«Uly dalanyń tarıhy men mádenıeti» ǵylymı jobasy aıasynda jazylǵan monografııada qazaq halqynyń quramyna kirgen toptardyń dástúrli mádenıeti men tarıhyna jan-jaqty taldaý jasalǵan. Irgeli eńbekti jazýǵa tarıh ınstıtýtynyń qyzmetkerlerinen bólek Nur-Sultan, Túrkistan jáne Semeı zertteýshilerimen birge Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary da ún qosqan.
Týyndy avtorlarynyń biri Bolat Smaǵulovtyń sózinshe, búkil jer júzinde «taza» halyqty eshkim taba almaıdy. Qazaq halqy da kezinde basqa halyqtardyń bir bóligin ózine sińirip aldy.
– XIX ǵasyrdaǵy kórnekti orys ǵalymy V. Radlovtyń aıtýynsha, rýlardyń ataýlary qazaqtardyń ártúrli túrki, mońǵol, samodıılik taıpalarynan qalyptasqanyn kórsetse de, áleýmettik-saıası jáne til turǵysynan qazaqtardyń bári ábden birigip, sińisip ketti; sondyqtan biz olardy birtutas halyq dep aıta alamyz, al 1867 jyly Qazaq dalasyna qatysty ákimshilik máselelermen aınalysqan komıssııa kelesideı baılamǵa kelgen. «Jergilikti jaǵdaılar men halyq turmysyn zertteýdiń nátıjesinde shyǵý tegi, dini, tili, ómir salty jaǵynan qaraǵanda, qazaqtar birtutas halyq bolyp tabylady degen qorytyndy shyǵardyq; sol sebepten olardyń bárine birdeı basqarý júıesiniń kerek ekenine kózimiz jetti». Al kirmeler men júzderge kirmeıtin toptarǵa toqtalar bolsaq, monografııada birneshe topqa aıryqsha kóńil aýdaryldy. Mysaly, túrki halyqtaryna jatpaıtyn toptardyń ishinde qazaqtardyń quramyndaǵy qalmaqtardy aıtýǵa bolar edi. Qalmaqtarǵa qatysty aqparatty qazaqtyń 1824 jyly jınalǵan dástúrli zańdarynan (obychnoe pravo) kóremiz: Onda «Qazaqtardyń arasynda jalshy bolyp júrgen qalmaqtar óz ıelerine tolyqtaı baǵynady; ıeleri olardyń kinási bar ma, joq pa, báribir jazalaýǵa quqyly, jalshy shaǵymdansa da, ony eshkim tyńdamaıdy da; biraq sol jalshyǵa bostandyq berilse, olar basqa qazaqtar sııaqty teń quqyqtarǵa ıe» degen joldar bar, – deıdi Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Bolat Smaǵulov.
Monografııada HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq jerinde turǵan orystardyń da bir bóliginiń assımılıasııaǵa ushyraǵany aıtylǵan. Máselen, Áýlıe Ata ýeziniń Shý jáne Arǵyn bolystarynda Shý ózeniniń jaǵasyna shamamen 1880-shi jyldary kóship kelgen, balyq, ań aýlaýmen aınalysqan orystardyń (Jetisý qazaqtary, Áýlıe Ata qalasynyń turǵyndary) birneshe otbasy qazaqylanyp ketkeni dáıekpen keltiriledi.
HH ǵasyrdyń 20 jyldaryna deıin qazaqtardyń etnıkalyq quramynda sarttardyń bar bolǵany da belgili. Aqmola oblysynyń memlekettik muraǵatynyń qorynda saqtalatyn derekterge súıengen tarıhshylar, 1926 jyly Aqmola oblysynda Sart bolysy bolǵanyn alǵa tartady.
«Budan buryn sarttar 1916 jyly Jetisýda da turǵan. Sol kezdegi orys qujattarynda sarttar áli de qazaqtardan bólek kórsetilse de, olar balalaryna qazaqsha esimder qoıatyn. Sarttardyń bir bóligi «shala qazaq» degen toptyń quramyna kirgeni de málim. Mysaly, HH ǵasyrdyń bas kezinde Semeı oblysynyń О́skemen ýezinde shala qazaqtardyń Meshit degen eldi mekeninde saýdamen aınalysatyn sarttar turdy, al sodan keıin sarttardyń Bóken men Ahmırovo sııaqty eldi mekenderi quryldy. Shyǵys Qazaqstannan basqa, sarttardyń Jetisý jerinde de ornalasqany belgili. Atap aıtqanda, Almatyǵa (sol kezde Vernyı) jaqyn jerde XIX ǵasyrdyń 60-jyldary Baıserke degen sarttar turǵan kent, al 1904 jyly Zakırovskoe eldi mekeni quryldy. HH ǵasyrdyń bas kezeńine jatatyn derekkózderge qarasaq, atalǵan eki eldi mekenniń sarttary ózderin bylaı sıpattady: «Biz qazaqsha sóıleımiz, qazaqtar qalaı, biz de solaı sharýashylyǵymyzdy júrgizemiz, biraq sarttardaı saýda jasaýdy unatamyz». Sonymen qatar kórsetilgen kezeńde qazaq halqynyń quramyna qyrǵyzdardyń bir bóligi de kirgeni barshaǵa málim», deıdi Bolat Smaǵulov.
Álbette, atalǵan monografııa qazaq halqynyń etnıkalyq tarıhyn bastan- aıaq zerttedi dep aıtýǵa bolmas. Tarıhshylar bul baǵyttaǵy izdenister budan ári de jalǵasa beretinin jetkizdi. Al jaryq kórgen kitap kóptegen ǵylymı derekterdi qamtýymen qundy.
ALMATY
