Oqıǵa • 25 Qańtar, 2021

Jańa monografııa jaryq kórdi

12 ret kórsetildi

Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda qazaq halqy­nyń etnıkalyq tarıhyna arnalǵan «Inkorporırovannye ı vnejýzovye grýppy kazahov (XVIII – nachalo XX vv.») dep atalǵan ujymdyq monografııa­nyń tusaýy kesildi.

«Uly dalanyń tarıhy men máde­nıeti» ǵylymı jobasy aıasynda jazyl­ǵan monografııada qazaq halqynyń qura­myna kirgen toptardyń dástúrli máde­nıeti men tarıhyna jan-jaqty taldaý ja­salǵan. Irgeli eńbekti jazýǵa tarıh ıns­tı­týtynyń qyzmetkerlerinen bólek Nur-Sultan, Túrkistan jáne Semeı zert­teýshilerimen birge Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalym­dary da ún qosqan.

Týyndy avtorlarynyń biri Bolat Smaǵulovtyń sózinshe, búkil jer júzinde «taza» halyqty eshkim taba almaıdy. Qazaq halqy da kezinde basqa halyqtardyń bir bóligin ózine sińirip aldy.

 – XIX ǵasyrdaǵy kórnekti orys ǵalymy V. Radlovtyń aıtýynsha, rýlar­dyń ataýlary qazaqtardyń ártúrli túrki, mońǵol, samodıılik taıpalary­nan qalyptasqanyn kórsetse de, áleýmettik-saıası jáne til turǵysynan qazaqtardyń bári ábden birigip, sińisip ketti; sondyqtan biz olardy birtutas halyq dep aıta ala­myz, al 1867 jyly Qazaq dalasyna qa­tysty ákimshilik máselelermen aına­lysqan komıssııa kelesideı baılamǵa kel­gen. «Jergilikti jaǵdaılar men ha­lyq turmysyn zertteýdiń nátıjesinde shyǵý tegi, dini, tili, ómir salty jaǵynan qaraǵanda, qazaqtar birtutas halyq bolyp tabylady degen qorytyndy shy­ǵar­dyq; sol sebepten olardyń bárine bir­deı basqarý júıesiniń kerek ekenine kózi­miz jetti». Al kirmeler men júzderge kirmeıtin toptarǵa toqtalar bolsaq, monografııada birneshe topqa aıryqsha kóńil aýdaryldy. Mysaly, túrki halyqta­ry­na jatpaıtyn toptardyń ishinde qa­zaq­tardyń quramyndaǵy qalmaqtardy aıtýǵa bolar edi. Qalmaqtarǵa qatysty aq­pa­ratty qazaqtyń 1824 jyly jınalǵan dástúrli zańdarynan (obychnoe pravo) kóremiz: Onda «Qazaqtardyń arasynda jalshy bolyp júrgen qalmaqtar óz ıelerine tolyqtaı baǵynady; ıeleri olardyń kinási bar ma, joq pa, báribir jazalaýǵa quqyly, jalshy shaǵymdansa da, ony eshkim tyńdamaıdy da; biraq sol jalshyǵa bostandyq berilse, olar basqa qazaqtar sııaqty teń quqyqtarǵa ıe» degen joldar bar, – deıdi Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Bolat Smaǵulov.

Monografııada HH ǵasyrdyń bas ke­­zinde qazaq jerinde turǵan orystar­dyń da bir bóliginiń assımılıasııaǵa ushy­­raǵany aıtylǵan. Máselen, Áýlıe Ata ýeziniń Shý jáne Arǵyn bolysta­ryn­­da Shý ózeniniń jaǵasyna shamamen 1880-shi jyldary kóship kelgen, ba­lyq, ań aýlaýmen aınalysqan orys­tar­dyń (Jetisý qazaqtary, Áýlıe Ata qala­­sy­nyń turǵyndary) birneshe otbasy qa­za­qylanyp ketkeni dáıekpen keltiriledi.

HH ǵasyrdyń 20 jyldaryna deıin qazaqtardyń etnıkalyq quramynda sart­tardyń bar bolǵany da belgili. Aqmola oblysynyń memlekettik mura­ǵa­tynyń qorynda saqtalatyn derekterge súıengen tarıhshylar, 1926 jy­ly Aqmola oblysynda Sart bolysy bolǵanyn alǵa tartady.

«Budan buryn sarttar 1916 jyly Jetisýda da turǵan. Sol kezdegi orys qujat­tarynda sarttar áli de qa­zaq­tardan bólek kórsetilse de, olar balalaryna qazaqsha esimder qoıatyn. Sart­tardyń bir bóligi «shala qazaq» degen toptyń qu­ramyna kirgeni de málim. Mysaly, HH ǵasyrdyń bas kezinde Se­meı oblysynyń О́skemen ýezinde sh­ala qazaqtardyń Me­shit degen eldi meke­ninde saýdamen aına­lysatyn sarttar turdy, al sodan keıin sarttardyń Bó­ken men Ahmırovo sııaq­ty eldi meken­deri quryldy. Shyǵys Qazaq­stannan basqa, sarttardyń Jetisý jerinde de ornalasqany belgili. Atap aıtqanda, Almatyǵa (sol kezde Vernyı) jaqyn jerde XIX ǵasyrdyń 60-jyldary Baıserke degen sarttar turǵan kent, al 1904 jyly Zakırovskoe eldi mekeni quryldy. HH ǵasyrdyń bas kezeńine jatatyn derekkózderge qarasaq, atal­ǵan eki eldi mekenniń sarttary ózde­rin bylaı sıpattady: «Biz qa­zaqsha sóı­leımiz, qazaqtar qalaı, biz de solaı sharýashylyǵymyzdy júr­gizemiz, biraq sarttardaı saýda jasaýdy una­tamyz». Sonymen qatar kórsetilgen ke­zeńde qazaq halqynyń quramyna qyr­ǵyzdardyń bir bóligi de kirgeni barshaǵa málim», deıdi Bolat Smaǵulov.

 Álbette, atalǵan monografııa qazaq halqynyń etnıkalyq tarıhyn bastan- aıaq zerttedi dep aıtýǵa bolmas. Tarıhshylar bul baǵyttaǵy izdenister budan ári de jalǵasa beretinin jetkizdi. Al jaryq kórgen kitap kóptegen ǵylymı derekterdi qamtýymen qundy.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

QR-tólemder HQKO-daǵy kezek sanyn azaıta ma?

Baǵdarlamalar • Búgin, 22:11

Týrın Olımpıadasyna – 15 jyl

Oqıǵa • Búgin, 21:48

Atyraýda jolda qalǵan 63 adam qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 18:18

Elbasy Baýyrjan Baıbekti qabyldady

Elbasy • Búgin, 17:30

Qazaqstanda jańa ken orny tabyldy

Ekonomıka • Búgin, 16:21

Eń sulý voleıbolshy kim?

Sport • Búgin, 16:15

Pavlodarda er adamdy poıyz basyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 16:00

Ile-Alataý ulttyq tabıǵı parkine - 25 jyl

Ekologııa • Búgin, 14:57

El qorǵaǵan erdiń esimi jańǵyrdy

Rýhanııat • Búgin, 14:49

Kórshiniń kóp-kórim kómegi

Qoǵam • Búgin, 14:23

Uqsas jańalyqtar