Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady.
Nursultan NAZARBAEV.
Keń baıtaq Otanymyzdyń táýelsizdigi – sózben aıtyp jetkize almas qasıetti uǵym, ulttyq sanamyzdyń, adamı jaratylysymyzdyń, ómirimizdiń qaınar bulaǵy. Táýelsizdik – halyqtyń úni, ulttyń tili men dili. Máńgilik Eldiń bastaýy. Osy bir aýyz sózge adamzat úshin eń qymbat túsinikter toptastyrylǵan. Azattyq, teńdik, bostandyq, bereke, birlik, baqyt, táýbeshildik pen rızashylyq syndy ádemi de aıaýly sezimder osy sóz arqyly adam júregine uıalaıdy. Kóńilińdi kórkeıtip, janyńdy jadyratady. Masattandyrady, boıyńdy bıiktetip, eńseńdi tikteıdi. Talabyń asqaqtap, maqsatyń naqtylana túsedi. Eldiń erteńin eren eńbekpen kórkeıtýge degen erekshe qulshynys paıda bolady. Iskerlikpen, izdenimpazdyqpen jumys jasaısyń. Boıyńdy Otanǵa degen orasan súıispenshilik sezimi bıleıdi.
Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady.
Nursultan NAZARBAEV.
Keń baıtaq Otanymyzdyń táýelsizdigi – sózben aıtyp jetkize almas qasıetti uǵym, ulttyq sanamyzdyń, adamı jaratylysymyzdyń, ómirimizdiń qaınar bulaǵy. Táýelsizdik – halyqtyń úni, ulttyń tili men dili. Máńgilik Eldiń bastaýy. Osy bir aýyz sózge adamzat úshin eń qymbat túsinikter toptastyrylǵan. Azattyq, teńdik, bostandyq, bereke, birlik, baqyt, táýbeshildik pen rızashylyq syndy ádemi de aıaýly sezimder osy sóz arqyly adam júregine uıalaıdy. Kóńilińdi kórkeıtip, janyńdy jadyratady. Masattandyrady, boıyńdy bıiktetip, eńseńdi tikteıdi. Talabyń asqaqtap, maqsatyń naqtylana túsedi. Eldiń erteńin eren eńbekpen kórkeıtýge degen erekshe qulshynys paıda bolady. Iskerlikpen, izdenimpazdyqpen jumys jasaısyń. Boıyńdy Otanǵa degen orasan súıispenshilik sezimi bıleıdi.
1991 jylǵy 16 jeltoqsan Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesi «Táýelsizdik pen memlekettiń egemendigi týraly» Zań qabyldaǵan tarıhı kún. «…Ýaqyt – zymyran. Kúni keshe ótken oqıǵalar búginde tarıh betterine aınalyp úlgerdi. Bul – jańa memleket pen jańa qoǵamnyń dúnıege kelýiniń azapqa toly, sonymen bir mezgilde, ǵalamat sáti. Sol sát áli aıaqtalǵan joq, biraq eń qıyn belesterden asa bildik. Eń qıyn jyldar dál qazir artymyzda qaldy, sondyqtan da men elimizdiń eńsesi bıikteı beretinine senemin», dedi Nursultan Ábishuly. Osy jyldar aralyǵynda Táýelsiz Qazaq eli qalyptasty: shekarasy bekidi, ekonomıkasy ósip, áskeri jasaqtaldy, naryqtyń qıyn ótkelderi men dáýir synaqtarynan aman ótti, jahandaǵy alpaýyt memleketterge tanyldy, tanylyp qana qoımaı, sanasatyn, syılasatyn bıik dárejege jetti. Osynyń barlyǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbeginiń nátıjesinde múmkin boldy.
Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń táýelsizdigi taǵdyrdyń qazaqtarǵa tartqan syıy emes, óziniń ejelgi jerinde qıly kezeńdi bastan keshý arqyly qol jetken óz memlekettiligin qurýǵa degen zańdy quqyǵy, bul daýsyz jáne saıası faktige eshkim kúmán keltirmeýi tıis», degen sózine barshamyz mán berip, mańyzyn tereń túsinýge tıispiz. Jer betindegi árbir ult úshin táýelsiz el bolý – uly arman. Dúnıe júzinde 6 myńǵa jýyq ulttar men ulystar bar bolsa, solardyń ishinde 200-deı ult qana táýelsiz memleket bolyp tabylady. Jeriniń aýmaǵy jaǵynan búkil álemde toǵyzynshy, al halqy sany jaǵynan shamamen jetpisinshi oryndy ıelenetin Qazaqstan – álemdegi úlken eldiń biri. Jyl saıynǵy Prezıdenttiń halyqqa arnaǵan joldaýlary men qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalar, strategııalyq baǵyttardyń barlyǵy da qarapaıym halyqtyń turmysyn jaqsartyp, táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa baǵyttalyp keledi.
Memleketimizdiń táýelsizdik tarıhy men osy jolda jetken tolaǵaı tabystary jaıly jazylyp ta júr, aıtylyp ta keledi. Bul ıgilikti is jalǵasa da bermek. Bizdiń búgingi sóz etpegimiz – táýelsizdigimizdiń týyn bıik, tuǵyryn berik etý jolynda bizge ne qajet, ulttyq qundylyqtarymyzdy qalaı saqtasaq bolady, bilim men tárbıeniń el táýelsizdigine eter qyzmeti qandaı degen turǵyda bolmaq.
Qazaq halqy – ataly sózge toqtaǵan, baryn bardaı, joǵyn joqtaı aıta bilgen, ulyn narǵa, qyzyn arǵa balaǵan, dostyqty saqtaı, dám tuzdy aqtaı bilgen, basynan sóz asyrmaǵan, úıine qulyp salmaǵan, peıili jomart, saıyn dalasyndaı darqan halyq. 140-tan asa ulttyń balasyn baýyryna basyp, báriniń basyn biriktirýshi negizgi ult – qazaq halqy ózgege eshqashan óktemdik kórsetpegen. Qazaq halqy – Qazaqstan memleketiniń ıesi. Muny Elbasynyń myna sózi de rastamaq jáne jaýapkershilik júktemek: «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de – qazaqtiki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moınynda. Qazaqstandaǵy ultaralyq jarastyqtyń negizgi uıytqysy bolý mindetin aldymen osy atamekenniń ıesi – qazaq halqy óz moınyna alýy kerek».
Qazaq – týmysynan erkindikti súıetin, keń dala tósinde tabıǵatpen týystasyp, erkin ómir súrgen batyr, erjúrek, namysshyl halyq. Eldiń birtutastyǵy men tynyshtyǵyn saqtaýǵa bar ómirin sarp etken han-sultandary men batyrlaryn tarıhqa ólsheýsiz úles qosqan iri tulǵalar retinde ardaqtap, olardyń ólmes rýhyn ult maqtanyshy retinde kúni búginge deıin jetkizdi. Bul qasıetti shejire – búgingi býyn arqyly keler urpaqtyń boıyna jastaıynan sińiriletin baǵa jetpes ıgilik. Osy ónegeni, eljandylyq, otansúıgishtik dástúrdi jastardyń boıyna darytý, patrıottyq rýhta tárbıeleý – búgingi tańda árbir qazaqstandyq úshin qasıetti borysh. Bul qasıetter Táýelsizdikti sanamen, aqylmen saqtap, turaqtan-dyryp, kúsheıtýge ólsheýsiz úles qospaq. Táýelsizdik ıdeologııasy – ultyńdy, Otanyńdy súıý, týǵan tilińdi qurmetteý, beıbitshilikti, el irgesiniń bútindigi men qaýipsizdigin saqtaý.
El táýelsizdiginiń qaýipsizdik tetikteri retinde beıbitshiliktiń, shekara tynyshtyǵynyń, ulttyq qundylyqtardyń saqtalýyn, ulttyq sananyń tazalyǵyn, ulttyq namystyń joǵary bolýyn, patrıotızm, otanshyldyq tárbıeni, údemeli ındýstrııalyq damýdy ulttyq ıdeologııa deńgeıine kóterip, básekege qabilettilikti arttyrý máselesin, saıası-ekonomıkalyq turaqtylyqty, ulttyń ósimin kóterý syndy ilkimdi isterdi ataýǵa bolady. Munda aıtylǵan qaısybir másele bolmasyn barlyq ýaqytta ózekti.
Beıbitshilik. Halyq tynysh, baqytty ári baqýatty ǵumyr súrýi úshin beıbit ómir súrýi kerek. Bul – dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen jerin jaýdan qorǵaǵan halyqtyń urpaǵy retinde babalar kórgen jaýgershilikti balalar kórmeýi tıis. Beıbitshilikti saqtaý ishki jáne syrtqy saıası jaǵdaılarǵa, ásirese, memleketimizdegi ishinara yntymaqqa tikeleı baılanysty.
Ulttyq qundylyqtar. Adam belgili bir ultqa jatýyn seziný úshin bes túrli shartqa saı bolýy tıis:
ultynyń tilin jaqsy biletin;
ultynyń dinin meńgergen;
ultynyń dástúrin tolyq boıyna sińirgen;
ultynyń tarıhyn túgendeı alatyn;
ulty mekendegen jerdiń oı-shuńqyryn jete tanıtyn.
Osy sıpattar boıynan tabylǵan jandy ǵana belgili bir ultqa jatqyzýǵa bolady. Atalǵan ulttyq sıpattamanyń saqtalýy – táýelsizdiktiń turaqtylyǵy. О́ıtkeni, kez kelgen ulttyń óz tili saqtalsa ǵana, ult bolyp qalatyny aqıqat. Bul – óte mańyzdy másele. Ultymyz úshin úlken synaq. Áıtse de, burynǵy kezeńmen salystyrǵanda búgingi jaǵdaı kóńil qýantarlyq.
Ulttyq sana. Ol – shyr etip jaryq dúnıege kelgen árbir sábıdiń alǵash estigen sózinen, áýendi áldıi bar besik jyrynan, ana sútimen darıtyn qasıet. Dástúrdi meńgerip, dindi moıyndaýy, baıyrǵy ata kásipke ıkemdelýi, ataqonysty qadirlep, ata-babanyń aqyl-keńesine moıynsunýy, qysqasy, týǵan jerdiń topyraǵymen kisi boıyna darıtyn qasıetterdiń bári ulttyq sanaǵa jatady. Ulttyq sana-sezimi kóterilgen halyqtyń sapasy artady. Ulttyq sana-sezim salt-dástúrmen, tilmen birge boıǵa sińedi. Bul jerde otbasyndaǵy tárbıeniń mańyzy zor.
Ulttyq namys – ar-ojdannan bastaý alatyn, otansúıgishtikpen ushtas rýhanı qundylyq sezim. Ulttyq namys adamnyń ulttyq qundylyqtarynyń mańyzyn túısinýden týyndap, halqynyń muń-muqtajyn túsinip, týǵan elin korǵaýymen sıpattalady. Ulttyq namystyń negizgi kórinisi adamnyń týǵan eline súıispenshiliginen, tól mádenıetine degen kurmetinen baıqalady. Ulttyq namys – eldiń ulttyq tutastyǵy, rýhanı birligine qyzmet jasaıtyn eldikpen egiz uǵym. Ulttyq namys – halyqtyń máńgilik qundylyqtaryn saqtaýdyń kepili. Táýelsizdigimizdi máńgilik saqtaýda ulttyq namys týyndatatyn qanaǵatshyldyq, únemshildik, kishipeıildilik syndy adamı qasıetter bizge aýadaı qajet. О́mirdiń ózegi – únemdilik, tiregi – eńbekqorlyq.
Patrıotızm, otanshyldyq. Patrıottyq tárbıeni oıǵa alǵanda sanaǵa birinshi Otan túsinigi keledi. Otanǵa qurmet kórsetý turǵysyndaǵy patrıottyq sezim jalpy adam balasyna tán túısik-qasıet, onyń eline, týǵan jerine, óz tili men mádenıetine, ulttyq qundylyqtaryna jeke qatynasyn, ózindik baǵasyn, qýattap-qoldaýyn paıymdaıtyn sezim kórsetkishi bolyp tabylady. Otansúıgishtik qasıetti qalyptastyrýǵa áser etetin faktorlar – ulttyq sezim, ulttyq maqtanysh, ulttyq sana, ulttyq ıgi dástúrler, ulttyq paryz, birlik jáne mindet. Patrıotızm – adamnyń týabitti bıologııalyq qasıeti emes, ol áleýmettik, tarıhı qalyptasqan, Otanǵa degen súıispenshilik sezim. Ol Otanǵa qyzmet etýden kórinedi.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyndaǵy mańyzdy baǵyttardyń biri – jańa qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý. Joldaýda jańa qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi dep anyqtalǵan. Elbasy óz sózinde: «Bizdiń bul baǵyttaǵy basty maqsatymyz qarapaıym jáne túsinikti: biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz. Bul – bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aınymas sharty. Qazaqstan patrıotızminiń irgetasy – barlyq azamattardyń teń quqylyǵy jáne olardyń Otan namysy aldyndaǵy jalpy jaýapkershiligi», – dep erekshe toqtalǵan.
Údemeli ındýstrııalyq damýdy ulttyq ıdeologııa deńgeıine kóterip, básekege qabilettilikti arttyrý qajet degenge kelsek, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha óńirlerde iske qosylyp jatqan túrli kásiporyndar men jumys oryndary el ekonomıkasynyń ósýine jáne turaqty damýyna tikeleı áser etýde. Bul baǵdarlama aıasynda jasalyp jatqan ıgi ister elý eldiń qataryna enýde óz úlesin qosyp qana qoıǵan joq, eldiń básekege qabilettiligin arttyrdy. Bul baǵdarlama elimizdegi bilim berý júıesine oń áserin tıgizýde. Jańa zaman tehnologııasyn meńgergen mamandardy qajet etetin túrli zaýyttar men fabrıkalardyń suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda túrli kásiptik oqý oryndary ashyldy. Nazarbaev Zııatkerlik mektepteri orta bilim berýde úlgi bolsa, Nazarbaev Ýnıversıteti joǵary bilim berýde elimizde kósh bastap tur. Olardaǵy tájirıbelerdi elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndaryna engizý isi júıeli túrde júrgizilýde. Bul da táýelsizdiktiń jemisi.
Saıası-ekonomıkalyq turaqtylyq reformalardyń tereńdigimen, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómiriniń joǵary deńgeıin qalyptastyrýmen sıpattalady. Saıası-ekonomıkalyq turaqtylyqqa jetý quqyqtyq jáne moraldyq normalardy, ulttyq dástúrdi tanytatyn saıası mádenıet deńgeıine tikeleı qatysty. Jáne qoǵam turaqtylyǵy memleket lıderiniń naqty tulǵalyq erekshelikterine baılanysty. N.Nazarbaevtyń boljampaz saıasaty men tynymsyz izdenimpazdyǵynyń, júıeli tártip pen iskerliginiń nátıjesinde ulttyq saıası-ekonomıkalyq turaqtylyq búgingi tańda memlekettik ıdeologııa deńgeıine kóterilgen. Ońtústiginde О́zbekstanmen jáne Qyrǵyzstanmen, batysy men soltústiginde Reseımen, shyǵysynda Qytaımen shekaralas jatqan alyp memlekettiń saıası ahýalyn, ekonomıkalyq ósimin turaqtandyrýda Elbasynyń tulǵalyq qasıetiniń ólsheýsiz bıiktiginiń alar orny erekshe ekenin qadap aıtqymyz keledi. El – Elbasyna tirek. Elbasy – eline qalqan. Bul – aqıqat.
Ulttyń ósimi degenge kelsek, elimiz halqynyń, onyń ishinde qazaqtardyń aýmaqtyq, ıaǵnı aımaqtarǵa, aýyl men qalalarǵa ornalasýynda kópten kele jatqan, dástúrge aınalǵan erekshelikter bar. Statıstıkalyq málimetterge júginsek, Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy – 45-46%-y Ońtústik aımaqta (Almaty qalasy, Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary) ornalasqan. Al el qazaqtarynyń da jartysy – 49,8%-y osy óńirlerde turady. Táýelsizdigimiz nyǵaıa túsip, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymyz jaqsarǵan saıyn el halqynyń, onyń uıytqysy – qazaqtardyń sany ósip, quramy kúsheıe túsetini barshamyzǵa anyq jáne bolashaqtyń kepili. Bul úshin Otanymyzda ǵylymǵa negizdelgen áleýmettik-demografııalyq jáne kóshi-qon saıasaty júrgizilýge tıis.
El táýelsizdigi. Elbasy. El erteńi. Osy úsh uǵym – bir-birine etene jaqyn, bir-birin tolyqtyratyn ózara sabaqtas uǵymdar. Táýelsizdik desek, eń aldymen onyń bastaýynda bolǵan, onyń negizin qalap, nyq senimmen alǵa aparǵan Elbasy oıǵa keledi. Elbasy desek, qıyn-qystaý kezeńde eldi basqaryp, ony bar qıynshylyqtan alyp shyǵyp, búgingi órkendi damýǵa jetkizgen Elbasy men el erteńi taǵy da aldymyzdan shyǵady. El erteńi de óz halqy Elbasy dep ataǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanystyrylady.
Qoryta aıtqanda, memlekettiń táýelsizdigi – kóńilge qýanysh, júrekke jubanysh, boıǵa qýat, janǵa shýaq syılaıdy. Azattyǵymyzdy ardaqtap, armanymyzdy asqaqtatýda Elbasymen birge qaryshtaı bereıik! Táýelsizdik merekesi ultymyzdyń ulylyǵyn ulyqtatyp, ǵumyrymyzdy ǵajap etkeı! Senimdi serik etken máńgilik seriktester – qazaqstandyqtardyń birligi ajyramasyn, tatýlyǵy arta bersin, elimen etene Elbasy aman bolsyn!
Ońalbaı AIаShEV,
Ońtústik Qazaqstan
memlekettik pedagogıkalyq
ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka
ǵylymdarynyń doktory, professor.
ShYMKENT
