О́tken jyly týǵan jeri Aqqýlyda hakim Abaıdyń kelisti eskertkishin turǵyzýǵa birden-bir sebepshi bolǵan, endi Kúshikbaı beket-bulaǵynyń basynda kemeńger Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» atty ólmes, óshpes týyndysyndaǵy ǵazız jandy Ǵazızaǵa eskertkish ornatý jóninde bastama kóterip otyrǵan akademık Ǵarıfolla Esim jaqynda elimizdiń shyǵys óńirine kelip ketken. Soǵan oraı belgili jazýshy-ǵalymmen suhbattasqan edik.
О́tken jyly týǵan jeri Aqqýlyda hakim Abaıdyń kelisti eskertkishin turǵyzýǵa birden-bir sebepshi bolǵan, endi Kúshikbaı beket-bulaǵynyń basynda kemeńger Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni» atty ólmes, óshpes týyndysyndaǵy ǵazız jandy Ǵazızaǵa eskertkish ornatý jóninde bastama kóterip otyrǵan akademık Ǵarıfolla Esim jaqynda elimizdiń shyǵys óńirine kelip ketken. Soǵan oraı belgili jazýshy-ǵalymmen suhbattasqan edik.
– Qadirli Ǵareke, sizdiń danyshpandar taqyrybyna baılanysty ónimdi eńbek etip kele jatqanyńyzdy zııaly qaýym da, bylaıǵy jurtshylyq ta jaqsy biledi. Solaı deı turǵanmen, búginge deıin ne tyndyrǵanyńyzdy qysqasha aıtyp ótseńiz...
– Hakim Abaıdyń 150 jyldyq toıy qarsańynda «Hakim Abaı» degen kitabym jaryqqa shyqqan edi. Sodan beride sol eńbegim orys, túrik, aǵylshyn tilderinde de jaryq kórdi. Al bas aqynymyzdyń basty shákirti Shákárim qajynyń 150 jyldyq toıy qarsańynda «Danyshpan Shákárim» jáne «Mýdrost Shakarıma» degen atpen eki tilde jaryq kórgen týyndylarym joǵarydaǵy eńbegimniń zańdy jalǵasy dep bilemin. Solardyń qaı-qaısysynyń bolmasyn oryssha aýdarmasyn ózim jasadym. Ondaǵy maqsatym asyl qundylyqtarymyzdy eń aldymen orys tildi qandastarymyzǵa da jetkizý edi. Sol maqsatym durys boldy ma deımin. Sonyń aıǵaǵyndaı álgi orys tildi baýyrlarymnyń: «Sizdiń ulylar týraly eńbekterińizdi oqyǵan soń endi olardyń túpnusqasyn oqýǵa den qoıyp otyrmyz» degen maǵynadaǵy júrekjardy sózderin estip qalyp júrmin. Sondyqtan olardy sender til bilmeısińder dep syrtqa tebe bergennen góri osylaısha baýyrymyzǵa tarta bilýimiz kerek dep bilemin.
– Endi ne tyndyra almadym, nendeı sharýany atqarýǵa úlgere almaı jatyrmyn degenge kelsek...
– Abaı, Shákárim, Muhtar syndy alyptar birin-biri tolyqtyryp turǵan danyshpandar ekendigine kimniń daýy bar! Sondyqtan olardy birinen-birin bólip qarastyrýǵa bolmaıdy. Osy maqsatpen «Kemeńger Áýezov» degen atpen trılogııanyń úshinshi kitabyn jazýdy qolǵa alǵanyma kóp boldy. Biraq, shyndyǵyn aıtaıyn, osy eńbegimniń núktesi qoıylmaı sozylyp barady. Bul eńbegimdi de qazaq, orys tilderinde qatar shyǵarsam deımin.
– Bul eńbegimniń núktesi qoıylmaı sozylyp barady dedińiz. Sonyń sebebin bilýge bola ma?
– Áýezov shyn mánisinde kemeńger jazýshy. «Eńlik-Kebek» tragedııasy men «Qorǵansyzdyń kúni» hıkaıasyn nebári jıyrma jasynda jazdy. Onyń kemeńgerligi sol, osy hıkaıasynda qazaq qyzyn ıdeıa retinde kóterip, qorǵansyzǵa qorǵan bolaıyq degen de, «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep «qalyń qazaǵyna» sózimen ónege kórsetip, jol nusqaǵan da osy jas Muhtar bolatyn.
Ertede Muhańnyń jaqsy maǵynada «jantorsyǵy» atanǵan shákirti, bizdiń ustazymyz Qaıym Muhamedhanov «Ǵazızanyń basy kóterilmeı qalyp barady» degen sózdi álsin-áli qaıtalap aıtyp qalatyn-dy. Ustazymnyń Ǵazıza Muhańnyń jıeni bolatyn degen sózi de este qalyp qoıypty. Jas kezimizde sol sózdiń bárine sonshalyqty mán bere qoımappyz-aý! Qazir Kúshikbaı beket-bulaǵyna ıelik etip otyrǵan arqaly ánshi Amangeldi Jikenovtiń ájesi de «Ǵazızany kózim kórdi, boıshań edi, ádemi edi, molasy eskerýsiz qalyp barady» deıdi eken. Demek, Ǵazıza táni de, jany da sulý jaratylǵan arý jan bolǵan ǵoı. Janynan aryn joǵary qoıa bilgendigi óz aldyna. Mine, jas Muhtar osyndaı pák janǵa qarasózben eskertkish turǵyzyp, barshamyzdy áıel zatyn ardaqtaýǵa úndeýi kemeńgerlik emeı nemene! Al bul máńgiligimizdiń máńgilik taqyryby emes pe!
– Sonymen, osy saparda ne tyndyrylǵanyn oqyrmanǵa óz aýzyńyzdan aıtyp berseńiz...
– Semeıge jıi kelip turamyn. Osy jaqqa kóktemde kelgen bir saparymyzda ǵazız jandy Ǵazızanyń máńgilikke tynystap jatqan jerin anyqtap ketken edik. Bul sharýada bizge osy eldiń týmasy Amangeldi Jikenov kóp kómek kórsetti. Al osy joly Shaǵan Jumaqsanov, Maqsat Jarylǵasın syndy jergilikti azamattardyń kómegimen Ǵazızanyń basyna jáne bolashaqta oǵan eskertkish ornatylatyn Kúshikbaı beket-bulaǵynyń aldyndaǵy alańǵa mármár tastan eskertkish taqta qoıdyq.
Munyń syrtynda ómirdiń qyzyǵyn kórmeı jatyp erte solǵan Ǵazızaǵa quran baǵyshtap qatym túsirdik. Osy bir eleýli oqıǵaǵa baılanysty ótken shaǵyn jıynda jas aqyndar jarqyrap kózge tústi. Bizge keregi de osy edi. О́ıtkeni, bizdiń bastamamyzdy olardyń bek túsingeni qýantady. Sonsoń qasıetti bulaq basynda Ǵazıza týraly alǵashqy án de oryndaldy. Onyń sózin ózim jazsam, áýeni jergilikti ánshi-sazger Tursynǵazy Rahımovtiki. Osynyń bári qasıetti ramazan aıynda júzege asyryldy. Sóıtip, kópten kóńilde júrgen máselede seń qozǵaldy. «Kemeńger Áýezov» atty eńbegimniń kilti de tabylǵan sekildi. Osy oraıda, oblys, Semeı qalasy jáne Abaı aýdanynyń basshylyǵyna qoldaý bildirgeni úshin shynaıy kóńilden aq alǵysymdy aıtamyn. Alda álgindeı sharalar óz jalǵasyn taýyp, Semeıde aldaǵy ýaqytta Ǵazızaǵa arnalǵan aıtysker aqyndardyń respýblıkalyq saıysy óte me dep otyrmyz. Tek Ǵazızaǵa eskertkish ornatýmen shektelip qalǵanymyz jón bolmaıdy dep esepteımiz.
– Sizdiń úsh alyptyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdaǵy eńbegińiz týraly aıtyp jatyrmyz ǵoı. Sonymen birge, siz senator retinde de olarǵa qanshalyqty qyzmet etkenińizdi de, osy jolda qoldaýmen birge kedergige de tap bolǵanyńyzdy da bilemiz...
– Qasıetti Jıdebaıdyń basynda qonaq úı saldyrý jóninde bastama kóterip, depýtattyq mandatymdy paıdalana otyryp, soǵan qarjy bóldirýge sebepshi bolǵanym da, jańa siz aıtqandaı jónsiz kedergiler saldarynan onyń paıdalanýǵa berilmeı qalǵany da ras. Áıteýir, dátke qýat deıtin jaıt sol, bul ıgilikti sharýa eshten kesh jaqsy degendeı óz sheshimin taba bastaǵan sekildi. Sondyqtan, basqa áńgimeni qozǵap jatqym kelmeıdi. Al danyshpandar elinde týrızmdi damytamyz desek, onda baratyn qonaqtardyń jatyn ornymen birge, jol máselesin túzeýimiz kerek. Semeıden Jıdebaıǵa, Jıdebaıdan Aıagózge deıin tórt jolaqty jol tartylsa, bul aýyspaly maǵynasynda da, týra maǵynasynda da Abaı joly bolar edi. О́ıtkeni, qazirde Qytaı men Batys Eýropa arasynda qasqa jol qurylysy salynyp jatqanyn bilesizder. Sonda, tipti, arǵysyn aıtpaǵanda bergidegi elimizdiń eki rýhanı ortalyǵy – Semeı men Túrkistannyń aralyǵynda barys-kelis túpkilikti óz sheshimin tapqan bolar edi.
Sonsoń bastapqyda «Qorǵansyzdyń kúnindegi» Ǵazıza men Kúshikbaı syndy eki keıipkerdi bóle-jarmaı eskertkishti birge turǵyzǵymyz kelgeni de shyndyq. О́kinishke qaraı, álgindeı kedergilerden soń ol talabymyz da júzege aspaı qaldy. Biraq taǵy da eshten kesh jaqsy dep otyrmyz. Sondyqtan ózara kinálasqannan góri, ózara túsinistik jaqsy dep bilemin.
Al burnaǵy jyly Abaı eline shyǵar jolǵa Abaı joly degen belgi qoıylǵan bolsa, soǵan da bastamashy bolǵanymdy maqtan tutamyn. О́ıtkeni, meniń jolym – Abaı joly. Keshegi kommýnızm joly, Lenın joly kúırep, elimizdiń egemendigi bekı túsip kele jatqanda barshamyzdyń jolymyz da Abaı joly bolýy tıis.
– Ciz ózińizdi birinshi kezekte kim dep bilesiz, ıaǵnı, fılosof-ǵalymsyz ba, joq álde saıasatkersiz be?
– Mamandyǵym boıynsha fılolog muǵalimmin. Biraq, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııamdy fılosofııa taqyrybynda qorǵadym. Maqtandy demeńiz, qazaq topyraǵynda jańasha oılaý júıesin qalyptastyrýǵa bir kisideı atsalysqanymdy eshkim joqqa shyǵara qoımas. Áıtse de men ózimdi birinshi kezekte jazýshy-oıshylmyn dep esepteımin. Fılosofııa degenińiz oı qamaýy. Al odan shyǵý úshin oıyńyzǵa óris berýińiz kerek. Danyshpan Abaı óz oıyna óris bere bilgendikten, ózi aıtqandaı, ǵalymdyqtan hakim dárejesine kóterile bildi.
Sol hakim Abaı bolmasań da uqsap baq degendeı, jasym qyryqtan asqan shaǵymda jazýshylyqqa bet burdym. Buǵan deıin jazǵan «Sosıalızm: kiná jáne kúná» jáne «Aq óleń – Aqqýly meken» degen romandarym óz ana tilimizben birge, orys, túrik, arab tilderinde jaryq kórdi. Al oqyrman qaýym meni áli jazýshy retinde tanyp bile almaı otyrsa, ol meniń kinám emes. О́ıtkeni, qazirgi kitap taralymynyń óte az ekendigin barshańyz bilesizder. Bolashaqta saıası taqyrypqa arnalǵan «Opera» jáne qaıǵy-qasiretsiz izgilikti qoǵam qurý jaıyn qozǵaıtyn «Muń» romandaryn jaryqqa shyǵarýdy oılastyryp jatyrmyn. Munyń syrtynda bıylǵy kúzde alǵashqy dramalyq shyǵarmam Almatydaǵy Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda qoıylǵaly jatyr.
– Senator retinde ne bitirdim dep esepteısiz? Parlament otyrystarynda qaı tilde sóıledińiz? Balalaryńyz ben nemerelerińiz qaı tilde sóıleıdi?
– Senator retinde ǵylym, bilim zańdaryn jetildirip qabyldaýǵa tikeleı qatysym boldy. Basqa da zańdardy talqylyp, qabyldaý máselelerinen syrt qalyp kórgen joqpyn. Depýtattyq saýaldardy memlekettik tilde qoıyp qana qoımaı, áriptesterimdi de soǵan shaqyryp otyrdym. Parlament otyrysynda Áýezovtiń «Qıly zaman» hıkaıasynyń keıipkerleri Uzaq pen Jámeńke batyrlarǵa Almatyda kóshe attaryn berý týraly eki márte másele kóterdim. Respýblıkalyq deńgeıdegi osyndaı keleli máselelerden syrt qalǵan kezim joq. Balalarym da, nemerelerim de qazaqsha oqıdy. Jazǵy demalysymdy shetelde emes, nemerelerimmen elde, Aqqýlyda birge ótkizemin.
– Oppozııalyq basylymdarda álsin áli synǵa ushyrap jatasyz. Oǵan qalaı qaraısyz, erteńgi urpaq aldynda arym taza dep nyq senimmen aıta alasyz ba?
– Syndy durys qabyldaı bilý kerek. Ártúrli pikir bolýy zańdylyq. Nege men týraly bir ǵana pikir bolýy tıis? Aıtylǵan sóz jaqsy. Al aıtylmaǵan sózden ıis shyǵady. Sonsoń men ózimdi oıshyl jazýshymyn dedim. Al alǵash aıtylǵan oıdy eldiń bári birdeı qabyldaı alady dep oılaısyz ba? Men túgili jańaǵy úsh alyp ta tyń oı aıtqandyǵy úshin taıaq jegen. Ǵylymda plıýralızm, pikir qaıshylyǵy degen uǵym bar. Halyqqa sóz aıtamyn degen kisi soǵan daıyn bolýy kerek.
– Siz Semeıde oqydyńyz, sondyqtan da bolar bylaıǵy jurtshylyq sizdi osy eldiń týmasy dep esepteıdi. Pavlodar óńirindegi erke Ertis jaǵasyndaǵy Aqqýly – týǵan jerińiz. Ol jaqta turmaǵanmen, ondaǵy bedelińizdi de jaqsy bilemiz. Almatyǵa baryp, qyrqyńyzda qamal alyp, elge tanyldyńyz. Astananyń, bas qalanyń siz úshin orny jáne bólek. Solaı deı turǵanmen, solardan sizge qaısysy ystyq?
– Árkimge óziniń týǵan jeri Mysyr shahary deıdi halqymyz. О́tken jyly sol týǵan jerim – Aqqýlyda hakim Abaıǵa eskertkish turǵyzdyq. Sol úshin Pavlodar oblysynyń ákimi Erlan Aryn myrza men Aqqýly aýdanynyń ákimi Aızada hanymǵa alǵystymyn. Munda hakim aqynnyń týǵan kúni jyl saıyn atalyp ótetin bolady. Sonyń aıǵaǵyndaı hakim aqynnyń bıylǵy týǵan kúni Aqqýlyda dúrkirep ótti. Oǵan Ádil Ahmetov, Ermek Jumabaev syndy senator áriptesterim arnaıy kelip qatysyp, syndarly sóz qozǵady. Bul Abaı oqýlaryna kórshiles oblystarmen birge, Reseıdiń Altaı ólkesinde turyp jatqan qandastarymyz da kóptep qatysty.
Al endi Almatyǵa keletin bolsaq, siz joǵaryda durys aıttyńyz, jasym qyryqtan asyp sol jaqqa barǵan soń jolym ashylyp, sózim halyqqa jete bastady. Taǵy da maqtandy demeńiz, óz basym keshegi alyp ımperııanyń aqyry jaqyndap qalǵanyn sonaý sekseninshi jyldardyń basynan sezgen edim. Sony eptep bolsa da halyqqa da sezdirý múmkindigi M.Gorbachevtiń qaıta qurý saıasatynan keıin ǵana týdy. Jalpy keshegi keńes jurtshylyǵynyń sol Gorbachev pen Elsınge ókpesi joq.
Astana dep jatyrsyz. Elimizdiń bul bas qalasy Elbasynyń tól týyndysy. Osynda turyp elimizdiń egemendiginiń qalyptasýyna qoldan kelgenshe úles qosyp jatqandyǵymdy jáne maqtan tutamyn.
Osylaı deı otyryp, men úshin qasıetti Semeıdiń jóni bólek ekendigin bóle-jara aıtsam, meni basqalar durys túsinedi dep oılaımyn. О́ıtkeni, osynda oqyp, osynda at jalyn tartyp mingenim ras. Joǵaryda aıtqandaı, aýyspaly maǵynasynda da, týra maǵynasynda da tek Jıdebaıǵa ǵana emes, halqymyzdy jarqyn bolashaqqa bastaıtyn Abaı joly osy aradan bastalady. Ol meniń de, barshamyzdyń da qasıetti de qasterli jolymyz!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Dáýlet SEISENULY,
jýrnalıst.
Sýrette: Qaraýylǵa aparatyn qasqa jol boıyna ornatylǵan «Abaı joly» stelasy.
Sýretti túsirgen avtor.
