Táýelsizdik alǵan ýaqyttan bastap, kúni búginge deıin tól tarıhymyzdy qaıta jańǵyrtý jolynda kóptegen jumystar atqarylǵany barshamyzǵa aıan. Deı turǵanmen, áli de bolsa zertteýdi talap etetin taqyryptar, zerdeleýge zárý dúnıeler, ult úmitin sóndirmeı ótken tarıhı tulǵalarymyzdyń ómir joly týraly máseleler jeterlik.
Táýelsizdik alǵan ýaqyttan bastap, kúni búginge deıin tól tarıhymyzdy qaıta jańǵyrtý jolynda kóptegen jumystar atqarylǵany barshamyzǵa aıan. Deı turǵanmen, áli de bolsa zertteýdi talap etetin taqyryptar, zerdeleýge zárý dúnıeler, ult úmitin sóndirmeı ótken tarıhı tulǵalarymyzdyń ómir joly týraly máseleler jeterlik.
Ulan-baıtaq jerimizde týyp-ósip, el tarıhyna ólsheýsiz úles qosqan tulǵalardyń qaı-qaısysynyń da eńbegin eskerýsiz qaldyrmaı, qaıta jańǵyrtsaq, nur ústine nur bolary anyq. Jas urpaqty otanshyldyq rýhta tárbıeleý – el aldyndaǵy abyroıly mindet. Endeshe, ata-babalarymyzdyń úlgi-ónegesi men mol murasyn keler urpaqqa jetkizý – elim-jerim dep júregi soǵatyn árbir qazaqstandyq azamattyń boryshy.
Tarıhshy ǵalymdar el tarıhynyń jan-jaqty júıelenýin jeke tulǵalardyń zerttelýimen tyǵyz baılanystyrady. Osy máseleni zerdeleý jolynda tarıhshy ǵalymdardyń alar orny erekshe. О́ıtkeni, ata-babalarymyzdyń ónegeli ómir joly men ǵylymı murasynyń urpaqtan-urpaqqa joǵalmaı jetip otyrýy ultymyzǵa tán qasıet.
Keńestik kezeńde bul taqyrypta sóz qozǵaýdy armandamaıtyn da edik. Táýelsizdikpen kelgen múmkindikter arqasynda zerttelgen qazaq qoǵamy qaıratkerleri týraly dúnıeler jazylýy – maqsatymyzdyń oryndalǵany.
Adamzat mádenıetiniń damýynda halyq ıgiligine qyzmet etýde, qazaq zııalylarynyń da urpaq múddesine qosqan óz úlesi bar. Qazaqta «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen naqyl bar. Osy sózimizdi qazaq tarıhy men mádenıetiniń damýy jolynda ózindik iz qaldyrǵan, Qostanaı ólkesinen shyqqan, esimi áli de bolsa belgisiz tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ámir Qanapınge arnap aıtsaq qatelespeımiz. Qaıta odan biz tarıhymyzdyń, mádenıetimizdiń, ulylardy ulyqtaı alatyn asyl qasıetimizdiń bir óskendiginiń belgisin kóremiz.
Ámir Qanapııauly 1913 jyly 31 jeltoqsanda Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdanynyń «Birlik» aýylynda (qazirgi Altynsarın aýdanyndaǵy Sataı aýylynda) Qanapııa Barlybaev degen sharýanyń otbasynda ómirge kelgen.
Ata-anasynan erte aıyrylyp, jetimdik taýqymetin tartqan Ámir Qanapııauly segiz jasynan bastap Qostanaıdaǵy balalar kommýnasynda tárbıelenedi. Qostanaı balalar kommýnasy qazirgi qala ortalyǵynda ornalasqan Ybyraı Altynsarın atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat bolyp tabylady. «Álippeniń» atasy bolǵan Ybyraı babamyzdyń ózi irgetasyn qalaǵan bul mektep, talaı-talaı talanttar men alýan-alýan alǵyrlardy, «tarydaı bolyp kirip, taýdaı bolyp shyqqan» myńdaǵan urpaqty úlken ómir súrleýine túsirgen ataly da bataly shańyraq.
Osyndaı bilimdi, zııaly azamattardy tárbıelep shyǵarǵan ortada bilim alǵan azamattyń boıynda adamgershilik, adamı parasattylyq qasıetteri qalyptasa otyryp, onyń ǵylym álemindegi kózqarasy da damydy.
Bilimge qushtar jas jigit 1930-1932 jyldar aralyǵynda qaladaǵy muǵalimder kýrsyn oıdaǵydaı bitiredi. Bul jerde ómirlik ustanymy men baǵytyn anyqtaǵan ol odan keıin ustazdyq jolynda aıanbaı eńbek etip, bilimin jetildirý maqsatymen Qostanaı qazaq oqý-aǵartý ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Bul jerde eki jyl oqyp, matematıka jáne áleýmettik-ekonomıkalyq pánderi boıynsha muǵalimdik dıplom alyp shyǵady. «Ustazdyq etken jalyqpas, úıretýden balaǵa», dep uly Abaı atamyz aıtpaqshy, Ámir Qanapın óziniń ómirlik mamandyǵy retinde bolashaq urpaqty bilim nárimen sýsyndatyp, olardyń saýatyn ashatyn, ózindik kózqarasyn qalyptastyryp, úlken azamat etip shyǵaratyn qasıetti mektepte bilim beretin ustazdyqty tańdaıdy. Ustaz bola júrip, 1927 jyly komsomol qataryna qabyldanady.
Ol óziniń eńbek jolyn 1932 jyly Taýly-Altaı avtonomııalyq oblysynyń Oırot kolhoz ınstıtýtynda qoǵamdyq pánder oqytýshysy bolyp bastaıdy. О́ziniń alǵyr da, talaptylyǵymen kózge túsken bolashaq tarıhshy óz bilimin Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń mehanıka-matematıka fakýltetinde 1935-1938 jyldar aralyǵynda, odan ári bilimin 1948 jyly KOKP OK-tiń janyndaǵy Joǵary partııa mektebinde jalǵastyrady.
Ony oıdaǵydaı bitirgen soń, KSRO Halyq Komıssarlary Keńesi janyndaǵy Qazaq respýblıkasynyń Turaqty ókildigine qyzmetke ornalasady. Respýblıka oqý-aǵartý halyq komıssarıatynda basqarma bastyǵy, oqý-aǵartý komıssarynyń orynbasary bolyp isteıdi.Ýnıversıtet qabyrǵasynda oqyp júrgende bıologııa fakýltetinde bilim alyp júrgen bolashaq jary – Elena Qanapına-Medvedevamen tanysady.
1941 jyldyń qańtarynda Á.Qanapın “Sosıalıstik Qazaqstan” (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń jaýapty redaktory bolyp bekitiledi. Bul jerde ol bir jyldaı istep, 1942-1945 jyldar aralyǵynda Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshylyǵy laýazymyn atqarady.
Osy ýaqyttarda ol aǵartýshylyq qyzmette ǵana emes, sonymen birge, qoǵamdyq ómirde de belsendilik tanytty. Uly Otan soǵysynan keıingi jyldary respýblıka komsomolynyń basshysy boldy, qazaq jastarymen birlese otyryp jumys jasady. Ol kezeń barshamyzǵa belgili soǵys salǵan aýyr zardaptar men syzdy jaralardyń orny áli jazyla qoımaǵan, ár úıde ákesin joǵaltqan bala, balasynan aıyrylǵan ananyń zarly úni basylmaǵan aýyr da qıyn tustar edi. Sondyqtan da jastardy qaırap, olardyń rýhynyń tómen túspeýi úshin, qaıta jalyndap janýy úshin, aıanbaı eńbek etken, olardyń áleýmettik jaǵdaılaryn qalpyna keltirip, beıbit ómirdiń bilimdi, tárbıeli ul-qyzdaryn tárbıelep shyǵarý jolynda ustazdyq etti, komsomol jetekshisi boldy, jastarmen tyǵyz baılanysta, qoıan-qoltyq jumys jasady.
Ol kezeńde jalpy halyqtyń, sonyń ishinde jastardyń áleýmettik jaǵdaıy keremet bolǵan joq. Jastardyń birazy soǵystan oralmasa, keıbireýleri orta bilimdi azamattar edi. Olarmen til tabysyp, ár qaısysynyń qabiletine qaraı qoǵamdyq iske jumyldyrý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin is ekeni daýsyz.
1945-1951 jyldar aralyǵynda Qazaqstan LKJO (Lenındik Komsomol Jastar Odaǵy) ortalyq komıtetin basqaryp, qurmet pen bedelge ıe bolady. Osy ýaqyttar aralyǵynda halqyna eleýli eńbek sińirip, eren ister jasady.
Osylaısha, ustazdyq mamandyq alyp, ǵylymnyń ár salasynda, qoǵamdyq qyzmetterde eńbek etken Ámir Qanapınniń qoǵamdyq dúnıetanymy óte keń ári jan-jaqty damydy. Ol qalam tartqan taqyryp qazaq tarıhy men qazaq halqynyń mádenıeti men óneri jaıynda sóz qozǵaıdy. Ǵylymı qyzmetpen birge respýblıkanyń saıası ómirine de belsene aralasyp otyrǵan Ámir Qanapın 1951-1954 jyldary Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, 1954 jyldyń aqpan aıynan Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty dırektorynyń orynbasary qyzmetterin abyroımen atqarady. 1955-1961 jyldary Qazaq KSR Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalady. Mınıstrlik qyzmette júrgen Ámir Qanapın 1958 jyly keńestik delegasııa múshesi retinde Belgııanyń Brıýssel qalasynda ótken álemdik kórmege qatysady.
1953 jyly KOKP OK janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesi beriledi. 1966 jyly tarıh ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesi úshin «Kýltýrnoe stroıtelstvo v Kazahstane» atty taqyrypta dıssertasııasyn qorǵaıdy. Baıqap otyrǵanymyzdaı, tarıhı zertteý máselesi qazaq halqynyń óner men mádenıet tarıhyna arnalady. Osy taqyrypta jazǵan eńbekteri kóptep sanalady. Eńbegi eskerýsiz qalmaǵan azamatqa 1968 jyly KOKP tarıhy kafedrasynyń professory ǵylymı ataǵy beriledi.
О́miriniń sońǵy kezeńin oqytýshylyq qyzmetke arnaǵan Ámir Qanapııauly 1962 jyldan bastap Almaty shetel tilderi ınstıtýtynda, keıin KOKP tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Úlken laýazymdy qyzmetterden keıin ustazdyqqa aýysqan Ámir Qanapııauly jas mamandar daıarlaýǵa, ǵylymı kadrlardy jetildirýge laıyqty úles qosty. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 22 aspırant daıyndalyp, ózderiniń ǵylymı dıssertasııalaryn sátti qorǵap shyqty.
Ámir Qanapııauly barynsha meıirban, meıirimdi, aınalasyndaǵylarǵa oıly janarynan shýaq tógip, eshkimge daýys kótermeıtin, jaıdarly, jumsaq minezdi adam edi.
Qoǵamdyq ómirde úlken eńbekter atqarǵan ol halyqtyq ýnıversıtetter jumysy boıynsha respýblıkada alǵash ret ǵylymı-ádistemelik keńes qurýǵa bastamashy boldy. 1969 jyldan ol respýblıkalyq halyqtyq ýnıversıtetter keńesi tóraǵasynyń orynbasary, sonymen birge bir ýaqytta osy ýnıversıtetterdiń ortalyq keńesiniń múshesi bolyp qyzmet etti.
Osy eleýli qoǵamdyq-saıası jáne ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmeti úshin Ámir Qanapııauly Qanapın Keńes Odaǵynyń bes ordenimen marapattaldy, sonyń ishinde Lenın ordeni de bar.
Á.Qanapın Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi, eki márte KSRO Joǵarǵy Keńesiniń, tórt márte Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy.
Ǵumyrynyń sońǵy jyldaryn ustazdyq jolǵa arnaǵan tarıhshy, ǵalym 1988 jyldyń 21 qańtarynda 74 jasqa qaraǵan shaǵynda Almaty qalasynda dúnıeden ótti.
Ǵalymnyń ózi ómirden ótse de, ólmeıtin artynda mol murasy qaldy. Ol kisiniń 200-ge tarta eńbegi, sonyń ishinde 6 monografııasy, 16 broshıýrasy, 21 ujymdyq eńbekteri men búkilodaqtyq jáne respýblıkalyq basylymdarda jarııalanǵan 50-ge jýyq maqalalary bar.
Kózi tirisinde jazyp ketken «Qazaqstan mádenıeti jańa kezeńde» (1968), L.I. Varshavskıımen birlese jazǵan «Iskýsstvo Kazahstana» (1958), A.Iаndarovpen birlese jaryqqa shyǵarǵan «Rassvet kýltýry kazahskogo naroda» (1977), «Razvıtıe lıchnostı ı kýltýra» (1986) jáne t.b. ǵylymı eńbekteriniń keleshek urpaq úshin bereri mol.
Amanjol KÚZEMBAIULY,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,
Nurlybek ELKEI,
tarıh magıstri.
QOSTANAI.
