Pangolın zaýaly

Taıaýda Ońtústik Afrıka respýblı­ka­synyń quqyq qorǵaý qyzmetkerleri zań­syz ań aýlap, ony satýmen aılanysyp júr­gen topty quryqtady. Olar «Qyzyl kitapqa» engizilgen janýarlardy udaıy shetelge shyǵaryp otyr­ǵan. Brakonerlerdi qyzyqtyrǵan – óte erekshe sútqorekti pangolınder.

Pangolın – terisi baýyrymen jorǵalaý­shy­­lar sekildi qabyrshyqty bolyp keletin erekshe sútqorekti janýar. Syrt kelbeti reptılıılerge uqsaǵanymen, qumyrsqa sekildi ján­diktermen qorektenedi.

Bizdiń elge aty da, zaty da beımálim bul janýarǵa qyzyǵýshylar sany myńdap sa­na­­lady. Shartaraptyń túkpir-túk­pirinde pan­golınniń eti men eltirisi joǵa­ry baǵa­la­­nady. Jyl sa­ıyn brakonerler ony mıl­lıondap aýlaıdy. Onyń adamǵa qarsy kór­seter qaırany joq. Baıaý qozǵala­tyn­dyq­tan, tez qolǵa túsip qalady.

Ras, halyqaralyq uıymdar pangolındi aýlaýǵa, óltirýge, onyń eti men terisin satýǵa tyıym salǵan. Alaıda bul brakonerlerdi toqtata almaı tur. Sondyqtan shyǵar, jan-janýarlardyń ishinde eń kóp aýlanyp, «qara naryqta» satylatyny da osy janýar eken. Keı derekter boıynsha jyl saıyn onyń 2,7 mıllıony zańsyz túrde aýlanady.

Resmı túrde tyıym salynǵanyna qa­ra­mas­tan, ásirese Qytaıda oǵan suranys jo­ǵary. Eldegi dástúrli medısınada pango­lın­niń qabyrshyqty terisi dári retinde paıdalanylady. Eti Ońtústik Azııadaǵy birqatar elde jeńsik as sanalady.

Qorshaǵan ortany qorǵaýshylar polısııa­men birlesip, jyl saıyn pangolın satýmen aınalysatyndardy quryqtap jatady. Zańsyz aýlanǵan janýardyń etin óte kóp mólsherde jasyryn tasyp bara jatqandar ara-tura qolǵa túsedi. Mysaly, 2019 jyly Malaızııada pangolınniń 30 tonna eti men terisin elge alyp kirmek bolǵandar ustaldy. Bul – antırekordtyq kórsetkish. Iаǵnı shamamen 90 myńǵa jýyq sútqorekti janýar aýlanǵan. Sarapshylardyń esebinshe, bul zań­syz taýardyń jalpy quny 2 mıllıon dol­lardaı.

CNN arnasynyń habarlaýynsha, meıramhanalarda pangolın etiniń bir kılosynyń baǵasy 350 dollar shamasynda. Al «qara naryqta» brakonerler janýardy 22 dol­lar­ǵa satady eken. Onyń terisiniń quny Vetnam, Qytaı sekildi elderdegi jaıma bazarlarda 1 000 dollarǵa jetip jyǵylady. Osydan-aq pangolın bıznesiniń qara nıet­ti­ler­ge qanshalyqty paıda túsiretinin ańǵarý qıyn emes.

Bir aıta keterligi – pangolınder er­kin­dik­ke úırengen. Brakonerdiń qolynan qut­qarylǵan kúnniń ózinde aman qalýy ekitalaı. О́ıtkeni erkindikten aıyrylǵan soń basqasha tirlikke kóndige almaı, qusalyqtan ólip ke­te­di eken.

Jalpy, álemde brakonerlik tyıylmaı tur. Jyl saıyn mıllıondaǵan pil, mú­ıiz­tum­syq, qar barysy sekildi sırek kez­de­setin ańdar zańsyz aýlanady. Qorshaǵan ortany qorǵaýshylar men jergilikti bılik ókil­de­ri­niń talpynysyna qaramastan, qas­kóı­lerdiń bá­rin birdeı qolǵa túsirý múmkin emes.

Sarapshylardyń aıtýynsha, kún sa­ıyn qara qurlyqta myńnan astam janýar zańsyz aýlanady. «Qara naryqtaǵy» zańsyz ań saýdasynyń quny shamamen jylyna 23 mıllıard dollardy quraıtyn kórinedi.

Brakonerliktiń qorshaǵan ortaǵa zııany orasan. Máselen, brakonerler 2014-2017 jyldar aralyǵynda Afrıkada 100 myńnan astam pildi óltirip, tisi men súıegin jymqyryp ketken. Osydan bir ǵasyr buryn álemde 100 myńǵa jýyq jolbarys bolsa, qazir olardyń sany nebári 3 890 ǵana.

Aıtpaqshy, zańsyz ań aýlaýdyń ekinshi jaǵy da bar. Mundaı áreket buryn-sońdy kezdespegen vırýstardyń taralýy qaýpin týyndatady. Esterińizde bolsa, Kongo men Gabonda bastalǵan Ebola vırýsy maı­myl­dar­dyń etin tutynǵandyqtan, adam­dar­ǵa juqqan. 2003 jyly Ońtústik-Shyǵys Azııa­da burq ete qalǵan SARS koronavırýsy da jabaıy ańdardan juqqanyn ǵalymdar dálel­de­gen-di.

Afrıkadaǵy brakonerliktiń Qazaqstanǵa qatysy qandaı ekenine keleıik. Ýhanda bastalǵan koronavırýs pandemııasy áli kúnge aýyzdyqtaýǵa kóner emes. Oǵan qar­sy vak­sı­nanyń shyqqanyna qaramastan, kún saıyn vırýs juqtyrǵandar sany azaımaı otyr. Ǵa­lym­dardyń paıymdaýynsha, Covid-19 atalyp ketken vırýs áýeli jarqanattan pan­go­lınge, odan adamǵa juqqan.

Adamzattyń qorshaǵan ortaǵa degen ashkóz­di­gi­niń saldary osyndaı jahandyq indetke ákelip soǵyp otyr. Tabıǵat ana adamdardy pangolınge jasaǵan qııanaty úshin pandemııa arqyly jazalap, zaýal tarttyryp jatqan tárizdi.