Qaldyǵaıty qatparlary

I.S.Týrgenevtiń eshqandaı ózge týyndylarǵa aıyrbastamaıtyn «Qarasózben jazylǵan óleń» atty shyǵarmasy bar. Alǵash oqyǵan bozbala kezden baýrap, áli de sol bir ystyq taby osy kúnge deıin janymdy jubatyp júrgen shaǵyn janrǵa degen qushtarlyq qazir de boıymdy baýrap keledi.

I.S.Týrgenevtiń eshqandaı ózge týyndylarǵa aıyrbastamaıtyn «Qarasózben jazylǵan óleń» atty shyǵarmasy bar. Alǵash oqyǵan bozbala kezden baýrap, áli de sol bir ystyq taby osy kúnge deıin janymdy jubatyp júrgen shaǵyn janrǵa degen qushtarlyq qazir de boıymdy baýrap keledi.Qazaq prozasynyń balań tusynda «muńly, qońyr» daýysty bozbala Muhtardyń, keıin kermıyq Ǵabıt degdardyń, sodan keıin orkıik Oralhannyń týyndylarynda nysanaly sıpat alǵanymen de, Prıshvınniń, Bondarevtiń, Kýranovtyń, Halıl Jabran Halıldiń, Borhestiń «qara sózben jyrlaǵan» týyndylaryndaǵy uly poezııalyq qudiret, tereń tebirenis, móldir de taza muń, oıly da uǵymdy astar, shymyr da shynaıy sezim aralasqan, bir ózi bir povestiń jelisi men maǵynasyn beretin «alaqandaı áńgimelerdiń» áseri – sózdiń taty kermek tatyǵan kekse qalamger úshin áli de tańsyq, áli de sıqyrly, áli de tylsym qýat kózi. Ol dámdi alǵash tatyrǵan sonaý alpysynshy jyldardyń aıaǵynda «Lenınshil jastyń» ádebıet betindegi aıynda bir basylatyn I.S.Týrgenevtiń «Qara sózben jazylǵan óleńderi» jáne sonymen jarysa jarııalanatyn kólemi jarty paraqtan aspaıtyn Qurmanǵazy Mustafınniń «Shaǵyn áńgimeleri» edi.

Ol tusta bir-birimizben syr­las­tyǵymyz joq bolsa da, sonaý alpysynshy jyldardyń aıaǵynan bastap Quraǵańmen jan dúnıemizdi syrttaı jarastyrǵan bir názik qyl talshyq – osynaý qudiretti de sı­qyrly «qara sózben jazyl­ǵan óleńder» edi. Qazir kóz júgirt­kenimde baıqaǵanym, jıyrma bes jastaǵy Qurmanǵazy Qaramanuly Mus­tafınniń sol «Alaqandaı áńgi­meleri», shyndyǵynda da, kórkem sózimizdegi kórkemdigi erekshe túıindi týyndylar eken. Oǵan osydan otyz eki jyl buryn shyqqan «Aq qaırań» jınaǵyn qaıyra oqyǵanda  anyq kózim jetti.

Mine, tabanyna shógir kirgen bala jol shetinde shalqasynan túsip jatyr. Kók aspanda aqsha bulttar qalyqtaıdy. «Áıteýir, álde­qaıdan kelip, álde­qaıda ke­tip jatatyn jumbaq jolaýshylar». Bala «aspanǵa qarap jatyp» bulttan «ájesiniń sýretin taýyp alady. Al, mynaý – atasy. Atasynyń ar jaǵyndaǵy bult – ana­sy. Anasy keıde ózinen ózi ún­siz jylap alady. Nege? Endi bala bulttardan ákesiniń sýre­tin izdeıdi. Eshbir beıne una­maı­dy jáne eshqaısysy ákesine uqsa­maıdy. О́ıtkeni, ákesiniń zıraty da joq, sebebi, soǵysta habarsyz ketken. Sondyqtan onyń beınesin bult ta sala almaıdy. Qandaı jan­túrshigerlik qasiret. Ákege degen qandaı sartap saǵynysh. Bul balalyǵyn soǵys urlaǵan urpaq­tyń qasireti. Quraǵańnyń sol sa­ǵynyshy alpystan asqan soń ǵana, belgisiz jaýyngerler qabirinen ákesiniń múrdesi tabylyp, balasy Qanaǵat ekeýi atamekeninen bir ýys topyraq alyp baryp, zıratyna shashqan soń ǵana basyldy. Saǵynysh pen úzilmegen úmittiń tabyn endi óksik basty. Jetpiske kelse de ákesi esine túskende áli de Qurekeńniń kózinen móldirep jas shyǵa keledi. Al men shette jatqan anamnyń qabirine qyryqtan asqan soń ǵana topyraq salyp edim.

О́mirdiń ózinen oıyp alynǵan totııaıyndaı osynaý ashy zapy­rannyń ornyn kelesi bette jar­qyn shýaq almastyrady. Áne, «kóbelek qýǵan búldirshin qyzdar «aq kóılekteri kók shalǵynda aq sáýledeı aǵarańdap uzap barady. Ata-analary boılap-boılap, kún sala qaraıdy. Qaısysy kóbelek, qaısysy qyzy ekenin ajyrata almaıdy...». Qandaı jan jadyratar baqytty kórinis, rıza kóńil deseńshi! Álgi ákesiz jetim bala men myna ýaıymsyz kóbelek qýǵan balbóbek qyzdardyń arasynda shyrqyrap jylap jatqan shyndyq qana bar. Árıne, ol balaýsa balǵyndar joǵalmaıdy. Sebebi, qalaı barsań da, qaı qııanda júrseń de aýylǵa – «betege, jýsan arasymen ıreleń qa­ǵyp, súttigen, tobylǵy arasymen buralańdap Qaldyǵaıtyǵa bastap alyp keletin jalǵyz aıaq jol» bar. Ol joldyń «ómiri de sol mań daladaǵy qulaǵan qystaýlar janynda, qańyraǵan mekenjaılar men tozǵan tamdar tóńireginde ótip jatyr». Sol «jalǵyz aıaq jolmen adamdar bir-birlep ketip jatady. Jalǵyz aıaq jol bel asyp, bógde óńirlerge, jurt bilmeıtin mekenderge baǵyt alyp barady. Áne, ol baıtaq dalanyń keń qushaǵyna enip kórinbeı de ketti. Biraq joǵalyp ketken joq. О́ıtkeni, joldar oraǵytyp otyryp otanyn qaıta tabady...». Jol shetindegi ákesiz jetim uldy da, kúmis kúlkili qyzdardy da sol jol tabystyrady. Sol «jalǵyz aıaq jol» jyl saıyn shatyry men qarmaǵyn máshınesiniń qorabyna salyp alyp: «Qoǵaly kólder, qom sýlar, Shyraıyn kórip, shattandym. Qum sýyrǵan kólderdiń, Bederin kórip bajaılap, Ármen qaraı attandym...» dep yńyldaı ándetken Qurekeńdi bir jyly – Alakól, Aıagóz, Shyńǵystaý, Baıanaýyl, Esil, Torǵaı, Yrǵyz arqyly – Qal­dyǵaıtyǵa, kelesi jyly – Áýlıe­ata, Qorqytata, Shalqar arqyly ta­ǵy da Qaldyǵaıtyǵa, sodan keıin jáne de – Ústirt, Atyraý, Oral arqyly Qaldyǵaıtydaǵy Qurman­ǵazynyń qarasýyna bastap ákeledi.

Ol shatyryn tigip alyp, ońasha Qaldyǵaıtynyń qarasýyna japadan jalǵyz baryp qarmaq salady. Meniń oıymsha, Qurekeń Qaldyǵaıtynyń balyǵyn emes, joǵaltyp alǵan, soǵys tartyp alyp ketken balalyq baqytyn izdep qarmaq salyp otyrǵandaı seziledi. Jazýshy barlyq shyǵarmasyndaǵy basty oqıǵa Qaldyǵaıtydan óris alyp, Qaldyǵaıtyǵa qaıtyp kelýmen aıaqtalady. Teńizge de, kólge de quımaıtyn, tek Qaratóbeni aınalyp qana tynym tabatyn Qaldyǵaıty – Qurmanǵazy úshin Aq Jaıyqtan da, Syrdarııadan da, Ertisten de uly ómir darııasy. Sol bir sholaq ta uly darııanyń bir ıirimi Qurmanǵazynyń qarasýy  dep atalady. Aýyldastary solaı dep atap, kartaǵa túsirtipti. Bul jazýshynyń taǵdyryna, Qaldyǵaıtyǵa degen uly mahabbatyna, soǵystan qaıtpaǵan bozdaqtarǵa, sol bozdaqtardy saǵynyp ǵumyr keshken jesirler men ákesiz jetimderdiń kóz jasyna, jalǵyz aıaq jolǵa kórsetilgen qurmet. Osyndaıda ózińniń týǵan jerińe bastap aparatyn jalǵyz aıaq joldar eske túsedi. Sol súrleý saqtaldy ma eken, joq, óship ketti me, kim bilsin. Sol soqpaqty salǵannyń biri bizdiń tabanymyz emes pe edi. Izimiz saqtaldy ma eken? Qaıdam.

Qurmanǵazy Qaramanuly Mustafınniń bir paraqtan turatyn «Súıispenshilik sákisiniń» sıýjetinde tutas bir hıkaıattyń jelisi jatyr. Taqyryby – adaldyq. Adaldyq bolǵanda – minezdi adaldyq. Sársen shaldyń aýlasynda sáki bar. Túnde terezesin ashyp qoıyp uıyqtaıtyn ádeti. Bir túni eki ǵashyq álgi sákige panalaıdy. Tań atqansha ǵashyq jigittiń tilinen bal tamady. Sársekeńniń jastyq keshýi esine túsip, boıy ǵashyqtarmen birge balqıdy. Olardy kelesi túnde asyǵa, súıine kútedi. Arada aı ótedi. Kóz jazdyrǵan álgi jigit taǵy da sákige jaıǵasyp, sol baıaǵy jattandy sózderin qaıtalaı jóneledi. Biraq qyzdyń daýysy basqa. Yza bolǵan qart: «Áı, Saıasat, tap sol ákeńniń!.. Ne ottap otyrsyń!», – dep aqyryp jiberedi. «Ǵashyqtar» tabanda ǵaıyp bolady. Kópke deıin kózi ilinbeıdi. «Erteńgisin qart áli syry da ońyp úlgermegen sáki taqtaılaryn tiginen qaqyrata sógip bólshektedi de, otyn qoraǵa aparyp balta-maltasymen qosa laqtyryp jiberdi». Osy minezi arqyly Sársen qart óziniń adaldyǵyn ǵana emes, mahabbatyn da qorǵap otyr. Osy tazalyq qalamger emes, azamat Qurmanǵazynyń óz boıynda bar qasıet. О́zi joǵaltqan qujatyn izdep júrip, bireýdiń túsirip alǵan dúnıesin sońynan qýyp júrip aparyp beretin «izshildigi» sonyń aıǵaǵy.

«Mýzeıdegi muń» atty ala­qandaı áńgimesinde sondaı ar tazalyǵynyń nysanasy bar. Keıýana murajaıdyń edenin jýyp jatyr. Murajaı qyzmetkeri bal­shyq jabysqan tabanymen jýylǵan edendi aıǵyzdap óte shyqty. Keıýana únsiz súrtip aldy. Endi álgi qyzmetker temekisin býdaqtata óte berip tuqylyn edenge laqtyra saldy. Keıýana únsiz kúrsinedi. Sonda kim mádenıetti? Mádenı qundylyqty saqtaıtyn qyzmetkerdiń mádenıeti álgi me? Maǵan álgi mádenıet qaıratkeriniń aryn keıýana tazalap júrgendeı áser qaldyrdy. Tobylǵyly saıdan ótip bara jatyp Erqara attan túsip, tańdap júrip qamshyǵa sap qıyp aldy. «Sosyn lám demesten, kidirmesten, atyn jetektep saıdan shyǵa berdi. Qart júzine jaýtańdaı qaraǵan júz jasaǵan qarǵalar onyń tobylǵyly saıǵa sońǵy ret kelgenin, sońǵy ret qamshy sap alǵanyn aıtpaı-aq ańǵarǵandaı, kóńilsiz qarqyldasyp, qosh-qosh aıtysyp jatyr...».

Iá, biz biletin Tobylǵysaı qazir joq. Traktormen jyrtylyp ketken. Erkeqara Tobylǵysaı ıesiz qaldy dep ókinedi. Al biz sol Tobylǵysaıdy izdep taba almaı ókinemiz. Jastary qaraılas eki qarttyń oıy bireý, ýaıymynyń sebebi ekeý. Mine, boıamasyz ómir, boıamasyz ómir shyndyǵy, ólmeıtin kórkemdik shyndyq degen osy. Sonshama tereń tebireniske qurylǵan, oqıǵasy shymyr, sózi oryndy, ishki yrǵaǵy úndes, jalǵan daýyssyz, artyq demi bilinbeıtin bir jutym aýa sııaqty «qara sózben jazylǵan jyrdyń» azaby – bir túıirlep sanap otyryp qumnan ǵımarat turǵyzǵanmen birdeı. Bir ǵana artyq qoldanylǵan sóz súıel sııaqty kórinip turady. Men Qurmanǵazy Qaramanuly Mus­tafınniń «Aq qaırań» áńgimeler jınaǵyn qaıyra oqyǵanda avtor­dyń qalam qarymynyń qýatty­lyǵyna, erte eseıgenine, demin ishine tarta otyryp emeýrin tanyt­qan talǵamyna tánti boldym. Shyn shyǵarmashylyq sheberlikke otyz jasqa jetpeı jetken eken. Shaǵyn áńgimeler bir-biriniń mazmunyn tolyqtyra kele aǵysy tereńde jatqan tuǵyrly týyndynyń deńgeıine kóterilgen eken. О́zimniń qolymnan kelmegen ańsardy jazýshy Qurmanǵazy oryndapty. Shyǵarmashylyq psıhologııaǵa tán syńarlastyq degen de osy emes pe.

Osynaý «alaqandaı áńgime­ler­degi» kórkemdik shyndyq pen sezim shynaıylyǵy, poezııalyq tegeýrin, yrǵaq pen uǵymy tereń emeýrin qazaq prozasyndaǵy sho­ǵyry oqshaý týyndy bolyp uzaq kezeńder ómir súretinine men kámil senemin. Onyń osy tosyn izdenisin «Aıta júrer áńgime» atty týyndysyndaǵy qyzyqty hıkaıalar men qubylystar odan ári tolyqtyra túsedi. Bul biz bilmegen, qazaq prozasynda kóneniń kókjıeginen kórinip qap, jalt berip ketken taqyryp. Al jetpisinshi jyldary alash jaýyngeri týraly, árıne, qashqyn, qaraqshy retinde sýrettelse de, úshinshi bolyp qalam tartqan qalamgerdiń «Salt atty jolaýshy» shyǵarmasynyń Máskeýdiń «Detskaıa lıteratýra» baspasynan jarııalanýynyń ózi de bul týyndynyń kórkemdik qunyn tanytsa kerek.

Osy maqalany jazsam dep júrgen taıaý kúnderi tún qoıýlana úıge Jantas Safýllın degen jas jigit myrzaqonaq boldy. О́t­ken ǵasyrdyń basynda shy­ǵyp, úsh sany ǵana saqtalǵan 1911-1913 jyldary shyǵyp tur­ǵan «Qazaqstan» gazetiniń tigin­disin Almaty men Máskeýdiń muraǵattarynan taýyp, jeke jınaq etip shyǵaryp, alashtyń joǵyn joqtaǵan azamat sonaý Oraldan sonyń bir danasyn maǵan tabys etýge ala kelipti. Ustazdarym Qaıyr­jan Bekhojınniń, Zeınol­la Turarbekovtiń, tarıhshylar Mustafa Ysmaǵulov pen Isataı Kenjalıevtiń tirnektep derek jı­ǵandarynan maǵlumdar bolǵan­dyqtan da, Eleýsiz Buırın sııaqty taǵy bir alash urandy qalamgerdiń eńbegi janyp, belgisizdikten arylǵanyna qatty qýandym. Rıza bolǵanym sonsha, nemerelerim Kúnikeı, Sultanseıit, Baıjigitke: «Mine, naǵashylaryń úsheýińniń de qyryq shubar taılaryńa qyryq serkeshterińdi qosyp ákep berdi», – dedim. Jón surasqan Jantas Qurekeńmen quda ekendigimdi bilgen soń: «Men de Egindikóldikimin. Qal­dy­ǵaıty ózeniniń bir ıirimi «Qur­manǵazy» dep atalady. Ákem Nábıolla Quraǵańdy jaqsy biledi, dámdes, saparlas bolǵan», – degeni. Úı-ishimiz jadyrap sala berdik. Ańsaǵan men Suńqar da jymyń­dasyp qaldy. «Iá, ınternet­te sondaı jer aty bar», – dedi maqtanyshpen kelinim. Keshtetip kelgen myrzaqonaq ketken soń Ańsaǵan: «Et aspadyq pa, kójemen qaıtatyn boldy ǵoı dep uıalyp otyr edim. Qaldyǵaıtydan ekenin bilgende «ýh» dep erkinsip qaldym», – degeni. Demek, Qaldyǵaıtyny jáne onyń adamdaryn Quraǵań ǵana emes, Ańsaǵan da ózimsinip saǵynatyn bolǵany ǵoı. Bul kar­taǵa birde túsip, birde túspeıtin Qal­dyǵaıtynyń qudireti netken keremet deseńshi! Ishimde: «Endeshe, naǵyz jambas álgi naǵyz qaldyǵaıtaılyq quda balaǵa laıyq edi-aý. Baıaǵyda uzatylǵan ápekesiniń sońynan quda bala izdep kelip, aýyldyń myrza-qonaǵyna aınalýshy edi ǵoı. Syı da, sııapat ta, oıyn-saýyq ta sol quda balanyń qurmetine arnalýshy edi ǵoı», – degen oı lúp ete qaldy.

Esh ókinishi joq. Aldymnan oraǵytyp shyǵa bergen, qut bolyp jolyqqan Qaldyǵaıtynyń ózińiz jazatyndaı: «Bel asyp, bógde óńirlerge, biz bilmeıtin mekenderge baǵyt alyp bara» jatqan, «baıtaq dalanyń keń qushaǵyna enip, kórinbeı de ketken «jalǵyzaıaq joly» «joǵalyp ketpes». «О́ıtkeni, joldar oraǵytyp otyryp otanyn qaıta tabady...». Sonda, esesi ketken sybaǵalar tolyq óteler! Bizdi jolyqtyratyn jalǵyzaıaq joldar alda, Quraǵa», – degen úmitti tilekpen tynys belgisin qoıǵym keledi.

Tursyn JURTBAI,

jazýshy.

ASTANA.