylaryn alady. Bul bastamalardyń barlyǵy da sıfrly biliktiligi joǵary, bilimdi mamandardyń daıarlanýyna jol ashatyny ras.
Halqymyzdyń oıshyl perzenti Shákárim Qudaıberdiulynyń «Qubylǵan álem jarysy – aqyldy jannyń tabysy» degen ulaǵatty sózi bar. Álemde tehnologııa kóz ilespes jyldamdyqpen kún saıyn jańaryp, damý ústinde. Keleshekte eldiń baılyǵy, damý kórsetkishi, halyqtyń ál-aýqaty jerasty baılyqtarynyń kólemine qaraı emes, zamanaýı tehnologııany qanshalyqty ıgergenine, onymen jumys isteý ádetiniń qalyptasýyna baılanysty bolmaq. Bul turǵyda ýaqyt talaby men zaman aǵymyna beıimdelgen mamandardyń bási basym bolatyny belgili.
Aınur JUMADILLAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, STEM tobynyń jetekshisi
