ITAKA. 2021 jyl endi bastaldy. Koronavırýsqa qarsy vaksınalardyń jappaı salyna bastaýy, Aq úıdiń basshysy aýysýy bizge úlken úmit syılaıdy. Endigi jerde álemdegi jaǵdaıǵa qorqynyshpen qaramaımyz, kerisinshe keleshekten zor múmkindik kútemiz. Mine, kezekti onjyldyq bastalar tusta qaı memleketterdiń damýdyń serpindi jolyna túsetinin boljap shyǵýdyń sáti keldi.
Menińshe, Ońtústik Koreıa, Vetnam jáne Meksıka – damýdyń tyń jolyna túren salǵan memleketter. Ońtústik Koreıa damyǵan el ekeni belgili. Álemdik banktyń esepteýinshe, Vetnam tabysy jaǵynan Úndistan men Bangladesh sekildi ortasha deńgeıli memleketterdiń tómengi satysynda. Al Meksıka óz kezeginde Kolýmbııa, Botsvana, Indonezııa tárizdi tabysy ortasha elderdiń tizimin bastap tur. Boljamym boıynsha osy úsh el aldaǵy onjyldyqta basqalarǵa qaraǵanda qarqyndy damymaq.
Ońtústik Koreıany tańdaǵannan qatelespeıtinimiz túsinikti. 1970-jyldardan bastap, Pak Chon Hıdiń prezıdenttigi kezinde el ekonomıkasy qarqyn alyp, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt boıy ósip otyrdy. 1997 jylǵy Shyǵys Azııa elderindegi qarjy daǵdarysy ǵana memlekettiń odan ári damýyn birshama tejedi.
Baı elderdiń kedeı memleketterge qaraǵanda damý qarqyny báseń bolady. Biraq ál-aýqaty joǵary memleketter ishinde Ońtústik Koreıanyń shoqtyǵy bıik. Onyń basty sebebi adam kapıtalyna mol ınvestısııa quıǵanyna baılanysty. 2019 jyly elde mıllıon turǵynǵa shaqqanda 3919 patent berilipti. Iаǵnı Ońtústik Koreıa basqalarmen salystyrǵanda áldeqaıda ozyq tur. Tizimniń ekinshi satysyna jaıǵasqan Japonııada bul kórsetkish 1943-ke teń. Qytaı men AQSh-ta onyń kólemi tıisinshe 890 jáne 869-ǵa jetti. 2019 jylǵy sáýirde Ońtústik Koreıa búkil el aýmaǵynda 5G tehnologııasyn jappaı qosýdy júzege asyrǵan alǵashqy memleket atandy. Koreıalyq fırmalar 2026 jylǵa qaraı jahandyq 5G naryǵynyń 15 paıyzyn ıelenýdi josparlap otyr.
Oǵan qosa, Ońtústik Koreıa basqa elde jıi jiberiletin qatelikti qaıtalamaı, muǵalim tańdaý máselesin ońtaıly sheshýde úlken jetistikke qol jetkizdi. Kóptegen zertteýshilerdiń, atap aıtqanda Abhıdjıt Banerdjı men Endrıý Nıýman, Oded Galor men Djozef Zeıranyń paıymdaýynsha, ádette mekteptegi muǵalimder berilýge tıis jalaqydan az aılyq alady. Menińshe, jaqsy bilimniń áseri keleshek urpaqqa beriletindikten, ustazdardan aqsha aıamaý kerek. Sondyqtan jaqsy muǵalimder klımat saıasaty sekildi. Olar qazirgi tańda sheshim qabyldaýǵa áser ete almaıdy, biraq keleshek urpaq ustazdar eńbeginiń tıimdiligin kóredi.
Ońtústik Koreıa eldegi eń talantty adamdardy ustazdyq etýge shaqyrdy. Nátıjesinde, mektep muǵalimderi memlekettegi eń baı adamdar qataryna kirdi. Munyń jarqyn mysaly – Internette matematıkadan sabaq berý arqyly bir jyl ishinde 8 mıllıon dollar tapqan Cha Kıl Ionnyń jetistigi.
Prezıdent Mýn Chje Inniń anaǵurlym ádil jáne ashyq qoǵam qurýǵa baǵyttaǵan kúsh-jigeri de zor úmit syılaıdy. Prezıdenttiń resmı rezıdensııasyn «Kók úı» saraıynan Seýldiń ortalyǵyndaǵy qarapaıym úkimettik keshenge kóshirý sekildi áreketteri sımvoldyq mánge ıe bolsa da, óte mańyzdy. Meniń oıymsha, Ońtústik Koreıanyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy aldaǵy on jyl ishinde Japonııadan asyp túsedi.
Vetnamda 2010 jyly jan basyna shaqqandaǵy tabys 1297 dollardy ǵana quraǵan-dy. Sóıtip, Úndistan jáne Qytaımen birge álemdegi eń tez damyp kele jatqan ekonomıkanyń úshtigine kirdi. Biraq atalǵan eki memleket Vetnamnan baı edi. Sodan beri elde qarqyndy damý bastalyp, on jyl ishinde bul úrdis báseńdegen joq. Qazirgi tańda jan basyna shaqqandaǵy kirisi Úndistannan asyp tústi.
Eldegi mundaı sáttiliktiń irgetasy 1986 jyly, Vetnam kommýnıstik partııasynyń altynshy ulttyq kongresi komandalyq ekonomıkadan naryqtyq baǵdarlanǵan modelge kóshý týraly Doı Moı saıasatyn qabyldaǵan kezde qalana bastady. Keıingi jyldary Vetnam óziniń salyq júktemelerin tómendetip, saýda jáne sheteldik ınvestorlarǵa shekarasyn keńinen ashty. Adam kapıtalyna kóp qarajat saldy.
Vetnamnyń koronavırýs pandemııasymen kúresýdegi tıimdi tásili ekonomıkaǵa túsetin salmaqty azaıtty. Eldegi ólim-jitimniń deńgeıi mıllıon adamǵa shaqqanda 0,4-ti qurady. Sondaı-aq 2020 jyly ekonomıka 2,9 paıyzǵa damydy. Basqa elderdiń osyndaı kezeńde ekonomıkasy turalap jatqanyn eskersek, bul – keremet jetistik. Qazirgi tańda quıylyp jatqan turaqty sheteldik ınvestısııalar Vetnamdy álemdegi jetekshi óndiris ortalyqtarynyń birine aınaldyrýy múmkin.
Vetnamnan aıyrmashylyǵy sol, Meksıka pandemııadan qatty zardap shegip otyr. Keıingi kezde vırýs juqtyrǵan álem kóshbasshylarynyń biri atanǵan el prezıdenti Andres Manýel Lopes Obrador indetpen kúreste tıisti sharalardy durys qabyldamaǵany úshin jaýap berýge tıis. Soǵan qaramastan, Andres Manýel 2018 jyly prezıdenttikke saılanǵannan keıin Meksıkanyń keleshegi jarqyn degen úmit oty tutandy. Ol Meksıkanyń «Tórtinshi transformasııasy» dep atalatyn progressıvti ekonomıkalyq bastama kóterdi. Bul joba ósýge yqpal etip, elıtalyq artyqshylyqtardy joıýǵa baǵyttalǵan. Bastamanyń beker emesin basa kórsetý úshin Andres Manýel qarapaıym rezıdensııany tańdap, Los Pınos prezıdenttik saraıynda turýdan bas tartty.
Vetnam sekildi Meksıkanyń da álemdik óndiris habyna aınalýyna zor múmkindik bar. Byltyr kúshine engen AQSh – Meksıka – Kanada kelisimi (USMCA) osy úsh ekonomıkanyń ıntegrasııasyn odan ári damytady. Shyn máninde, AQSh pen Kanada tarapy kapıtal jáne ozyq tehnologııalarmen, Meksıka jumys kúshimen qamtamasyz etse, aımaq qaıta jandanyp, Qytaıdy basyp ozýy múmkin. Endi AQSh prezıdenti Djo Baıden qyzmetine kirisken soń, úshjaqty qatynastar jaqsarýy kerek. Úsh memlekettiń de kelisimnen utary kóp. Biraq Meksıka úshin USMCA-nyń bereri kóp, óıtkeni eldiń damý qarqyny joǵary.
Sóz sońynda Úndistandaǵy túsiniksiz jaǵdaıdy aıta ketken jón. Birneshe jyl buryn eldegi qarqyndy damý jylyna shamamen 9 paıyzdy qurap, álemdegi ekonomıkalyq jetistiktiń naǵyz úlgisi sanalǵan. Biraq keıinnen ekonomıka quldyrap, ósim 2016 jyldan 2020 jylǵa deıin ósim kórsetkishi tómendedi. El táýelsizdik alǵannan beri mundaı regress bolǵan emes.
Árıne, Úndistan – damýshy ekonomıkalardyń biri. Elde álemdik deńgeıdegi aqparattyq tehnologııalar sektory, kúshti farmasevtıkalyq óndiris jáne az da bolsa joǵary bilimdi jumyskerler bar. Bárine kináli – eldegi senimdi joǵaltyp, keıingi birneshe jylda ınvestısııalardyń turaqty tómendeýine ákelgen jikshildik saıasat. Eger Úndistan saıası sahnasyn tazartsa, jahandyq damýshy elge aınalady. Biraq bul «eger» kúıinde qalyp otyr.
Kaýshık BASÝ,
Dúnıejúzilik banktiń burynǵy bas ekonomısi jáne Úndistan úkimetiniń bas ekonomıkalyq keńesshisi, Kornell ýnıversıtetiniń ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
