– degendeı, endi bári ózimizge baılanysty bolyp tur
Kópshilik uǵymynda, Mańǵystaý – qazaqy óńir. Alaıda, osy óńirden ashyna til qatýymyzdyń sebebi de joq emes. Qazir oblys memlekettik til máselesine kelgende «sengen qoıym sen bolsań, kúısegenińe bolaıynnyń» kúıin keship otyr.
Mańǵystaýdyń qazaqy ekeni ras, turǵyndardyń 90 paıyzǵa jýyǵy qarakóz qandastarymyz. Biraq, bul memlekettik til qoldanysy aıasynyń keńdik ólshemi bola almaıdy jáne ana tili ahýalynyń deńgeılik kórsetkishin bildirmeıdi. Sebebi, ózimizge málim – orys tildi baýyrlardy «attandaı» aıqaılap, atpen qaıyryp úıirge qosa almaı júrmiz.
– degendeı, endi bári ózimizge baılanysty bolyp tur
Kópshilik uǵymynda, Mańǵystaý – qazaqy óńir. Alaıda, osy óńirden ashyna til qatýymyzdyń sebebi de joq emes. Qazir oblys memlekettik til máselesine kelgende «sengen qoıym sen bolsań, kúısegenińe bolaıynnyń» kúıin keship otyr.
Mańǵystaýdyń qazaqy ekeni ras, turǵyndardyń 90 paıyzǵa jýyǵy qarakóz qandastarymyz. Biraq, bul memlekettik til qoldanysy aıasynyń keńdik ólshemi bola almaıdy jáne ana tili ahýalynyń deńgeılik kórsetkishin bildirmeıdi. Sebebi, ózimizge málim – orys tildi baýyrlardy «attandaı» aıqaılap, atpen qaıyryp úıirge qosa almaı júrmiz. Attandaǵan saıyn shirene qıystap, perzentteriniń tilin shúldirlete shyǵarýǵa qumarlar sany azaıar emes. Keshegi: «О́zge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette», degen Qadyr aqyn támsilin, búgingi Elbasynyń: «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», degen nasıhatyn úrke tyńdap, ústirt qabyldaıtyndar bul úshin ózderi esh qymsynbaıdy.
Mańǵystaýda qazaq tiliniń baǵyn ashyp, baqshasyn máýeletip otyrǵandar – aýyl turǵyndary. Aýyldarynda ana tilinde aýyzdyǵa sóz bermeıtin sheshender isi túsip memlekettik mekemelerge kelse, «tilderi kesilip» qalady. Qazaq tilinen góri basqa tildiń báz baıaǵysynsha basym turýy – qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Shamań jetse basym tilde sóılep sharýańdy bitir, áıtpese kókshe kóz bolyp kúmiljip, ıt álekke tús – ekiniń biri. Keńes Odaǵy dúrildep turǵan shaqtyń ózinde orys tilin úırenýdi asa bir qajettilik sanamaǵan, tek oryssha sóılegen adamǵa tańdanyspen be, qyzyǵýshylyqpen be, áıteýir basqasha kózqaraspen qaraıtyn aýyldyń bir top joǵary synyp oqýshylary áldebir sharýamen oblys ortalyǵy – sol kezdegi Shevchenko qalasyna kelipti. Qazaq tildi turǵyny saýsaqpen sanap alarlyq qalada sap-sary tulymshaǵy jelbirep, kógildir kózderi kúlimdeı ózara áńgime dúkenin qyzdyryp turǵan búldirshin orys qyzdarynyń mańynan óte bere álgi aýyldyq bozbalalardyń biri «kip-kishkentaı bolyp ap orys tilin qalaı úırendi eken mynalar» degen eken. Bizde sol sary shashty qyzdardyń ózgelerdiń kóńiline qarap kúmiljimeı, óz ana tilinde kósilte sóıleıtin «baqyty» áli tarqaǵan joq, solardyń tilinde sóıleı almaı qınalatyn aýyl qazaǵynyń azaby áli arylǵan joq, ana tilin qajetsinbeı kezinde ústem de óktem tildiń mereıin kóterýshiler sapyna qosylǵan qandastar áli qaıyrylǵan joq...
Rasyn aıtý kerek, qazaq tili qazir barlyq salada, kez kelgen jınalys, basqosýlarda tek amandasý emeýrininiń qyzmetin atqarýdan ári aspaıdy. Mundaı áreket ózge tildi eshbir jannyń memlekettik tildi úırenýge degen qajettiligin týdyrmaıdy, sebebi, olar úshin bári daıyn, aýdaryp álekke túspeıdi. Kerisinshe, aýdarmanyń júgi memlekettik tilde sóılep, sol tilde jumys jasaıtyndardyń ıyǵynda. О́zi úshin, jumysy úshin terlep-tepship kóldeı dúnıeni aýdaryp otyrǵany. Tipti, qajetti málimetti qalaǵan tilde alý zańdylyǵy da tunshyqqan. О́z quqyńdy qorǵap, ana tilinde derek berýdi surasań – tyrnaq astynan kir izdep, ilik-daý kóksep turǵan qyzylkóz báledeı kórinesiń. Ana tiliniń mereıin oılap, zańdy quqyn talap etip tur dep eshkimniń túsingisi kelmeıdi – «bizde aýdarmashy joq, aýdaryp alyńyz» deıdi yzaly júzben syzdanyp.
Mańǵystaýda kirshiksiz qoldanylyp kelgen baıyrǵy ana tilimiz qazir orys tili bylaı tursyn, kóship kelýshi aǵaıyndar áserimen túrkimen, qaraqalpaq tilderi elementterimen shubarlanýda. Aıaq kıimniń syńaryn «taı», esikti «qapy», sábizdi «keshir» dep sóıleıtin boldy bizdiń jurt. Tipti, sheteldik kınolarǵa eliktep dúnıege jańa kelgen sábıge qazaqtyń bir esimin buıyrtpaı, «Nazyly, Onýr, Azalııa», t.b. dep ataýy – kókeıge: «Qandastardyń talǵamy men tanymynyń taıazdyǵy ma, álde ulttyq namystyń joqtyǵy ma, bul ne?» degen qorqynysh uıalatady.
Mańǵystaýdaǵy memlekettik tildiń ahýaly jaıly oılanǵanda ótken jylǵy bir oqıǵa esime túsedi. Sol kezdegi oblys ákimimen kózbe-kóz júzdesip, suhbat almaq oıym júzege aspady. Oblystyq ishki saıasat basqarmasyndaǵylar «suraqty bizge berińiz, jaýabyn biz daıyndaımyz» dep «jol kórsetti». Qaǵaz júzindegi suhbattyń siresken esep-qısapqa qurylyp syzdanyp turatynyn bilsem de kelisýge týra keldi. Suraqtardy jónelttim. Araǵa biraz ýaqyt salyp jalyndyryp, saǵyndyryp jetken jaýaptyń qyzyǵy – tilinde boldy. Qazaqsha suraqtarǵa jaýap orys tilinde jazylǵan «qyzyq suhbat» mende áli saqtaýly. Áńgimeniń tııanaqtalar tusyndaǵy sońǵy saýaldan mysal keltire keteıik. Orys tildi ákimge: «Esińizde bolar, siz oblysqa qyzmetke kelgen sátte jýrnalıstermen júzdesip, olar tarapynan tilge qatysty qoıylǵan saýalǵa «3-4 aı ýaqyt berińizder, qazaq tilin úırenemin» degen bolatynsyz. Qazir qazaqshańyz qalaı?» degen suraqqa ákim atyn jamylǵan «suhbatty daıyndaýshy»: «Kak vıdıte, razgovarıvaem my s Vamı na gosýdarstvennom ıazyke», degen jaýap jazyp ákeldi! Qaı máselede bolmasyn mundaı jaýyrdy jaba toqyp, ótirik málimet berýdiń aqyry úlken ókinishterge soqtyrýy múmkin, kóp qundylyqtardan aıyrylyp qalýymyz op-ońaı.
«Etigime bizim saı» degendeı, Mańǵystaý oblysynda Tilderdi damytý basqarmasynyń jumysy mardymsyz. Bul áıteýir sanattan qalmaı bir jerde jumys jasaýy kerek azamattardyń «mekeni», kelesi mansapty qyzmetti kútkenderdiń ýaqytsha «aıaldamasy» ispetti. Tilder basqarmasyna basshy bolýdyń bedeli joq pa, álde munda jasalatyn jumys joq pa? Bildeı basqarma «I.o» bolǵasyn birnárse jasaýǵa erkin kirise almaısyń» dep «mindetin atqarýshy» degen tirkeske tili kelmeı otyratyndardyń oıynshyǵy, basqa qyzmet izdegenderdiń ýaqytsha «ilinip otyryp», ári sekirip ketýine qajetti baspaldaq qana ma? Tildiń taǵdyryna jaýapty basqarma kóbine tomaǵa-tuıyq, syrtoraı qalatyny nelikten? Osylaısha basy bútindelip kórmegen basqarmanyń tili de kúrmeýli. Túrli til úıretý kýrstaryn, til úırenýge jáne ózge de memlekettik merekelerge oraı túrli mádenı sharalar ótkizýmen aınalysyp júrgen basqarmanyń tirligi tynysh, qaýyrt jumystan ada. Memlekettik tilde sóıleı alatyn ózge ult ókilderiniń baıqaýynda júlde alǵandarmen tildese qalsańyz, qazaq tilin ylǵı aýlasynan nemese óz ortasynan úırengender bolyp shyǵady. Sonda, qyrýar qarjy bólinip, kýrstar uıymdastyryp júrgen bul basqarmanyń tyndyrǵany qaısy?
Kóshe mádenıetiniń, qoǵamdyq ortanyń ulttyq rýhty qalyptastyrýda mańyzy zor. Osy turǵydan kelgende Aqtaý qalasynda qalaishilik aıaldamalardyń arnaıy ataýy joq, tipti, sol mańaıdaǵy ulttyq mereıimizdi asyratyn iri ǵımarat, belgiler avtobýs kondýktorlarynyń «esine túsip, tiline oralmaı-aq» qoıdy. «Medovaıa», «Molochnaıa», «Drýjba», «Fontan», «Vechnyı ogon», «Konechnaıa» sekildi bop jalǵasa beretin aıaldamalar arasynda meshit «mechet» bop aıtylsa, baıaǵy «Shevchenkovskıı ýnıversalnyı magazın» «ShÝM» bop aıaldama atyn ıelenip qalǵan. Al Shevchenko Aqtaý atanǵaly qashan?! Avtobýstarda qyzmet kórsetetinderdiń barlyǵy óz qandastarymyz, ulttyq rýh jetispegen jerde ulttyq qundylyqtyń quny bolmaı qalady eken. «Ketpenniń ushyn bassań, saby ózińe tıedi» degendeı, bir-birimizben ana tilimizde sóılesip, baldyrǵandarymyzdy qazaq tilindegi balabaqshalarǵa berip, aıaldama, dúken, shashtarazdardy qazaqsha ataýǵa eshkim kedergi bolyp otyrǵan joq, ózimizden de kiná bar ekenin moıyndaýǵa tıispiz! Basqa óńirlerdi qaıdam, men biletin jerde mańǵystaýlyqtardy ózge tilde sóıleýge májbúrlep otyrǵan da, sol sekildi óz ana tilinde sóıleýge shaqyryp otyrǵan da eshkim joq. «Yrym-jyrym etegiń, jigit seniń ne teńiń?» degendeı, osydan soń óńirge kep jumys jasap jatqan sheteldik kompanııadaǵylarǵa «qazaq tilinde sóılemediń, is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizbediń» deı alamyz ba?
Ana tildiń obalyn arqalap júrgen joqpyz ba, qazaq baýyr? Qazaqsha sóıleseıikshi, «qoı» deýshi bolar ma eken?!
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
