El túledi, endi jerdi túleteıik

Ony tyńaıtýdyń tyń tásilderi bar

«Jer semiz bolsa – dán egiz, mal semiz bolsa – tól egiz» nemese «ne ekseń, sony orasyń» deıdi emes pe. Búginde bul qaǵıda azdap tolyqtyrýdy qajet etedi. О́ıtkeni, ekken eginiń, tókken teriń tóleýsiz bolyp qalatyn jaǵdaı jıi kezdesedi. Bul jerdiń qunaryn saqtaı almaý qulyqsyzdyǵynan týyndaıtyn keleńsiz qubylys. О́ndiris damyǵan ǵasyrda tabanymyz basyp, tirshiligimizge qajetti azyq-túlik óndirip otyrǵan topyraqtyń taza ári qunarly bolýyna

Ony tyńaıtýdyń tyń tásilderi bar

«Jer semiz bolsa – dán egiz, mal semiz bolsa – tól egiz» nemese «ne ekseń, sony orasyń» deıdi emes pe. Búginde bul qaǵıda azdap tolyqtyrýdy qajet etedi. О́ıtkeni, ekken eginiń, tókken teriń tóleýsiz bolyp qalatyn jaǵdaı jıi kezdesedi. Bul jerdiń qunaryn saqtaı almaý qulyqsyzdyǵynan týyndaıtyn keleńsiz qubylys. О́ndiris damyǵan ǵasyrda tabanymyz basyp, tirshiligimizge qajetti azyq-túlik óndirip otyrǵan topyraqtyń taza ári qunarly bolýyna

bizde árdaıym jaǵdaı jasala bermeıdi. Árıne, ótken kezeńderge tas laqtyrýdan aýlaqpyz. Deı turǵanmen, mol tabıǵı baılyqtarymyzdyń qajettisin ǵana el ıgiligine paıdalanyp, qalǵan bóligin keleshek urpaqtardyń úlesine qaldyrý bizdiń mindetimiz dep esepteımiz.

Qazirgi tańda sheshimin tappaǵan kúr­de­li máselelerdiń biri – sýarmaly jerlerdiń sortańdanýy men qarashirik mólsheriniń tómendeýi. Sonyń nátıjesinde aýylsharýashylyq ekpe daqyldarynyń ónimderi kúrt tómendeýde. Mundaı jerlerge Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan oblystary jáne Almaty oblysynyń Balqash óńirindegi kúrish ósiretin aýyspaly egistik­terdi jatqyzýǵa bolady. Keıingi jyldary topyraqqa tyńaıtqysh berý, drenaj júıesiniń óz dárejesinde paıdalanbaýy atalǵan aýmaqtarda topyraqtyń qunaryna keri áserin tıgizip otyr. Nátıjesinde aýyl­sharýashylyq daqyldarynyń aınalymyndaǵy egistik jerlerdiń kópshiligi ekinshi ret tuzda­nyp, paıdalanýǵa jaramsyz bolyp qaldy.

Ásirese, tuzdanǵan topyraqtardy tazalaýdyń barshaǵa belgili dástúrli ádisterine jatatyn shaıý, gıpsteý, hımııalyq melıoranttarmen óńdeý búgingi tańda túrli sebepterge baılanysty qoldanylmaı otyr.

Eginshilik salasynda hımııalyq tyńaıtqyshtardy úzilissiz, shamadan tys qoldanýdyń paıdasymen qatar zııany bolatyny da belgili. Bul basynda tabys bergenimen, qarashiriktiń tez ydyraýyna, nátıjesinde topyraq qunarynyń kúrt tómendeýine tikeleı áser etedi. Topyraqtyń tiri aǵza ekenin eskerer bolsaq, onyń boıynda tirshilik etetin mıkroorganızmderdiń tynys-tirshiligine qalypty jaǵdaı jasaǵan kezde ǵana topyraq qunaryn saqtap, aýylsharýashylyq daqyldarynan mejeli ónim alýymyzǵa múmkindik týady.

Eger de, topyraqtyń qunarly qabatynyń, ıaǵnı, qarashiriktiń túzilýine birneshe myńdaǵan jyldar qajet bolsa, onyń mólsherin tómendetip, joǵaltyp alýǵa birneshe jyldyń ózi jetkilikti.

Osyǵan oraı, ekonomıkasy damyǵan elder qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy óndirisinde hımııalyq qospalardy qoldanýdan arylyp, tabıǵı bıologııalyq taza ádisterdi tolyq paıdalanýǵa kóshken. Iаǵnı, ósimdik qaldyqtary arqyly topyraq boıyna tabıǵı organıkalyq zattardy jınaqtaý, sondaı-aq, tyńaıtatyn ósimdikterdi egý arqyly topyraqtyń bıologııalyq belsendiligin arttyrý sekildi ádis-tásilderge kóshken.

Negizinen kúrish ósiretin sýarmaly aımaqtarda topyraqtyń qunaryn arttyrýda usynylyp otyrǵan bıologııalyq ádistiń biri – tuzǵa shydamdy burshaq tuqymdas mal azyqtyq ósimdik bolyp tabylatyn túıejońyshqa egý. Bul ósimdik topyraqtyń quramyndaǵy tuzdardy tamyrlary arqyly óz boıyna sińirip, topyraqta tuzdyń mólsherin edáýir azaıtady, nátıjesinde topyraqta tirshilik etetin paıdaly mıkroorganızmderdiń kóbeıýine múmkindik jasaıdy. Eger de túıejońyshqa tuqymyn seber aldynda «Rızovıt-AKS» preparatymen óńdep baryp egetin bolsaq, atalǵan ósimdiktiń ónip-ósýi jáne odan alynatyn kók balaýsa ónimdiligi artady. Oǵan qosa túıejońyshqanyń tamyrlaryndaǵy túınek bakterııalary belsendiliginen ár gektar topyraqta 200-300 kg. bolatyn taza bıologııalyq azot jınaqtalady. Osynsha mólsherde jınalǵan azot aýylsharýashylyq daqyldarynyń azotqa qajettiligin 2-3 jylǵa deıin qanaǵattandyrady.

Qazirgi ýaqytta Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń tapsyrmasyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynda iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý» jobasy júzege asyrylýda. Negizgi mindeti – bes jyl ishinde iri qara etiniń eksporttyq áleýetin 60 myń tonnadan 2020 jylǵa qaraı 180 myń tonnaǵa deıin jetkizý bolyp tabylady. Alaıda, sońǵy jyldary mal ónimin arttyrýda qolbaılaý bolyp turǵan máseleniń biri mal azyǵy bazasynyń jetkilikti damymaýynda bolyp otyr. Búgingi tańda kóp sharýashylyqtar tek qana pishen daıyndaýmen ǵana shektelip otyr. Tórt túlikti, ásirese, sútti iri qarany azyqtandyrýda eń mańyzdy bolyp tabylatyn burshaq tuqymdas ósimdikterden daıyndalatyn jemshóp óndirisi kibirtiktep tur.

Sharýalar úshin qunary men qýaty joǵary pishendeme men súrlem sııaqty mal azyǵyn daıyndaýdyń damyǵan tehnologııasyn paıdalaný – asa qajettilik. Bul máseleniń kúrmeýin sheshý úshin bizdiń ınstıtýt ǵalymdary mamandandyrylǵan bakterııalar negizinde jasalatyn «Qazbıosıl» bakterıaldyq ashytqylar tizbegin óndiriske usynyp otyr.

Mal azyǵy qoryn qalyptastyrýda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, aqýyzy mol sapaly shóp daıyndalatyn túıejońyshqa men jońyshqa daqyldarynyń atqarar mańyzy óte zor. Degenmen, nazar aýdaratyn máseleniń biri, qazirgi ýaqytta, túıejońyshqa men jońyshqa ónimdiliginiń tómendiliginde bolyp otyr. Bul kemshilik negizinen dánniń ónip-ósýine kedergi keltiretin syrtqy qabyǵynyń qatty bolýyna baılanysty tuqymdyq dánniń shyǵymdylyǵynyń nasharlyǵynda. Túıejońyshqa men jońyshqa egilgen alqaptyń kóp jaǵdaıda dánniń tórtten bir bóligi shyqpaı qalady. Keıbir óńirde shyǵymdylyǵy odan da tómen bolyp, 15-20 paıyzy ǵana kóktep shyǵady. Tuqymdyq dánniń ónimdiligin arttyrý úshin túrli ádister, onyń ishinde mehanıkalyq, fızıkalyq jáne hımııalyq tásilder qarastyrylǵan. О́ndiriste kóbinese arnaıy mashınalardyń kómegimen dánniń qatty qabyǵyn buzý úshin mehanıkalyq zaqymdaý /skarıfıkasııa/ ádisi qoldanylady. Atalǵan ádis kóp jaǵdaıda dánniń qabyǵyn ǵana zaqymdaýmen qatar onyń ishki qurylysyn da edáýir zaqymdap dánniń fızıologııalyq ónip-ósý úderisine keri áserin tıgizedi. Oǵan qosa dánniń keıbir aýrýlarǵa tez shaldyǵýyna múmkindik beredi de olar topyraqta shirip, ónbeı qalady. Sonymen qatar, mehanıkalyq zaqymdaý ádisi edáýir shyǵyndy da talap etedi.

Osy oraıda bizdiń ınstıtýt ǵalymdary osy ádisti almastyra alatyn, tuqymdyq dánniń ónip shyǵýyn bıologııalyq jolmen júzege asyratyn «Fıtobasırın» atty tıimdiligi joǵary otandyq bıopreparat ázirlep, paıdalanýǵa usynyp otyr. Onyń negizin Qazaqstannyń topyraq-klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen jáne sellıýloza fermentin sıntezdeýge qabiletti arnaıy suryptaýdan ótkizilgen sellıýlolıtıkalyq bakterııalar quraıdy.

Tuqymdyq dándi sebý aldynda preparatpen óńdeý dánniń ónýine kedergi keltiretin syrtqy qalyń qatty qabyǵyndaǵy sellıýlozanyń ydyraýyna áser etedi. Atalǵan ádis dándi mehanıkalyq zaqymdaý ádisin tolyǵymen almastyrady. Sellıýlozanyń ydyraýynan dán qabyǵynyń jumsarýy dánniń uryǵy men endospermasyna sýdyń jáne sýmen birge onyń quramyndaǵy erigen mıneraldyq jáne qorektik zattardyń óz dárejesinde jetkizilýine yqpal etedi. Tuqymdyq dándi sebý aldynda «Fıtobasırın» bıopreparatymen óńdeý atalǵan daqyldardyń shyǵymdylyǵyn 80-90 paıyzǵa deıin arttyrdy. Bul sebýge jumsalatyn tuqymdyq dánniń teń jartysyna jýyǵyn únemdeýge múmkindik beredi. Jalpy, óndiristik jaǵdaıda ár gektarǵa 18-20 kg. tuqymdyq dánderdi seber bolsaq, bir kılosy orta eseppen 1200 teńge turatynyn eskersek, ár gektarǵa ketetin shyǵyn shamamen 22-24 myń teńge bolary anyq. Eger usynylyp otyrǵan bıopreparatpen óńdep baryp seber bolsa, 11-12 myń teńge jeke sharýashylyqtardyń óz paıdalaryna qalady.

«Fıtobasırın» bıopreparatyn qoldaný ádisi óte qarapaıym ári qolaıly bolyp tabylady. Mysaly, túıejońyshqa men jońyshqanyń tuqymdyq dánderi sebý aldynda bakterııa sýs­penzııasymen óńdeledi jáne dán keýip ketpes úshin 2-3 saǵat aralyǵynda sebilýi qajet. «Fıtobasırın» preparatymen dándi óńdep bolǵannan soń, olardyń ónimderin arttyrý jáne azotqa degen qajettiligin óteý maqsatynda «Rızovıt-AKS» preparatymen óńdeý daqyldyń tıimdiligin arttyra túsedi. Iаǵnı, «Rızovıt-AKS» preparaty ósimdikterdiń azotqa degen qajettiligin arttyryp qana qoımaıdy, sonymen qatar, kelesi egiletin aýylsharýashylyq daqyldarynyń azotqa degen qajettiligin de tolyǵymen qanaǵattandyrady.

«Fıtobasırın» bıopreparatyn qoldaný ekologııalyq turǵydan qaýipsiz ári qorshaǵan ortany qorǵaý talaptaryna tolyǵymen sáıkes keledi. Aǵymdaǵy jyly atalǵan preparat Qyzylorda, Almaty jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń ozat sharýashylyqtarynda 3,0 myń gektardan astam egistik alqaptarynda keń aýqymdy synaqtan ótip joǵary nátıjege ıe boldy.

Aýylsharýashylyq daqyldarynyń, onyń ishinde jońyshqanyń ónimin arttyrý men saqtaýda zııankes jándiktermen kúres júrgizýdiń mańyzy óte zor. Tájirıbelik baıqaýlar boıynsha, zııankester áserinen alynatyn ónimniń 30-40 paıyzy shyǵynǵa ushyraıdy. Sońǵy jyldary keń etek jaıǵan ósimdik zııankesteri /fıtonomýs/ jońyshqanyń ónimine úlken zııa­nyn tıgizýde.

Negizinen ósimdiktiń zııankesteri (fıtonomýs) jońyshqa egistiginde olardyń tamyrlarynda, topyraqtyń betki qabattarynda qystap shyǵady da, sol jerlerge jumyrtqalaıdy. Erte kóktemde kún jylyna bastaǵan kezde lıchınkalary paıda bolyp, jońyshqanyń sabaǵymen jáne japyraqtarymen qorektenedi.Sondyqtan da jońyshqa daqylynyń ósip-ónýine jáne de ónimine tikeleı zııan keltiretin olardyń jańadan paıda bolǵan lıchınkalary bolyp tabylady, al jaz aıynyń ortalarynda olar tolyǵymen jándikke aınalǵan kezde egistikke onshalyqty zııan keltire qoımaıdy. Al bul kezeń jońyshqa ósimdiginiń birinshi orymynyń aıaqtalǵan kezderine sáıkes keledi. Sondyqtan da olardyń lıchınkalaryn der kezinde joıý ǵana durys nátıje beredi.

Qazirgi kezde fıtonomýs lıchınkalaryna qarsy kúres júrgizýde hlorpırıfos, fas­tak, dýrsban jáne taǵy basqa hımııalyq dári-dármekter keńinen qoldanylady. Alaıda, sıntetıkalyq pestısıdterdi únemi jyl saıyn paıdalaný atalǵan zııankesterdiń preparattarǵa degen tózimdiligin qalyptastyrady. Odan ózge, bul hımııalyq qospalardyń quramynda ýlandyrǵysh qasıetteri bolǵandyqtan, kóp jaǵdaıda janýarlar men adamdardyń aǵzalaryna edáýir zııan keltirip, ortalyq júıke júıesin zaqymdaıdy. Oǵan qosa jońyshqadan daıyndalǵan mal azyqtary arqyly da ýly hımııalyq zattardyń sıyrlardyń sútinde de jınaqtalatyny dáleldenip otyr.

Sondyqtan da ósimdikterdi zııankesterden qorǵaýda bakterıaldy preparattarǵa negizdelgen bıologııalyq ádisterdi qoldaný ekologııalyq, ári áleýmettik turǵydan mańyzdy másele. Búgingi tańda elimizde 800 myń gektardan asa alqapta jońyshqa daqyly ósiriledi jáne onyń kólemi ulǵaıa túsýi múmkin, alaıda, zııankester kesirinen alynatyn ónimniń mólsheriniń azaıýy daıyndalatyn qunarly mal azyǵynyń qoryna tejeý bolyp tur.

Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ıns­tıtýtynyń ǵalymdary zııankesterge qarsy mıkroorganızmderdi zerthanada ósirip, tájirıbelik izdenisterde tıimdiligin shyńdap, sol mıkroorganızmderdiń negizinde qolda­nylýǵa yńǵaıly sapaly bakterıaldy preparatty óndiriske usyndy. Sonymen, «Týr­ıngın» atty fıtonomýs zııankesterine qarsy bıologııalyq belsendiligi joǵary jańa otandyq preparat óndiriske jol tartty.

«Týrıngın» preparatyn fıtonomýsqa ǵana emes, biztumsyq jáne kolorad jándikteri syndy zııankesterge de paıdalanýǵa bolady. Zııankes qurttardyń lıchınkalary men jándikterine qarsy preparatpen jońyshqa egistik alqaptaryn óńdegende, olardyń japyraqtaryna jabysqan lıchınkalary 1-2 táýlik ishinde óz tirshilikterin toqtatatyny anyqtaldy. Aǵymdaǵy jyly Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Almaty oblystaryndaǵy sharýashylyqtarda 3 myń gektardan astam jońyshqa alqabynda júrgizilgen óndiristik synaqta «Týrıngın» bıopreparatymen bir ret óńdelgen egistikterde jońyshqanyń kók balaýsasy 50-60 paıyzǵa, al ekinshi ret qoldanylǵan jerlerde ósimdiktiń kók balaýsalaryn tolyǵymen saqtaýǵa bolatyny dáleldendi. Sondaı-aq, preparatty qoldanǵanda qorshaǵan ortaǵa jáne de jan-janýarlar tirshiligi úshin qaýipsiz, ári zııansyz ekendigi zerttelip anyqtaldy.

Túıindeı kelgende, ınstıtýttyń usynyp otyrǵan bıologııalyq preparattary atalǵan óńirlerdegi topyraqtyń qunaryn, jońyshqa jáne túıejońyshqa ósimdikteriniń tuqymdyq dánderiniń shyǵymdylyǵy men ónimin arttyrýǵa, jońyshqa ósimdiginen alynatyn ónimdi zııankesterden saqtap qalýǵa jáne joǵary sapaly mal azyqtaryn daıyndaýǵa arnalǵan. Iаǵnı, elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy óte mańyzdy máselelerdi keshendi túrde sheshýge baǵyttalǵan.

Amankeldi SADANOV,

Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń bas dırektory,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.