Osyǵan oraı tarıh jadynamasyna syn kózben qarap, aqtańdaqtardyń oryn alýyna sebep bolǵan jaıttar turǵysynda paıymdaı alýymyz shart. Bizdiń kóshimizdiń kórikti bolýy tarıh kúntizbesindegi ulttyń ustanymy, uǵymy, dúnıetanymy sekildi kategorııalardan synyqty, aqaýdy anyqtaı alýymyzǵa tikeleı baılanysty. Kez kelgen máseleniń saldaryn onyń sebepteri anyqtaıdy. Eldiń keleshegine alańdaý tarıhtyń syndarly shaqtary, memlekettilikke tóngen qaýipter, sol dáýirdiń erekshelikteri týraly oı tolǵaı bilýdi qajet etedi. О́ıtpegende, tarıh taǵylym almaǵandar úshin qaıtalanady.
Ultymyzdyń dúnıetanymy kóshpeli ómir saltyna oraı qalyptasty. Tutas ómiri at ústinde ótken kóshpendi úshin babalardan jetken batyrlyq, bekzattyq, danalyq týraly ańyz-áńgimeler men jyr-dastandar jaýyngerligi men erjúrektiligin, namyskerligin arttyryp, júris-turysy men minez-qulqyn qalyptastyrdy. Batyr babalar saltyn sol kúıinde qabyldaý ulttyń kez kelgen damý satysynda birge júrip, «at ústinde» ótken dáýir bolmysty uıymdastyrýdyń qalyptaý, jasaý, qurastyrý sekildi mashyqtardan qısyn izdemeı, qolda bardy uqsatý syndy daǵdylardy jetildirýge alǵyshart boldy. Solaı kóshpendiniń tirshiligine arqaý bolǵan mal sharýashylyǵymen birge órilgen dúnıetanymy ómirdiń barlyq satysyn qamtydy. О́ıtkeni alǵashqy qarapaıym sanaǵa turmysty uıymdastyrýdyń qarabaıyr formasy tán bolatyn. Sol sebepti de keıingi urpaqtyń turmystaǵy, sharýashylyq uıymdastyrýdaǵy áreketteri aldyńǵy býynnyń ómir súrý qalybynan kóp erekshelenbeı, kerisinshe kez kelgen ómir satylarynda ony tasymaldap otyrdy. «Attyń jaly, túıeniń qomynda sharýa sheshken babalardyń urpaǵymyz» dep maqtanýymyz beker emes. О́stip júrgende, bilekke sengen zamannyń kúni ótip, tarıh sahnasynda jańa qatynastardyń beleń alǵanyn birli-jarym tulǵalar sezgenmen, ulttyń ári qaraı uıysýy burynǵy qalpynda qala berdi.
Altyn orda ulysynyń oırandalýy kóshpendilerdiń jıhangerlik joryqtarynyń aıaqtalǵanyn bildirýimen qatar, ózin-ózi saqtaý túısigi syrtqy qaýip-qaterge jaýap retinde qorǵanys pozısııasyna aýysty. Alaıda bul qazaq dalasynda birde-bir qorǵan salý, shep qurý isterine túrtki bolmady. Erte zaman túrkileriniń ustanym qaǵıdalaryn baǵdarsham etken halqymyz ǵundardyń yqpalymen salynǵan Uly Qytaı qorǵany týraly «qoryqqan qorǵan salady» degen támsildi sanasynda myqtap bekitip aldy.
Qazaq handarynyń tusynda eshbir qala qurylysynyń júrgizilmeýi el bıleýshilerdiń ustanymyndaǵy dańqty ata-babalardyń kóshpeli turmys-saltyn qaltqysyz saqtaý men olardyń jaýyngerlik ıdealdaryna berilgendigin kórsetedi. Kóshpendiler aǵysy kúshti ózennen ótý úshin jazda birneshe shaqyrym salyp ótkel izdese, qysta sýdyń qatýyn kútti. Sonsha mal ár jylda bolatyn mezgildiń qolaısyzdyǵynan shyǵynǵa ushyrap jatsa da, onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan daıyndyq is-sharalary jasalmady. Sol sekildi, tartylǵan bıdaı uny úshin Hıýa, Buqar asýǵa týra keldi. Beıneti shash-etekten keletin iri qara maldy ustaý sharýashylyqta qoldaý tappady.
«Aýrýyn jasyrǵan óledi». Ulttyń damýdyń jańa kezeńine óte almaýyndaǵy basty sebeptiń biri retinde dańqty ata-babalar jolynyń saralyǵyna sený, ony zaman aǵymyna saı laıyqtaı almaýy ulttyń jasampaz qadamdar jasaýyna basty shekteý bolǵan paıym-túsinik máselesi dep qaraýǵa bolady. Kúndelikti turmysynda sharýashylyq uıymdastyrýdy jeńildetý, jetildirý tetikterin damytý týraly qadamdardyń jasalmaýy atalardan qalǵan kóshpeli salttyń tek artyqshylyǵyn kórýden bolǵan túsinikpen baılanysyp jatty.
Orta ǵasyrda qazaq handyǵynyń batysy men shyǵysynda otty qarýmen qursanǵan mılıtarıstik saıasat ustanǵan kórshilerine qarsy qoıar kóshpelilerde atoılaǵan rýhtan basqa myńjyldyqtar kóleminde ózgerissiz bir qalpyn saqtaǵan soǵys qarýy – sadaq pen qylysh qana boldy. Taryla bastaǵan temir qursaý arasynda qazaq handarynyń dıplomatııalyq quraldan basqa tásili de qalmap edi. Bultaqqa salý saıasaty ýaqyt uttyrýǵa oń áserin tıgizgenmen, sońǵy nátıje ózgerissiz qalǵany anyq. Sirá, tarıhtaǵy osy kezeńder halyq arasyndaǵy zııalylardy burynǵy ómir ustyndary týraly tereń oıǵa salǵan másele bolar. Áıteke bıdiń sátsiz aıaqtalǵan Hıýa, Buqar, Qoqan handyqtarynan otty qarý quıatyn usta izdeıtin elshilik saparlary soǵan dálel. Yqpaly kún sanap ósip kele jatqan Qytaı men Reseı, odan qaldy jońǵar shapqynshylyqtary qaıtse eldi saqtap qalý qamyn kúsheıtti. Alaıda kúsh teń emes edi.
«Qara qytaı qaptasa, sary orys ákeńdeı kóriner» – degen támsil ortaǵasyrdaǵy jońǵar ulysyn tutas jutyp jibergen Qytaı men qazaq dalasyna suǵyna enip kele jatqan orys bekinisteriniń arasynda qalǵan sergeldeń ýaqytta aıtylǵan bolar. Osy támsilden-aq, sol dáýirdegi ulttyń tańdaýyn ańǵarý qıyn emes. Joǵaryda aıtylǵan qysqasha baıan bizdiń orys bodandyǵyn erikti túrde nemese kúshpen qabyldady degen dılemmaǵa kirispeı, ulttyń damý jolyndaǵy qalyptasqan jaǵdaı men geosaıası teńgerimsizdik bolmaı qoımaıtyn qazaq handyǵy táýelsizdiginiń aqyryna alǵyshart boldy degen tujyrymǵa ekpin túsiremiz. Jaǵdaıdyń bulaı bolyp qalyptasýy ulttyń turmystyq deńgeıden memlekettikke deıingi aralyqta paıda bolǵan máselelerdi sheshýge tıis jasampaz qadamdar qabyldaýǵa ıtermeleıtin motıvterdiń jetkiliksizdiginen boldy dep aıtýǵa bolady. Qazaq halqynyń tehnıkalyq, kásibı daǵdylardy meńgerýge, synaýǵa jetkilikti motıvteriniń bolmaýy ári qaraı da jalǵasty. Keńes úkimeti tusynda bul kóptegen halyqtardy teńestirgen «keńes adamy» ıdeologııasymen bilinbese, búginde táýelsiz eldiń árbir atar tańynda osydan birneshe ǵasyr burynǵy másele áli de aldymyzdan shyǵyp otyrady. Memleket qabyldaǵan besjyldyq merzimdi qamtıtyn ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy qomaqty qarjylyq demeý arqasynda ǵana belgili bir mejege jete aldy. Mundaı kúrdeli bastama negizinen tómennen qoldaý taýyp, júzege asyrylý kerek edi. Tutas ult mundaı ózgeristerge daıyn bolmaı shyqty.
Oıymyzdy qorytyndylaıtyn bolsaq, bizdiń ultymyz sekildi tez beıimdelgish, bilimge jany qumar halyq úshin tabıǵatty baǵyndyrý, ıgerý, jaratý daǵdylaryn jetildirý ulttyq deńgeıde júzege asyrylýy kerek. Bilim berý isinde qazirgi dızaın oılaý, modeldeý, jobalaý jáne basqa da turmysty utymdy uıymdastyrýǵa, jasampaz qabiletterdi damytýǵa jol ashatyn pánder engizilip, tómengi synyptan bastap, joǵary synyp tabaldyryǵyna deıin súıemeldenip, oqýshy qarapaıym bilimnen kúrdeli bilimge satylap jyljyp otyrýy kerek. Ǵylym ıerarhııasyna sáıkes dızaın oılaý, modeldeý, jobalaý pánderi tabıǵat fılosofııasynan qısyn izdep, bolmysty uıymdastyrýdyń utymdy jaqtaryn izdeýge, paıymdaýǵa járdemdesedi. Ulttyq tekti túrlendirip, kúrdelendirý sanaǵa jol tabýdan bastalady. Jaratylystaný ǵylymdarynan olımpıada jeńimpazdaryn shyǵarýǵa jasalǵan talpynystar qajetti daǵdylardy meńgerýmen ótelmese, bilimniń qoldanbaly kezeńge ótýi turalaıdy. Kúrdeli formýlalardy jatqa soǵatyn úzdik oqýshynyń alǵan bilimi ómirinde is júzinde kádege jarasa, jetistik dep aıtýǵa turatyn shyǵar. Adamzat órkenıeti jerdi alǵash mekendegen bir túpkitektiń epti quryqty qolǵa alyp, tal basyndaǵy qol jetpes jemisti alaqanyna túsirgeninen bastalmady ma. Bizdiń ultymyzǵa bilim berý isinde jańa daǵdylar men skılsterdi úıretýdiń keleshek úshin mańyzy zor.
Dańqty ata-babalar baǵyndyrǵan belester bizdiń ózdi-ózi qanaǵattaný sezimderimizdiń ólshemine aınalmaı, kerisinshe tarıh aqtańdaqtary uzaq saparǵa shyǵardaǵy ulttyń kompasy retinde aıqyndalǵany jón. Ulttyń dúnıetanymdyq parametrleri únemi evolıýsııadan ótip, ýaqyt týdyrǵan túrli syn-qaterlerdi eńsere alatyndaı qabiletke ıe bolýy qajet.
Nurǵısa KО́ShEROV,
saıasattanýshy
