Máselen, elimizdegi Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti 16 ǵylymı joba boıynsha jumysty aıaqtap qalypty. Tıisinshe otandyq qorǵanys kásiporyndary men áleýetti vedomstvolar sol ázirlemelerdiń nátıjelerine qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Jobalar granttyq jáne baǵdarlamalyq nysanaly qarjylandyrý konkýrsy sheńberinde oryndaldy. Olar ǵylymı teorııalyq zertteýler men tájirıbelik ázirlemelerdi iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Zertteý nátıjelerin barlyq áleýetti vedomstvonyń múddesinde paıdalaný jáne elimizdiń qorǵanys ónerkásibi kesheni kásiporyndarynda iske asyrý kózdelýde.
Áıgili ǵalym A.Eınshteın «Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta qandaı qarýmen soǵysatyndaryn bilmeımin, biraq tórtinshisinde taıaqpen, taspen shaıqasady» degen bolatyn. Ǵalym ózi ómir súrgen dáýirdiń ózinde ǵylym men tehnıkanyń qanshalyqty damyǵanyn qaperge alyp otyrǵan sııaqty. Tipti ıadrolyq qarýdy qoldanǵan jaǵdaıdaǵy soǵystyń saldaryn da meńzegen bolýy múmkin.
Qazirgi álem adamzatty jappaı qyryp-joıý qarýyn qoldanýdan qaımyǵady. Sebebi, ondaı soǵysta jeńimpazdyń bolýy – ekitalaı. Sondyqtan ázirge jergilikti qaqtyǵystarda qarýdyń sál de bolsa jeńil túrleri qoldanylyp keledi. Máselen, ótken jyly 44 kúnge sozylǵan Taýly Qarabaq shaıqasynda Túrkııanyń Bayraktar TB2 ushqyshsyz ushý apparattary (UUA) naǵyz «juldyzǵa» aınalǵan bolatyn.
Osylaısha, Sırııadaǵy, Lıvııadaǵy, kúni keshegi Taýly Qarabaqtaǵy janjaldarda ushqyshsyz ushý apparattaryn qoldaný tájirıbesi elimizde jeke UUA-ny ázirleý qajet ekenin dáleldedi. Qazaqstandyq áskerı ǵalymdar barlaýshy drondardy ǵana emes, sondaı-aq soqqy berýshi ushqyshsyz ushý apparattaryn da brondy tehnıkaǵa jáne qarsylastyń adam kúshine qarsy tıimdi qarý retinde paıdalanýǵa taldaý júrgizdi. Sóıtip, ǵalymdarymyz «Shaǵala» dep atalǵan barlaý ushqyshsyz ushý apparatynyń tájirıbelik úlgisin ázirledi. Ol baılanys arnasyn qorǵaýdyń baǵdarlamalyq-apparattyq quralymen, ushqyshsyz ushý apparaty men basqarý júıesi arasyndaǵy qorǵalǵan baılanystyń jeke krıptografııalyq hattamasymen, tikeleı jáne keri qorǵaý arqyly jasalyp kepildendirilgen qupııa kiltpen jaraqtandyrylǵan. Osynyń barlyǵy – áskerı ǵalymdarymyzdyń ázirlemeleri.
Aldaǵy ýaqytta tájirıbelik model zaýyttaǵy jáne polıgondardaǵy synaqtar kezeńinen ótedi. Ǵylymı jumys nátıjeleri patenttelip, tájirıbelik áskerı paıdalaný aıaqtalǵan soń barlyq jumys qorǵanys ónerkásibi keshenine beriletin bolady. «Shaǵalany» serııalyq shyǵarý úshin otandyq qorǵanys ónerkásibi kesheniniń múmkindikterin eskere otyryp, Qarýly Kúshterdiń oqý oryndarynda jáne bólimderinde engizý úshin tehnık mamandar men operatorlarǵa qyzmet kórsetý jáne olardy oqytý baǵdarlamalary, sondaı-aq UUA operatorlaryn jaýyngerlik daıarlaý kýrsy ázirlendi. Atalǵan apparattar óndiriske engizilgen jaǵdaıda olardyń quny sheteldik analogtardan áldeqaıda arzan bolmaq.
Otandyq ushqyshsyz ushatyn apparat barlaý-oq atý (soqqy berý) kesheni elementteriniń biri bola alady. Olardy qoldaný boıynsha egjeı-tegjeıli taldaý júrgizildi. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, barlaý, basqarý jáne oq atý arqyly zaqymdaý quraldary úılestirilgen dáldigi joǵary qarý anaǵurlym tıimdi. Ázirleý sheńberinde áskerı ǵalymdar otandyq qorǵanys ónerkásibi kesheniniń áleýetin paıdalana otyryp, jeke barlaý-soqqy berý keshenin jasaý boıynsha birqatar naqty usynystar engizdi.
Jalpy, el áskeri ushqyshsyz ushatyn apparattarmen 2013 jyldan bastap jabdyqtalyp keledi. Búginde Otanymyzda osyndaı ondaǵan keshen bar. Al 2017 jyldan beri Qazaqstanda halyqaralyq armııa oıyndarynyń sheńberinde osy apparattardyń eseptik toptarynyń arasynda saıys uıymdastyrylyp, otandastarymyz udaıy top jaryp kele jatqan kórinedi.
Otandyq ǵalymdarymyz osymen shektelip qalǵan joq. Armııany sıfrlandyrý sheńberinde arnaıy maqsattaǵy geoaqparattyq platforma ázirlendi. Bul joba spýtnıkterdi, qaǵazdaǵy jáne elektrondy kartalardy qosa alǵanda, ártúrli derekkózderden aqparatty jınaýǵa múmkindik beretin qamtamasyz etý baǵdarlamasy bolyp sanalady. Baǵdarlama aqparatty tolyqtyryp, ony jańarta alady jáne sıfrly formattan 3D-ǵa aýystyrady. Osylaısha áskerdiń utqyrlyǵyn jáne komandırler men shtabtardyń sheshim qabyldaý jedeldigin arttyra túsedi. Geoaqparattyq júıe Qarýly Kúshter úshin de, eldiń basqa da áleýetti qurylymdary úshin de paıdaly.
Granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý aıasynda irge qalaǵan Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń tehnoparkinde tolyqqandy jumys isteıtin eki zerthana (3D prototıpteý zerthanasy jáne addıtıvti óndiris zerthanasy) jáne tájirıbelik ınjınırıngtiń áskerı ǵylymı-tehnologııalyq jelisi quryldy. Bul ortalyq bólshekterdiń tozýǵa degen tózimdiligin arttyrý baǵytynda jumys isteýge negizdelgen.
Áskerı zerthanada ýltradybystyń kómegimen jańa tehnologııany qoldana otyryp jasalǵan erekshe búrký betki qabatta qoldanylady. Áskerı ǵalymdar ázirlegen tehnologııa balqytylǵan metall bólshekterdiń 500 m/s joǵary jyldamdyqpen qozǵalýyna jáne joǵary beriktigi bar jabyndardy qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bul búrký bólshektiń qyzmet merzimin edáýir uzartady jáne tózimdiligin arttyrady. Osylaısha, qazaqstandyq ǵalymdardyń jumys nátıjesi otandyq qorǵanys ónerkásibi keshenderiniń kásiporyndaryna berilip, aldaǵy ýaqytta paıdaǵa jaratylatyn bolady.
Taǵy bir ónertabys túri retinde ishki janý qozǵaltqyshtaryndaǵy janǵysh qospany baıytýǵa negizdelgen arnaıy sýtegi qondyrǵysyn aıtýǵa bolady. Bul joba otyndy aıtarlyqtaı únemdeýmen qatar, áskerı tehnıkanyń ekologııalyq tazalyǵyn da arttyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq atalǵan qondyrǵy qosarlanǵan maqsattaǵy ónim sanalady. Iаǵnı ol tek áskerı salada ǵana emes, sonymen qatar azamattyq salada da qoldanylady.
Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti Áskerı ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń bazasynda IRBIS aqparattyq júıesiniń ıntellektýaldyq reınjınırıngtik bazasyn qoldaný arqyly aqparattyq taldaýdy qamtamasyz etý jáne monıtorıngileý ortalyǵy quryldy. Bul joba boıynsha Qarýly kúshterdi materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýdiń barlyq bazasy biryńǵaı keshenge biriktirilgen. Munyń ózi – saıyp kelgende, Qazaqstannyń Sıfrly armııasyn qurý úshin jasalǵan úlken qadam.
IRBIS-tiń negizin tórt aqparattyq júıe quraıdy: materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý, áskerı maqsattaǵy ónim men jabdyqtaý zattaryn katalogtaý, áskerı standarttardyń elektrondy katalogy jáne ishki taldaý júıesi. Búgingi kúni bul ázirlemeniń balamasy joq.
Jobany paıdalaný – shyǵyndardy azaıtýǵa jáne tehnıkany ázirleý men jasaý merzimin 20-30 paıyzǵa tómendetýge, osyǵan uqsas ónimder men talap etiletin qasıetterdi anyqtaý úshin jabdyqtaý zattaryna salystyrmaly taldaý júrgizýge eńbek shyǵynyn 10-15 ese azaıtýǵa, jabdyqtaý zattaryn satyp alý kezinde jumys tıimdiligin 20 paıyzǵa arttyrýǵa, qosalqy bólshekter men materıaldardy ustaýǵa arnalǵan shyǵyndardy 15 paıyzǵa, sondaı-aq tehnıkany qalpyna keltirý jedeldigine shyǵyndardy 20 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi.
Áskerı ǵalymdar qazirgi zamanǵy qarýly qaqtyǵystarǵa zertteýler júrgizip, qalalyq jerlerde, gıbrıdti soǵystar men arnaıy operasııalar jaǵdaıynda zańsyz qarýly qurylymdarǵa qarsy jaýyngerlik is-qımyldar taktıkasyn ózgertý boıynsha usynystar ázirlegen. Sondaı-aq atalǵan usynystar áskerı oqý-jattyǵýlarda óz nátıjesin kórsetken.
Joǵaryda atalǵan 16 ǵylymı jobanyń aıasynda robot-tehnıka salasynda da birqatar jumys atqarylypty. Máselen, ekıpajsyz kater men avtonomdy ıesiz sýasty apparatyn jasaý boıynsha tehnıkalyq qujattama daıyndalyp shyǵarylǵan. Jýyrda Qazaqstanda qolǵa alynǵan robot-tehnıka keshenderin jasaý salasynda tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar bastalady. Barlyq jobanyń jetekshileri – mol tájirıbesi men ǵylymı dárejesi bar mamandar. Zertteý toptarynyń quramyna áskerı ǵalymdar men azamattyq ǵylym ókilderi de kirgizilgen.
P.S. Iá, enshimizge buıyrǵan egemendikti kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap, erteńgi urpaqqa amanattaýymyz qajet. Ol úshin bes qarýymyz qashan da saı bolýǵa tıis. Qorǵanys mınıstri Nurlan Ermekbaev Qazaqstannyń áskeri qarý-jaraq pen tehnıkanyń ozyq úlgilerine ıe ekenin únemi tilge tıek etip júr. Olaı bolsa, otandyq ónertabysty da júıeli jolǵa qoıyp, Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetindegi zertteýlerge de árdaıym jete mán bergenimiz jón.
