Saıasat • 22 Qańtar, 2021

Bárin búldiretin – «beıresmı jol»

38 ret kórsetildi

Bolashaǵymyz bulyńǵyr bolmas úshin aldaǵy damý jyldarynda aldyn alýdy qajet etetin birqatar olqy tusymyz bar ekenin jasyrmaı aıtyp júrmiz. Basqasy basqa, el ekonomıkasyn eleýli shyǵynǵa batyryp, halyqtyń senimine sekem men selkeý túsirip kele jatqan sybaılas jemqorlyqtan arylǵanymyz shamaly. Adaldyqtyń ala jibinen attaǵandardyń qaı-qaısysy bolsyn áli jetse jymqyryp, sáti tússe qymqyryp qalǵylary keledi.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

 

Mundaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jyl saıyn Qazaqstanda ortasha esep­pen 2 myńnan astam sybaılas jem­qor­lyqqa qatysty qylmystyq is tir­ke­ledi. Myńnan asa adam jaýapqa tar­tylady. Bul – batpandap kirip, mys­qaldap shyǵatyn kesel. Osy aýrý­dy qazir shuǵyl túrde emdemesek, erteń kesh bolýy múmkin», de­gen sózi eriksiz eske túsedi. Iá, jem­qor­lardyń jelkeni jıylmaıyn­sha, aldaǵy kúnge alǵaýsyz qaraı al­maı­­myz. Osynaý kesel qaı salaǵa bolsyn synalap ta, dendep te kirip al­ǵan. Muny jýyrda Transparency Kazakhstan qoǵamdyq qory júrgiz­gen saýaldamanyń nátıjesine súıe­nip aıtyp otyrmyz.

Atalǵan qoǵamdyq qor elimizdegi sybaılas jemqorlyqtyń jaı-kúıine qa­tysty monıtorıng júrgizip, 2020 jylǵy nátıjelerdi jarııalap otyr. Osy uıymnyń sarapshylary Qazaq­standaǵy qalalardyń, oblys jáne aýdan ortalyqtarynyń deń­ge­ıinde 9 000 respondenttiń qaty­s­ýymen saýaldama júrgizip, «Ashyq dıalog» portalyna kelip tús­ken 1 347 shaǵymǵa taldaý jasapty. Bul zertteý jumysy Birikken Ulttar Uıymynyń (BUU) Damý baǵ­darlamasynyń qoldaýymen iske asy­rylǵan eken.

– Zertteýge 200-ge jýyq áleý­met­­­tanýshy men 12 taldaýshy qa­tys­­ty. Olar ótken jylǵy kúz mez­gi­linde respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalada, 14 oblys jáne 143 aýdan ortalyqtarynda saýadnama júr­gizdi. Ádisteme Transparency International-diń eki jahandyq zert­te­ýine – turǵyndardyń sybaılas jemqorlyq tájirıbesin ólsheıtin álemdik sybaılas jemqorlyq baro­me­tri men qoǵamdyq dıskýrstaǵy sybaılas jemqorlyq taqyrybynyń ózektiligin baǵalaıtyn ındekske negizdelgen, – deıdi Transparency Kazakhstan qoǵamdyq qorynyń atqa­rý­shy dırektory Olga Shııan.

Onyń aıtýynsha, saýaldama ná­tı­jeleri boıynsha otandastary­myz sybaılas jemqorlyqqa jıi tap bolatyn óńirler men mem­le­ket­tik organdar, sondaı-aq neǵur­lym jemqor memlekettik laýazym­dar­dyń tizbesi, sybaılas jemqorlyq mámileleriniń sebepteri men mán-jaılary, para somalary anyqtalyp otyr. Azamattardyń pikirinshe, ómir­de týyndaǵan máselelerdi kó­bi­nese Jambyl, Atyraý, Alma­ty, Qaraǵandy, Qyzylorda, Batys Qazaqstan oblystarynda, al kásip­ker­lerdiń pikirleri boıynsha Nur-Sultan, Shymkent qalalarynda, Aq­mola, Pavlodar, Qyzylorda, Qara­ǵandy, Jambyl, Almaty, Batys Qazaq­stan oblystarynda «beıresmı jolmen» sheshýge týra kelgen. «Beı­res­mı jol» dep naq osy sybaı­las jemqorlyq, tamyr-tanystyq týraly aıtylyp otyrǵany belgili.

Osylaısha, «beıresmı áre­ket­terdiń» jarııalanǵan jaǵ­daı­la­ry­nyń úshten ekisin qura­ǵan emhanalar men aýrýhanalar, polısııa, salyq jáne órtke qarsy qyzmetter, jer qatynastary jáne qala qurylysy organdary, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary (HQKO), memlekettik balabaqshalar men joǵary oqý oryndary sybaılas jemqorlyqqa barynsha boı aldyrǵan memlekettik mekemeler retinde belgilenipti.

Otandastarymyzdy sybaılas jemqorlyqqa ıtermeleıtin negizgi sebepter retinde azamattardyń em alý nemese emdelýge joldama alý (12,7%), jumysqa ornalasý (10,1%), balany balabaqshaǵa ornalas­tyrý (6,1%), jer máselesin sheshý (6,5%), HQKO-dan anyqtama alý (5,1%), sessııany «jabý» (4,4%), salyq esebin tapsyrý (9%), jol berilgen buzý­shy­lyq­tar kezinde jaýap­ker­­shilikten qu­tylyp ketý (8,4%) kezderindegi zań­ǵa qaıshy ári ádepsiz áreketterin aıtýǵa bolatyn sekildi.

Respondentter kóp jaǵdaıda má­se­leni «beıresmı sheshýdiń» bas­tama­shylary memlekettik meke­me­ler­diń qyzmetshileri, al árbir tór­tin­shi jaǵdaıda – deldaldar eke­nin atap ótti. «Bir jyl ishinde sybaılas jemqorlyq mámilelerindegi deldaldardyń úlesi 6 paıyzǵa ósti. Muny respondentter karantın ke­zinde memlekettik mekemelerdiń jet­kiliksiz aqparat berýimen baıla­nys­tyr­dy», deıdi Olga Shııan.

Saýaldamaǵa qatysqandardyń úshten ekisi, eger qandaı da bir meke­me­niń qyzmetkeri para alǵysy kelse, onda ol áýre-sarsańǵa salyp, óz ókilettikterin asyra paıdalanatynyn atap ótken. Para somasy 1 myń teńgeden bastap, 300 myń teńgege deıin jetken kórinedi. Al 2019 jyly 500 teńgeden bastap, 500 myń teńgege deıin bolǵan kórinedi.

«Ashyq dıalog» portalyn taldaý nátıjeleri Sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń, Ishki ister, Qarjy, Densaýlyq saqtaý, Ádilet, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý, Sıfrlyq damý mınıstrleriniń, sondaı-aq Mem­­le­kettik kirister komıteti tó­ra­ǵa­­synyń blogtaryna sybaılas jem­­­qor­­lyq týraly aqparat barynsha jıi joldanatyn kórsetti. Ásirese Almaty, Pavlodar oblystary jáne Almaty qalasy ákimderiniń blog-platformalaryna shaǵym jıi túsken eken.

Aryz berýshiler polısııanyń, aýdan ákimdikteriniń, memlekettik aýrýhanalar men emhanalardyń, sa­lyq organdary men jeke sot oryn­daýshylarynyń jumys sapasy­na narazylyq bildirgen. Olardyń pikirinshe, áýre-sarsańǵa salý, mem­lekettik organdardyń ótinish berý­shi­lerdiń máselelerin qaraýdaǵy áreketsizdigi, qyzmetkerlerdiń bilik­sizdigi jáne memlekettik derek­qor­lardaǵy tehnıkalyq qateler men qate málimetterdiń bolýy – sha­ǵym­dar­dyń negizgi sebepteri bolǵan.

Alaıda elimizdegi sybaılas jem­qor­lyqqa qatysty jaǵdaıdan múlde kúder úzýge bolmaıtyn sekildi. Sebebi, azamattardyń 37,4 paıyzy jáne kásipkerlerdiń 45,9 paıyzy óz­deri turyp jatqan eldi mekender­de keıingi jyldary sybaılas jem­qor­lyqtyń tómendegenin atap ótken. Iаǵnı memlekettik organdarǵa jú­gingen kezde turmystyq sybaı­las jemqorlyqqa tap bolǵan respon­dent­terdiń úlesi 2020 jyly nebary 11,3 paıyzdy qurasa, bul kórset­kish 2019 jyly 13,4 paıyz bolǵan. Bórkimizdi aspanǵa atpasaq ta, jem­qorlyqtyń sál de bolsa azaıǵany baıqalady. Osyndaı oń kórsetkishtiń baryn kásipkerler de moıyndap otyr. О́tken jyly memlekettik organdarǵa júgingen kezde shaǵyn orta bıznes ókilderiniń 8,2 paıyzyna máseleni «beıresmı jol­men» sheshýge týra kelse, 2019 jyly bul kórsetkish 9,2 paıyzdy qu­raǵan bolatyn.

Bıznes-qoǵamdastyqtaǵy ja­ǵym­dy kórinisti de atap ótken jón. Máselen, saýaldamaǵa qatysqan ká­sip­kerlerdiń 80 paıyzdan astamy Qazaqstanda para bermeı-aq bıznesti damytýǵa bolady dep esepteıdi. Iаǵnı zańǵa qaıshy áreketke barmaı-aq, quqyqtyq sheńberde jumys isteýge, kásipti dóńgeletip, jetistikke jetýge barlyq múmkinshilik jasal­ǵan. Azamattar men bıznes-qoǵam­dastyqtardyń pikirinshe, Prezıdent, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttigi, Úkimet, Memle­ket­­tik qyz­met isteri agenttigi jáne saıa­­sı uıym­­­dardyń ishinde Nur Otan par­­tııa­­­sy barynsha senimge ıe.

Eń bastysy, saýaldamaǵa qatys­qan qazaqstandyqtardyń 60 pa­ıyzdan astamy sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúreste tıisti organdarǵa kómek kórsetýge daıyn ekendikterin bil­dirgen. Bul – qýantarlyq jaıt. Sebebi, otandastarymyzdyń nıeti túzelgen jaǵdaıda ǵana qoldanylyp jatqan sharalardyń barynsha nátı­jesin kóretin bolamyz. Osy máse­leni el Prezıdenti erekshe na­zar­ǵa alyp, «Ákimshilik saýaldama júr­gi­ze­di, ózim de el aralap júremin. Sonda baıqaǵanym, bizdiń qoǵam jem­qorlyqpen ymyrasyz kúresýge daıyn. Bizdiń eldi damytýǵa jáne ha­­lyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa ba­ǵyt­­talǵan josparlarymyz jem­qor­­lyqty túbegeıli joıǵan jaǵ­daı­da ǵana júzege aspaq», degen bolatyn. Iаǵnı jalpaq jurt jemqorlyqpen jumyla kúresýge daıyn. Oǵan – osy saýaldamaǵa qatysqandardyń pi­kir­leri de kýá. Tek halyqtyń ynta-yqy­lasyn durys paıdalana alsaq, alǵa qoıǵan bıik te baǵynar, qamal da alynar.  

Sońǵy jańalyqtar

Ulylar úndestigi

Qazaqstan • Keshe

Baǵa baqylanady

Qarjy • Keshe

Meıirim shuǵylasy

Rýhanııat • Keshe

Kedergisiz orta kerek

Qoǵam • Keshe

Sıfrly damý: Jańa betburys

Tehnologııa • Keshe

Mahabbat áýeni

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar