Iá, ómir sabaǵynda este qalar jaıttar az emes. Janyńa erekshe áser etken ómirdiń keıbir syndarly sátterin máńgilik umyta almaıtynyń ras. Munyń bári Qazaq eline Allanyń bergen baǵa jetpes syıy –Táýelsizdigimizdiń tartqan tartýlary dep bilemin.
Iá, ómir sabaǵynda este qalar jaıttar az emes. Janyńa erekshe áser etken ómirdiń keıbir syndarly sátterin máńgilik umyta almaıtynyń ras. Munyń bári Qazaq eline Allanyń bergen baǵa jetpes syıy –Táýelsizdigimizdiń tartqan tartýlary dep bilemin.
Frankfýrttegi kezdesý
1996 jyldyń qazany. Belgili qaıratker Qarataı Turysov bastaǵan bir top qazaqstandyq birinshi shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń depýtattary arnaıy saparmen Anglııaǵa bardyq. Ol jaqtaǵy halyq qalaýlylarymen, zań jumystarymen tanystyq. Qaıtatyn mezgil de jetti. Londonnan Germanııaǵa, ıaǵnı, Frankfýrtke jettik, endi osy jerden Almatyǵa ushpaqpyz.
Áýejaıǵa kelip, qujattarymyzdy tirketip, zattarymyzdy tekserttik. Barlyǵymyzdyń elge apara jatqan sálem-saýqatymyz da joq emes. Sóıtsek, Londonnan satyp alǵan zattarymyzdy elge alyp ketýge ruqsat beretin qaǵazdy almaǵan ekenbiz. Ony kim bilgen? Áýejaıdyń kedendik qyzmeti barlyǵyn tárkilep aldy. Tolyqtaý kelgen nemis kedenshisiniń beti qalyń, túri muz. Eshqaısymyz da nemis tilin bilmeımiz. Kóńil-kúıimiz túsip ketse de, endi eshteńe jasaýǵa bolmaıtynyn moıynsunyp ushaqqa otyratyn sátti kútip, jaıǵasyp jatyrmyz.
Sol sátte dosym ári jerlesim Erǵalı Bólegenov (búginde Qazaqstannyń Belarýs memleketindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi) birden:
– Men ana nemisti tanımyn, – dep aıtyp qalǵany.
– Tanyǵany nesi, Erǵalı, biz Shymkentte emes, Germanııada júrmiz ǵoı? – dep men kúldim.
Biraz ýaqyttan keıin jan-jaǵyma qarasam, Erǵalı joq. Júgire basyp artynan barsam, ol álgi nemis turǵan jaqqa bara jatyr eken.
– Qaıda barasyń? Qaıtesiń sol nemisti? Báribir eshteńe isteı almaımyz endi... – dep Erǵalıǵa endi jete bergenim sol edi, ol:
– E-e, men seni tanımyn ǵoı! – dedi daýysy shyǵyp.
Kútpegen jerden:
– Qaıdan? – degen daýysqa ekeýmiz jalt qaradyq. Suraq qoıyp turǵan álgi eńgezerdeı, depýtattardyń zattaryn alyp qoıǵan kedenshi, túri muz nemis eken. Qatty tańǵalǵanym sonshalyq:
– Sen qaıdan bilesiń qazaq tilin? – dep suradym.
– Men Qazaqstanda turǵanmyn, eki jyl buryn kóship keldim, – demesi bar ma álgi nemistiń. Ekeýmiz de:
– Qazaqstannyń qaı jerinde turdyń? – dep táptishtep surap jatyrmyz.
Sóıtsek, ol qazaqtyń qalyń ortasy – Jetisaıda ósken, shynymen bizdiń Shymkent jaqtyń nemisi eken. Keıin Germanııaǵa anasymen kóship kelipti. Orys, qazaq tilderin bilgennen keıin TMD elderiniń ushaqtary ushatyn jaǵyna qyzmetke qoıylypty. Osynda jumys isteıtinine bir jyldaı bolǵan eken.
– Baýyrym, qazaqtyń myna sózin bilesiń be? «О́ziń sý ishken qudyǵyńa túkirme» degen.
Men qatty aıtýyma týra keldi.
– Iá, aǵa, keshirińiz...
Baǵanaǵy nemistiń muzy erigen. Jyly jymıysy qosylyp, eki beti qyzara tústi.Basyn tómen qaratyp: «Aǵa, keshirińizshi», – deı beredi.
Jańaǵy nemis otandasymdy qoltyqtap alyp, Qarataı aǵam men bir top áriptesterim otyrǵan jerge alyp keldim. Qashanda jaıdary til qatatyn Qarataı aǵam:
– Ákim, mynaýyń kim? – dedi.
– Qarataı aǵa! Sizderge myna jigit bir aýyz sóz aıtamyn deıdi, – dedim.
– Ne aıtpaqshy eken?
Sonda kedenshi jigit:
– Aǵalar, keshirińizdershi! Bir qatelik ketti. Men qazaq halqynyń nanyn jep ósken azamatpyn. Zattaryńyzdyń bárin qaıtaryp beremin, – dedi. Taza qazaq tilinde. Depýtattardyń barlyǵy ań-tań, týǵan-týysqa degen bazarlyqtaryn alyp máz-meıram bolyp qaldy.
О́mirdiń ózi qyzyq. Qalaı degenimizben, «taý men taý emes, adam men adam kezdesedi» ǵoı. Qazaq elinen kórgen jaqsylyǵyn osylaı ótegen, jat elde kezdesip, jan jylýyn usynǵan nemis azamatynyń beınesi esimde saqtalyp qalypty. Qaıran, qazaqtyń darqan dalasy talaılarǵa qushaǵyńdy ashyp, kózden aqqan talaı jastyń jubatýshysy boldyń emes pe? Seniń kıeń men qadir-qasıetiń qanshama ulttyń ókilderiniń júrekterin shabyttandyryp, onyń baqytqa bastaýshysy boldy emes pe!
Sonaý Germanııada da nemis kedenshisiniń ózin qazaqsha sóıletken de, halqymnyń aldynda basyn ıdirgen de, elimdi shúbásiz súıdirgen de seniń sheksiz mahabbatyńnyń arqasy, qazaǵym!
«Qaı jobany tańdaımyz?»
1997 jyly 14 mamyr syndarly sát edi. Synǵa túsý qashanda ońaı emesi anyq. 4 aı boıǵy talqylaýdan keıin Májiliste men usynǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» jáne Úkimet usynǵan «Kóshi-qon týraly» zań jobalary qatar qaraldy. О́ıtkeni, ekeýiniń bireýi ǵana tańdalmaq. Qaısysy elimizge kerek? 20 mınıstr qol qoıǵan Úkimet jobasy ma? Álde aýyldan shyqqan Ákim Ysqaq jobasy ma? Kimdi de bolsa tolǵandyrǵan osy suraq. Depýtattar qaı zań jobasyn qoldasa, sol joba ótpek. Tańdalǵan jobamen Parlament ári qaraı jumysyn jalǵastyrmaq. Biraq Úkimet jobasynda shıkilikter kóp. Onda negizinen otandastar jaǵdaıy qarastyrylǵan. Buǵan Qazaqstanda týǵan ózge ulttyń ókilderiniń bári jatady. Sondaı-aq Otanǵa oralýshy jergilikti ult ókilderi men bosqyndar mártebesin biriktirip jibergen. Eger bul zań jobasy qabyldana qalsa, Qazaq eli bosqyndar eline aınalmaq. Bárinen de soraqysy – elimizden kóship ketýshiler ǵana respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylmaq. Al bizge kóship keletinderdi jergilikti jerge silteı salǵan.Sonda Qazaqstanǵa kóship keletinder kimder? Kóship ketetinder kimder? Bul kózi qaraqty jandarǵa túsinikti. Janyń aýyra ma, joq pa? Qanyń qaınaı ma, qaınamaı ma? Mine, osydan soń ǵana amalsyz balama joba usynǵanmyn.
Alǵashqy sóz kezegi ádettegideı Úkimet atynan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri N.Korjovaǵa berildi. Ol belgili, jurtqa jaqsy tanys resmı tilde sóıledi. Bizdiń zań jobamyzdy «ózderinshe ataǵan balamasymaq» dep keketip te ótti.Úkimettik jobada barlyq ulttyń jaǵdaıy qarastyrylǵanyn tilge tıek etti. Osynaý sózderdi estigende, shydamsyzdanyp otyrdym.
Sóz kezegi maǵan tıgende asyqqanym sonshalyq, baıandamamdy umytyp, qustaı ushyp, minberge qalaı jetkenimdi bilmedim. О́mirdiń ótkelinde tarydaı shashylyp ketken qandas baýyrlarymyzdyń júrek shyryly men jan daýysy janyma maza bermeı, sergeldeń kúıde júrgen kezim edi. Asyl armandy arqalap, elge jete almaı júrgen qandastarymnyń aq peıiliniń kómegi bolar, «ultshylsyń» degenge jetken hanymnyń is-áreketi de namysymdy qamshylady. Babalar amanaty – qazaǵymnyń joǵyn joqtap, qarapaıym ári kıeli tilin qorǵaý da paryzym edi. «E, Alla, bir óziń qoldaı gór», dep ishteı ózimdi qaıraı tústim. Eshqandaı qaǵazǵa qaramaı, toqtamaı sóıledim. Sóılep jatqan shermende bolyp qatqan júregim edi... Men úshin shettegi qandastarym óz týǵan jerinen alshaqtap, bógde elde júrse de, búkil qazaqtyń qazaqı bolmysy men ana tilin babalar amanatyndaı qorǵap, ana áldıindeı baǵa jetpes baılyqqa balaǵan asyl jandar. О́zge halyqtyń ánuranyn tyńdap ósse de, urpaǵyna ult tálimin sińirgen baýyrlarymyz olar. Jelmen terbelgen shóbiniń syldyrynan qobyzdyń únin ult saǵynyshyndaı uǵynǵan aıaýly altyn aǵaıyndarym ǵoı, meniń!
Túıindi sózimde:
Ar jetim bolar eger de,
Aryńdy bireý laılasa.
Baq jetim bolar eger de,
Baǵyńdy bireý baılasa...
Sóz jetim bolar eger de,
Sózińe eshkim nanbasa,
Kóz jetim bolar eger de,
Kóz qyryn eshkim salmasa.
Syr jetim bolar eger de,
Syrlasar dosyń bolmasa.
Qyr jetim bolar eger de,
Qyrlarǵa gúlder tolmasa.
Kól jetim bolar eger de,
Aqqý-qazdar qonbasa,
Adam jetim bolar eger de,
О́z Otany bolmasa,
Qazaq jetim bolar eger de,
О́z perzentteri bolmasa,.. – dedim.
Bir qarasam... zaldaǵy depýtattardyń bári kózderine jas alýda. Sóıtsem, ózimniń kózimnen jas parlap tur eken! Qyzý talqylaý bastaldy. Ana tilimde sóılesem de áriptesterime júrek sózimdi jetkize bilippin. Daýys berý nátıjesinde... maǵan úsh-aq daýys qarsy berilip, ózgeleri qoldady.
Májilis Tóraǵasy Marat Ospanov: «Bul kún – tarıhı oqıǵa, budan bylaı bul zań Ákim Ysqaqtyń zańy dep atalady», – dep baǵalap, sonaý tórdegi ornynan túsip kelip, artta otyrǵan meniń qolymdy alyp, búkil depýtattardyń kózinshe aq tilegin jetkizdi.
Túsine bilgen janǵa munyń ózi úlken jeńis edi! Muny babalar rýhynyń qoldaýy dep bildim.
«Kúte turyńyz...»
Tuńǵysh qazaq tilindegi «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańnyń qabyldanǵan kezi. 1998 jyly Amerıkanyń Qazaqstandaǵy elshisi Elızabet Djons demokratııaǵa úles qosqan depýtat retinde meni Amerıka Qurama Shtattaryna shaqyrdy. Ondaǵy maqsat sol alyp eldiń zańdarymen tanysý, ondaǵy asyrap alǵan balalardyń taǵdyryna kóńil bólý edi.
Sonymen, shaǵyn qazaqstandyq delegasııanyń jetekshisi bolyp jolǵa shyqtym (Top quramynda Bilim mınıstrliginiń jaýapty qyzmetkeri Sholpan Saıpena, «Juma-pıatnısa» gazetiniń bas redaktory Svetlana Sınıskaıa bar). Vashıngton, Nıý-Iork, Los-Andjeles, Detroıt, Neapolıs sııaqty birneshe qalany araladyq.
Bes-alty shtatta kezdesýlerimniń bárinde tek óz ana tilimde sóıledim. Ol egemendigine endi ǵana qol jetkizgen jańa Qazaqstannyń memlekettik tilin uǵynsyn, meniń ana tilime qurmetpen qarasyn degen izgi nıet edi. Men qazaq tilinde sóıleımin. Sholpan ony orys tiline aýdarady. Al amerıkalyq tilmash ony aǵylshyn tiline aýdarady. Jáne kerisinshe, amerıkalyqtar sózin aýdarmashy orys tiline, ony Sholpan apaıymyz qazaqsha tárjimalap júrdi.
Los-Andjelestegi myna oqıǵa esten shyqpaıdy. Kezekti basqosýdyń sońynda bizdiń qurmetimizge bir bedeldi kompanııanyń prezıdenti (aty-jónin umyttym, áıel kisi) dastarqan jaıdy. Kenet áńgime ústinde:
– Ysqaq myrza, siz aǵylshyn tilin bilesiz be? – dep surady.
Sol sátte esh kidirmesten:
– Al siz qazaq tilin bilesiz be? – dep qarsy suraqty qoıyp qaldym. О́ıtkeni, árkimge óz tili qymbat emes pe?! Álgi kisi sasqalaqtaı bastady. Oılanyńqyrap biraz otyrdy. Mundaı suraqty kútpegeni ras edi. Men de ishimnen yńǵaısyzdanyp turmyn. «Aǵylshyn tili men qazaq tilin teń qoıǵanym qalaı boldy?». Alpaýyt eldiń jańadan egemendigin alǵan jas memlekettiń tiline de qurmetpen qarasyn degen oı mazalap, meni jeńip ketken kezi edi.
Artynsha amerıkalyq hanym:
– Qazaq tilinde tek bir aýyz sóz bilemin, – dep ornynan asyqpaı turdy.
Myna sózdi estigen soń mendegi mazasyzdyq tipti kúsheıdi.«Qazir álgi kisi qazaq tili dep Azııanyń bir tilin qoıyp qala ma eken» degen kúdigim de bar.
– Qazaq tilinde tek bir aýyz sóz bilemin, – dep qaıtalady ol. Demin ishke tartty da: «Kúte turyńyz...», «Kúte turyńyz...», – dep aına-qatesiz taza qazaq tilinde aıtty. Sodan aldyndaǵy sý toly staqandy ustap:
– Qazaq halqy úshin kóteremin, – dedi.
Meniń jan dúnıeme bir jaqsylyq nur sepkendeı qýanyshqa keneldim. Sol sát únsiz qalǵym kelmeı ornymnan atyp turdym:
– Men de aǵylshynsha bir-aq aýyz sóz bilemin. «Senk ıý». Men de amerıkalyqtar úshin kóteremin, – dedim.
Rıýmkamdy sol kisimen soǵystyrdym.
Sonaý muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy qalada úlken bedeldi kompanııanyń basshysynyń taza qazaq tilindegi bir aýyz sózi meni qanattandyrdy, shyn máninde súısindirdi. Kókeıimde keptelip qalǵan suraqtarǵa múmkindik berdim.
– Buryn Qazaqstanda bolyp pa edińiz?
– Joq!
– Qazaqstanda tanystaryńyz bar ma?
– Joq!
– Onda bul sózdi qalaı úırendińiz?
– Iá, Qazaqstanda bolyp kórmeppin, birde syrttaı biletin Almaty degen qalalaryńyzǵa jumys babymen telefon soǵýyma týra keldi. Tutqanyń ar jaǵynan avtomatty túrde qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde «kúte turyńyz» degen sózdi estidim. Tez arada álgi sózdi bir keregi bolar dep bloknotyma jazyp aldym. Sodan esimde saqtap, bir keregime jaratamyn degen oıda júrdim. Mine, sol sózdi sizdiń aldyńyzda birinshi ret jetkizip otyrmyn, – dedi ol.
Bir-birimizge degen ystyq yqylas pen jyly júzdesý nur syılap, dastarqan ústinde uzaq áńgimelestik. Muhıttyń ar jaǵyndaǵy bóten elde ómir súrip, Qazaqstan jerine bir ret bolsyn aıaq baspaǵan ózge ult ókiliniń ana tilimde aıtqan bir aýyz sózi janymdy tebirentip, júregime jylý uıalatty. Elge, týǵan jerge degen shalqar saǵynyshymdy eseledi. Bálkim, ana tildiń, kindigim baılanǵan qasıetti jerdiń ózine jipsiz baılaǵan qudireti osy bolar, bálkim!
Qazaqy Nastıa
Armysyń qazaǵymnyń baǵyna bitken, Baıantaýym meniń!
...Baıanaýyl ataýy jóninde el ishinde taraǵan ańyzdar kóp. Qazaqtyń mańdaıyna bitken ǵulama ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń zertteýine súıensek, mońǵol tilinen aýdarǵanda «Baıan» – molshylyq, «Ola» – taý degen maǵyna bildiredi eken. Iаǵnı, bul yrys pen baq daryǵan berekeli meken, molshylyq taýy degendi ańǵartsa kerek.
Taý balasyn taý shyńdaıdy ǵoı. Kórkine kóz toımas osynaý kıeli jerdiń taǵy bir ereksheligi – qaımaǵy buzylmaǵan qazaqılyǵy der edim.
Baıan jerine barǵan saparymda sol kezdegi aýdan ákimi, qaǵylez jan Qorabaı Shákirovke soqqanym bar. Qabyldaý bólmesiniń esigin ashyp kire bere, buryshta otyrǵan ózi sary, kózi kók hatshy qyzǵa úırenshikti ádetpen:
– Zdravstvýıte! – dep sálem berdim.
Ornynan kúlimsireı kóterilgen qypsha bel, súıkimdi qyz:
– Sálemetsiz be, aǵa? – dep syzyla ún qatty.
Sol sát osy bir jaýap maǵan álemdegi eń ádemi sózdeı áser qaldyrdy. Sebebi, aýdan ákiminiń kireberisinen qarsy alǵan qazaqı jylylyq jan dúnıemdi shýaqqa bóledi. Sonda men keńes dáýirinen beri kóp óńirlerde qalyptasyp qalǵan resmı orysshanyń bul elde dáýren quryp turmaǵanyna kózimdi anyq jetkizdim.
Qazaqı ádeptilik, qarapaıymdylyq ón boıynan esken qyzdyń aty Nastıa eken.
– Aǵa, qazir jınalys bolyp jatyr, bes-on mınótte bitedi, shaı ishe otyryńyz, – dedi ol taǵy da.
– Rahmet, aınalaıyn! Qazaq tilin qalaı úırendiń? – dep suradym.
– Aǵa! Qazaq elinde ómir súrip, qazaqsha bilmegenimiz uıat emes pe?! Shynymdy aıtsam, meniń janym qazaq bolyp ketken, – dep jaýap qaıtardy hatshy qyz.
Minezi de jaıdary, ashyq. Jaýaby da jarasymdy. Ińkár kóńilmen izet bildirgen arýdyń júzinen ertedegi asyl analarymyzdyń beınesi eles bergendeı boldy. Kúlimsiregen kók kózderinen qazaqı tárbıeniń taǵylymy men tálimi ushqyn atyp turdy.
Bul jaıt baıaǵy Máshhúr Júsiptiń balasy joq orys dosyna ishirtki berip, perzentti bolǵan oqıǵasyn eske túsirdi. Birneshe jyldan keıin saǵym dalada qoı jaıyp júrgen ózi sary, kózi kók baladan:
– Kimniń balasysyń? – degende:
– Máshhúr Júsiptiń balasymyn! – dep jaýap qatady.
– Onyń mundaı balasy joq edi ǵoı?
– Ol kisiniń Qudaıdan surap alǵan perzentteriniń birimin! – dep túri ózge jannyń taza qazaqsha saıraı jónelgeni oıǵa oralady.
Aıtqandaı-aq, qazaqtyń tilin, dástúrin meńgergen sol Nastıamyz keıinnen qazaq jigitine turmysqa shyǵypty.
Osydan keıin bul saıyn dalany qalaı kıeli demessiń?! Mine, Baıanaýyldyń ónegeli qasıeti.
Ákim YSQAQ,
birinshi shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń depýtaty,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
