Naǵyz qylmys. Qasaqana kisi óltirý degen osy. Qas-qaǵym sátte beıkúná sábıdiń de, atpal azamattyń da, abzal ananyń da jany qıylyp, jahannamǵa kete barady. Ony jazym dep aldaýsyratyp, artyn jaýapsyzdyqqa aýdara salatynymyz da jasyryn emes. Eger, kólik tizginin ustaǵan jannyń sanasyna, qylmystyq jaýapkershilikti aıtpaǵanda, adamı qundylyqty, bir óziniń ǵana emes, ózgelerdiń de ómirin oılaý kerektigin sińire bilsek, jol-kólik apattary azaıar ma edi?
Naǵyz qylmys. Qasaqana kisi óltirý degen osy. Qas-qaǵym sátte beıkúná sábıdiń de, atpal azamattyń da, abzal ananyń da jany qıylyp, jahannamǵa kete barady. Ony jazym dep aldaýsyratyp, artyn jaýapsyzdyqqa aýdara salatynymyz da jasyryn emes. Eger, kólik tizginin ustaǵan jannyń sanasyna, qylmystyq jaýapkershilikti aıtpaǵanda, adamı qundylyqty, bir óziniń ǵana emes, ózgelerdiń de ómirin oılaý kerektigin sińire bilsek, jol-kólik apattary azaıar ma edi?
Shyny kerek, bul turǵyda da aqysyz aqyl, pármensiz pikir aıtýǵa shebermiz. Sondyqtan sózden iske kóshetin ýaqyt áldeqashan ótti dep sharasyzdyqqa boı urmalyq. Basqasyn aıtpaǵanda, Ata Zańymyzdyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep naqtylanǵan. Osynaý zańnamany oı eleginen ótkizip, ár sózine zeıin qoısaq, adam quqyǵyna erekshe mán berilgen. Biraq naqty ómirdegi jol-kólik oqıǵalary sol zańnyń belinen basylyp jatqanyn rastaıdy. Kógildir ekrandaǵy «Reıder» baǵdarlamasyn kórip otyryp janyńyz túrshigedi.
Al sol oqıǵanyń negizgi sebepshisi bolatyn júrgizýshiler jaltarma jaýaptaryn aǵytqan soń, kináli tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, ıa bolmasa abaısyzda oryn alǵan oqıǵa dep tirkelip, qaǵaz júzinde qala beredi. Adam ómiri, taǵdyry she? Sondyqtan bul kúnderi depýtattar talqysynda jatqan zańnamaǵa kimde-kim alkogol ónimin iship alyp, jol-kólik oqıǵasyna sebepshi boldy ma, eshqandaı talqylaýyz ol adam QR QK 96-baby, 2-tarmaǵymen qasaqana kisi óltirgen degen aıyptaýmen jazalanýy kerek. Múmkin halyq qalaýlylary odan da qatal jaza túrin usynyp, kúshine endirer.
Qalaı desek te, jol-kólik oqıǵasyn jasasyn, jasamasyn alkogol ónimderin iship alyp, kólik tizginine otyrǵan adamnyń kinási zańnama sheńberinde moınyna qoıyldy ma, ol Qylmystyq kodeks boıynsha aıyptalyp, jazalanýy shart. Bile bilsek, bul – ómir qajettiliginen týyndaǵan talap.
Almaty oblystyq ishki ister departamenti baspasóz qyzmetiniń málimetine súıensek, byltyrǵy jyly spırttik ishimdik iship alyp avtokólik rýline otyrǵan júrgizýshiler sany 3396 bolsa, bul bıyl 2889, ıaǵnı mas bolsyn, tipti shala mas bolsyn, spırttik ishimdik ishkeni dáleldenip, avtokólik tizginine otyrǵandar sany 507 adamǵa azaıǵan. Jaqsy. Muny elimizde jol júrý erejesi talaptaryn kúsheıtýdi myqtap qolǵa alǵandyqtyń yqpaly jáne túrli jol-kólik oqıǵalarynyń júrgizýshilerge oı salǵandyǵynyń áseri deýge bolady.
Búginde «taksı» júrgizýshileri quddy jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap ketkeni aqıqat. Bul kásipti kúnkóris kózine aınaldyryp alǵandar aýylda da, qalada da jetip artylady. Qozǵalatyn oı sol, «taksı» atty túrli kólikter talapqa saı tehnıkalyq baıqaýdan óte me? Áı, qaıdam. Birde bir tanysymnyń jekemenshigindegi avtokóligin úıine qaldyryp, Almatyǵa «taksımen» baryp kelisimen «taksı» júrgizýshisiniń 60-70 shaqyrym júrgen saıyn toqtap dóńgeleginiń boltyn qataıtyp alyp, esh qapersiz yzǵyta beretinin jáne jol polısııasy qyzmetkerleriniń qaı jerlerde tyǵylyp turatynyn da jatqa biletinin aıtyp jaǵasyn ustaǵany bar edi.
Al qala ishi, aýyl arasynda júretin «taksılerdiń» syrtqy kórinisi-aq kóp jaıdy ańǵartady. Mine, osyndaı «taksılerdiń» júrgizýshileri alkogol ónimderin iship alyp sol kóliginiń tizginine otyrǵan soń, arty nege tireletinin bir Alla biledi. Ýaqytpen sanaspaı erteletip Taldyqorǵannan shyǵyp Almatyǵa (280 shaqyrym) bir ret baryp kelgenin qanaǵat tutpaıtyn júrgizýshi tıyn qýalap, sharshaǵanyna qaramaı taǵy bir ret Almatyǵa baryp kele qoıaıyn dep táýekelge bel býatyny óz aldyna.
Almaty oblystyq IID Jol polısııasy basqarmasy aǵymdaǵy jyly 5996 ákimshilik isti sot júıesiniń qaraýyna jibergen. Nátıjesinde 3006 adam avtokólikti júrgizý kýáliginen aıyrylǵan. 341 júrgizýshi ákimshilik jazaǵa tartylyp, 10-15 táýlik qamaýǵa alynsa, oǵan qosa, taǵy 1435 júrgizýshige túrli ákimshilik jaza kórilgen. 37 is óndiriste qysqartylyp, 142 is qaralýda eken.
Qoldanylǵan ákimshilik sharalar boıynsha 154 981 júrgizýshige jalpy somasy 1 023 119 851 teńge aıyppul salynyp, 131 566 júrgizýshiden 909 091 951 teńge óndirilgen. Ádilet mınıstrligine qarasty sot aktilerin oryndaý komıteti qyzmetkerleri men jol polısııasy qyzmetkerleri birlese 23 246 ákimshilik is boıynsha salynǵan aıyppuldy májbúrlep óndirý sharasyn atqaryp, nátıjesinde bıýdjetke 201 194 130 teńge quıylypty.
Qoryta aıtqanda, túrli sebeptermen salynǵan aıyppul eselep tólener. Túptiń túbinde adam eńbegimen onyń orny tolar. Al, adam ómiri she? Keýdeden jan shyqty, bitti. Adam ómiriniń beımezgil qıylýynyń bir sebepshisi – kólik júrgizýshisi, sol kólik júrgizýshisiniń abaısyzda, tipti qasaqana jasaǵan áreketine sebepker bolǵan – alkogol ónimi. Sondyqtan, ishimdik iship alyp kólik tizginine otyrý – naǵyz qylmys!
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy.
