Birinshiden, maqalada aıtylǵandaı foto Abaıdyń 125 jyldyq mereıtoıy qarsańynda emes, 1974 jyly, naqtyraq aıtsaq, 14 mamyr kúni túsirilgen. «1974 jyldyń mamyr aıynda Abaı aýdanyna D.Qonaev kelip, Qaraýylda mádenıet úıinde halyqpen kezdesý jasap, túske taman Abaı mýzeıin aralap, zıratyna keldi. Túski as Jıdebaıda beriletin bolǵandyqtan, Abaıdyń 125 jyldyǵyna arnaıy jasalǵan kıiz úı tigilip, túski asqa jaýapty Birlik sovhozy (Qazirgi Kókbaı aýyly) boldy. Men Qonaevqa túski as berýge qatysqan bolatynmyn», degen edi ákem Áýbákiruly Maǵaz.
Ekinshiden, Abaı eskertkishi qasynda túsken fotodaǵy adamdardy qaraı otyryp, qanshama tarıhı sátterdi eske túsirýge bolady. D.Qonaevpen birge Abaı aýdanyna kimder kelip edi, fotodaǵylar kimder degen suraqtar jaýabyn tosqandaı...
Osy saparda D.Qonaevpen sol kezdegi Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy N.E.Morozov, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy E.Qashaǵanov, Orta Azııa áskerı okrýginiń qolbasshysy, armııa generaly Lıashenko birge kelgen edi.
Fotodaǵy kimder ekenin naqtyraq aıtsaq, sol jaqta birinshi turǵan sol kezdegi QazSSR-niń Memlekettik qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan, general-maıor Ábdimanap Tleýlıev. Qonaevpen ony tek jeke dostyq emes, sonymen birge óz halqyna jáne uly babalardyń týǵan jerine degen súıispenshilik baılanystyrǵan eken. Ekinshi turǵan – general Lıashenko, úshinshi – Shákárimniń balasy Ahat Qudaıberdıev, odan keıin, árıne, D.Qonaev, besinshi – E.Qashaǵanov jáne odan keıingi turǵan Báttash Sydyquly.
Osy rette birer tarıhı sátti aıta ketsek...
D.Qonaevty sol kezdegi Abaı aýdanynyń birinshi hatshysy N.Sembaev pen ekinshi hatshy Báttash Sydyquly «Eńlik pen Kebek» eskertkish-memorıalynyń aldynan tosyp alypty. Báttash aǵa memleket basshysynyń aldynda aýdannyń baı tarıhy men ádebıetin, ulylar topyraǵynyń ereksheligin jan-jaqty kórkem, áserli túrde baıandap beredi. D.Ahmetuly Báttash aǵanyń sheshendiginen áser alǵandyǵy týraly belgili jýrnalıst D.Seısenulynyń estelik áńgimesi osy sáttiń shyndyǵyn aıǵaqtap turǵandaı:
«1974 jyldyń 14 mamyrynda Abaı eline Dımash Ahmetuly Qonaev keldi. El bolyp, «Eńlik-Kebek» eskertkishiniń basynda qarsy alady. Mártebeli qonaqtardyń aldynda eldi tanystyrý úshin Bákeń sóz bastaıdy.
«Abaı aýyly – shejirege keń aýyl, Abaı jurty – mol muraly, syrly jurt. Bir sátke tóńirekke kóz júgirtińizshi:
Sonaý Qońyr jotany
Qalqamannyń qasy ma dep qalasyz,
Aǵyp jatqan bulaqty
Mamyrdyń kóz jasy ma dep qalasyz,
Seldirep turǵan seleýdi
Eńlik qyzdyń shashy ma dep qalasyz,
Jazyqta jatqan jalǵyz tasty
Er Kebektiń basy ma dep qalasyz.
Iá, sol er Kebek pen arý Eńliktiń zıraty osy», deı jónelgende, Dımash aǵamyz erekshe rıza bolǵan eken...
Bul áńgime Almatyǵa jetedi. Altaı men Atyraýdyń arasynda qazaqtyń birinshi basshysy Abaı eline barǵanda, bálenshekeń bylaı dep tanystyrypty degen áńgime taraıdy».
«Eńlik-Kebek» eskertkishi basyndaǵy taǵy bir qyzyq jaǵdaıdy osy rette aıta ketken jón bolar. D.Qonaev keledi dep tigilgen kıiz úılerdiń janyna stendter ornalastyrylyp, oǵan aýdannyń sıfrlyq kórsetkishteri jazylyp qoıylypty. D.Qonaev osy josparlarǵa arnalǵan aqparatqa nazar aýdaryp, el men jerdiń tarıhyn aıtyp bolǵan Báttash aǵaǵa qarap: «Bizdiń qudalarymyzdyń aýlynyń bıeleri egiz tabady eken ǵoı», dep jymıǵan eken. Sóıtse, stendide «100 bıeden 102 qulyn alamyz» dep sosıalıstik josparlaryn jazyp qoıypty...
Osydan keıin Báttash aǵa kóp uzamaı, ekinshi hatshylyqtan Semeı oblystyq teleradıokomıtettiń tóraǵalyǵy qyzmetine joǵarylapty.
«Egemen Qazaqstan» gazetindegi maqalada «Alaıda sýrettiń avtory kórsetilmegen edi» dep kóterilgen kelesi bir mańyzdy dúnıe – fotony kim túsirgen degen suraq. Maqalada Qalıǵumar Qabdeshulyna habarlasyp, biraq ol kisiniń bul sýretti túsirmegendigi aıtylady.
Biz sýretti túsirýshi – Orazbaı Hasenov dep aıtamyz. D.Qonaevtyń fotografy jáne sonymen birge jeke kúzetshisi bolǵan Gorıanov Anatolıı Ivanovıch túsirse, ol derekter Qonaevtyń mýzeıinde bolsa kerek-ti. Al osy sapar kezindegi Qaraýylda jáne Jıdebaıda túsken sýretterdiń Abaı aýdanynda taralýyna oraı, jergilikti fotograftyń túsirgendegi anyq. Olaı bolsa, sol kezderi aýdanǵa kelgen syıly qonaqtardy fotoǵa túsirýshi bolǵan Sarjal aýylynyń týmasy Orazbaı Hasenovtiń osy sýretti de túsirgendigi aıqyn bolady.
Osy rette D.Qonaevtyń Shákárimniń balasy Ahat Qudaıberdıevke joǵary peıil bildirgenin basa aıta ketken jón. Negizi Ahat aqsaqal syıly qonaqtarǵa arnap tigilgen úlken qazaq úıdegi túski asqa kiretinder tiziminde bolmapty. D.Qonaev aqsaqaldy Abaı eskertkishi jaqtan birge ertip ákelip, ortadaǵy úlken kresloǵa otyrǵyzyp, bir jaǵyna ózi, bir jaǵyna N.E.Morozovty otyrǵyzady. Al Lıashenko men taǵy basqalar odan tómen otyryp qalypty. Bul – Abaı, Shákárim urpaqtaryna D.Qonaevtyń úlken qurmetpen qaraǵandyǵynyń aıqyn kórinisi.
Jandos ÁÝBÁKIR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti,
Abaı akademııasynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
