PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti

Qazaqstannyń álemniń 100 elin qamtyǵan Integraldy qýat jónindegi jahandyq reıtıng boıynsha 34-shi orynǵa shyǵýy – qýanarlyq jaǵdaı. Halyqaralyq reıtıngtegi bul kórsetkishimiz bizdiń durys baǵytta kele jatqanymyzdy aıǵaqtaıdy. Onyń ústine elimizdiń jetistikteri bir kúnde bola qalǵan joq, ol – úzdiksiz izdenister men qarymdy eńbektiń nátıjesi.

BAǴYTYMYZDYŃ DURYSTYǴYN AIQYNDAǴAN REITING

Qazaqstannyń álemniń 100 elin qamtyǵan Integraldy qýat jónindegi jahandyq reıtıng boıynsha 34-shi orynǵa shyǵýy – qýanarlyq jaǵdaı. Halyqaralyq reıtıngtegi bul kórsetkishimiz bizdiń durys baǵytta kele jatqanymyzdy aıǵaqtaıdy. Onyń ústine elimizdiń jetistikteri bir kúnde bola qalǵan joq, ol – úzdiksiz izdenister men qarymdy eńbektiń nátıjesi.

Memleket basshysy N.Á.Nazar­baev elimiz táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy óz ornyn tabýy úshin ter tóge jumys istep keledi. Júretin jolymyz qaısy, nendeı múmkindikterimiz bar nemese bazamyz qandaı bolýy tıis degen saýaldarǵa jaýap­ beretin «Qazaqstan-2030» Stra­tegııasynyń ómirge kelýi elimiz damýy baǵytyn aıqyndap berdi. Burynǵy keńestik júıede «belgisiz el» bolyp kelgen Qazaqstan qazir álemniń beldi de belsendi oıynshysyna aınaldy.

О́ziniń beıbitsúıgish ustany­my­men álemdik qoǵamdastyqqa ıntegrasııalanyp kele jatqan elimizdiń eń bir aıshyqty isi retinde «Semeı» synaq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýyn erekshe atap ótý kerek. Elimiz óziniń «Qazaqstan-2030» Strategııasyn jarııalaǵan kezde onymen jan-jaqty tanysyp shyqqan kóptegen sheteldik sarapshylar basynda senińkiremegen de edi. Biraq araǵa biraz ýaqyt salyp, alǵashqy nátıjeler shyǵa bastaǵan kezde olar Qazaqstannyń keleshegi jarqyn, áleýeti mol el ekenine kózderin jetkize bas­tady. Jáne de aldaǵyny josparlaı alatyn elder sanatyna qosty.

Birikken Ulttar Uıymynyń adamzattyq qundylyqtarǵa qu­rylǵan saıasat ustanatyny belgili. Sonyń ishinde «Qazaqstan-2030» Strategııasyn merziminen buryn júzege asyrǵan elimiz endi 2050 jylǵa deıingi damý jolyn jos­parlap aldy. Sondyqtan túrli kórsetkishteri boıynsha Qa­zaqstannyń Integraldy qýat jó­nindegi jahandyq reıtıng boıynsha 34-shi orynǵa ıe bolýy zańdy dep aıtýǵa negiz bar. Halyqaralyq reıtıngtik ortalyqtar elimizdiń ádemi jazylǵan strategııalyq qujattary negizinde emes, is júzinde oryndalǵan mindetteri men maqsattaryna qarap sheshim shyǵaratyny belgili.

Árıne, sonymen qatar, sońǵy kezderi kórinis bere bastaǵan álemdegi qaýip-qaterlerge qarsy turýda elimizdiń ustanǵan saıasaty quptarlyq ári qoldaýǵa laıyq. Qazirgi tańda Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev jahandyq lıder retinde Qazaqstannyń ustanymyn halyqaralyq minberlerde ashyq aıtyp keledi. Jalpy, ózimizde nemese shet elderde júzege asyp jatqan kóptegen halyqaralyq is-sharalar barysynda Qazaqstannyń aldyńǵy qatarly el ekeni kórinip turady.

Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qo­sylý múmkindigi zor. Ol úshin, árıne, barlyǵymyz jumyla osy baǵytta jumys isteýimiz kerek. Qazaqta «Jumyla kótergen júk jeńil» demeýshi me edi. Sondyqtan 2050 jylǵa deıin úsh negizgi maq­satymyzdy júzege asyra bilýimiz shart. Jańa ınnovasııalyq ekonomıka qurý, mol jerasty qazba baılyqtarymyzdy sarqymaı, kelesi urpaqqa qaldyrý, dúnıe júzindegi ozyq jańalyqtardy ákelip, paıdalaný bas­ty ustany­mymyz bolýy qajet. Halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin jańa joǵary standarttar engizý de basty maqsatymyzdyń biri. Eger osylardy júzege asyra alsaq, onda otyzdyqtan oıyp turyp oryn alýymyzǵa múmkindigimiz jetkilikti.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan – bolashaǵy zor el.

Birǵanym ÁITIMOVA,

Senat depýtaty.

О́mir jáne óleń

BIRLIK JYRY

Butaǵy joq qonatyn, shaldyqqanda talyp kep,

Úmiti joq aldynda, shaqyratyn jaryq bop.

Taýǵa soǵyp mańdaıyn, tasqa tilip tabanyn,

Otan degen bir sózge, zar bop júrgen halyq kóp.

Táýbe qylam Táńirge, men solardy kórem de,

El baqytyn búgingi arqaý etem óleńge.

Prezıdenti elimniń, jol basshysy Alashtyń,

Jıyrma jylda pash etken qazaǵymdy álemge!

Qyranǵa uqsap aspanda qalyqtaǵan halyqpyz,

Bolashaǵyn baǵamdap, paryqtaǵan halyqpyz.

Bereke men birligin, mynaý baıtaq dalanyń,

Amanat qyp búginge alyp qalǵan halyqpyz!

Aınalaǵa qarap-aq, bolyp jatqan sumdyqtyń,

Ne ekenin uqqanbyz, birligi joq tirliktiń.

Júz, rýǵa bólinbeı, ult pen ulys barlyǵy,

El bolatyn kún týdy, týy astynda birliktiń.

Baqytbek SMAǴUL,

Májilis depýtaty.

Fotokúndelik

Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.

TERGEÝ SALASY QAMQORLYQ KÚTEDI

Memleket basshysy 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda jarııa etken negizgi mindetterdiń biri ulttyq quqyqtyq júıeni jańǵyrtýdyń kezekti kezeńin qylmystyq jáne qylmystyq-is júrgizý zańnamasyn aldaǵy reformasy sheńberinde bastaý qajettiligi boldy. Atalǵan tapsyrma sheginde Úkimet jaqynda Parlamentke Qylmystyq jáne Qylmystyq-is júrgizý kodeksterin engizdi.

О́z kezeginde, kodeksterdi jan-jaqty talqylaý úshin ile-shala Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne qu­qyq qorǵaý organdary komıteti «Qylmystyq quqyq pen prosestiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq problemalary» atty konferensııa ótkizgen bolatyn. Konferensııa jumysyna Parlament pala­ta­larynyń depýtattary, múddeli memlekettik organdardyń, sondaı-aq, úkimettik emes uıymdardyń ókilderi, ǵalymdar qatysty.

Qylmystyq jáne qylmys­tyq-is júrgizý zańnamalaryn talqylaı otyryp, konferensııa­ǵa qatysýshylar olardyń she­shi­minsiz jańa kodeksterdiń negizgi maqsattary tolyq mólsherde júzege asyryla almaıtyn táji­rı­belik máselelerdi de kóterdi. Kodeksterdiń jobalarynda iske asyrylatyn jumystardy qar­jylandyrý, sondaı-aq, ázirlik-uıymdastyrý sharalarynyń ke­shenin ótkizý úshin qajet bolatyn materıaldyq shyǵyndardyń normalary kózdelgen.

Máselen, tájirıbede jetkilik­siz materıaldyq-tehnıkalyq qam­syzdandyrýǵa baılanys­ty ishki ister organdarynyń qyzmet­ker­le­ri tergeý áreketterin júrgizý kezinde jeke uıaly telefondaryn, kásibı emes beınekameralardy paıdalanýǵa májbúr, al olar osy maqsatqa beıimdelmegen. Sonymen birge, IIM aqparaty boıyn­sha jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen barlyǵy 1097 beınekamera satyp alynypty.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq zańnamany odan ári izgilendirý jáne qylmystyq pro­sestegi zańdylyqtyń kepildikterin kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» Zań 2,5 jyldan astam ýaqyt buryn qabyldansa da, qarjylandyrýdyń joqtyǵyna baılanysty sottalǵandarǵa da, tergeýde júrgen adamdarǵa da qatysty «elektrondy bilezikti» qoldaný týraly norma áli de «jumys istemeıdi».

1997 jylǵy 16 shildedegi qol­danystaǵy Qylmystyq kodeksti engizgen kezde qamaýǵa alý túrindegi jazany «qamaýǵa alý úıleriniń» qurylýyna qaraı, biraq 2008 jyldan keshiktirmeı oryndaý josparlandy, ıaǵnı olardy 10 jyl ishinde salý múmkindigi berildi. Keıin jazanyń bul túri tolyǵymen joıyldy, sebebi, osy ýaqyt ishinde birde-bir tıisti mekeme salynǵan joq. Jańa QK jobasymen jazanyń bul túri qaıtadan engiziledi. Budan basqa, ol qazir ákimshilik qamaý sheńberinde kózdelgen 45 táýlik emes, 6 aıǵa deıin qoldanylatyn bolady. Boljaýǵa sáıkes IIM jyl saıyn 125 myńnan astam adamdy qamaýǵa alyp otyrady. Bul atalǵan adamdardy ornalastyrýǵa baılanysty óte úlken problema týǵyzady. IIM málimetterine sáıkes jalpy respýblıka boıynsha 7850 tósek-oryn úshin 95 qamaýǵa alý úılerin salý qajet, olardy salýǵa jumsalatyn jalpy qarjylyq qajettilik 104 mlrd.-tan astam teńgeni quraıdy. Bul máseleniń oń sheshiminsiz jazanyń bul túrin júzege asyrý múmkin bolmaıdy.

Jańa QIJK jobasyna sáıkes tergeýdiń basy ótinishti nemese qylmystyq quqyq buzýshylyq týraly habarlamany tirkeý ne birinshi ótkizilgen jedel tergeý áreketi bolady. Demek, búgingi barlyq bas tartý materıaldary avtomatty túrde tolyq jáne obektıvti tergeýdi talap etetin qylmystyq isterge aınalady. Budan basqa, QK jobasyna buǵan deıin kózdelmegen jańa 25 bap qosymsha engizilip otyr.

IIM boljap otyrǵandaı, ishki ister organdary jyl saıyn 1 mln.-nan astam qylmystyq isti tergeıtin bolady. Salystyrý úshin aıtsaq, 2012 jyly IIM óndirisinde 250 myń is boldy jáne bul rette tergeýshiler men anyqtaýshylarǵa túsken júkteme respýblıka boıynsha belgilengennen úsh ese, iri óńirlerde odan da kóp, al Astanada segiz ese kóp.

Sonymen birge, eger jańa QIJK-ge sáıkes IIM óndirisinde 1 mln.-nan astam qylmystyq is bolsa, onda árbir tergeýshi men anyqtaýshyǵa jylyna 223 is, aıyna 20-dan astam is keledi eken.

Sondyqtan búgingi kúni ter­geýshiler men anyqtaý­shylardyń sany – 4469 (tergeý – 3319, anyq­taý – 1150), qylmystyq isterdiń jańa aýqymyn tergeý úshin shtattyq sandy ulǵaıtý týraly máseleni taǵy bir ret zeıin salyp qaraý qajet.

Qazirgi kezde ishki ister organdary tap bolyp júrgen ke­lesi bir basy ashyq problema – saraptamalyq mekemelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan álsiz jaraqtandyrylýy, sot sarapshylary men ǵımarattardyń jetispeýshiligi. Ásirese, sot-me­dısınalyq saraptama taǵaıyn­dalǵan kezde bul problema ótkir­lene túsedi. Respýblıkada mundaı zertteýlerdi ótkizýge ýáki­letti jalǵyz organ – Den­saý­lyq saqtaý mınıstrliginiń «Sot medısınasy ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik qa­zynashylyq kásiporny 18 aýmaqtyq bólimsheleri arqyly (fı­lıaldary) qyzmet etedi, olar­dyń ózi jetkiliksiz. Jańa Qyl­mystyq kodeksti qabyldaýmen sot-medısınalyq saraptama júrgizýdegi qajettilik birneshe esege ósedi, sebebi, «Medısınalyq quqyq buzýshylyqtar» jańa taraýy engiziledi, olardy dáleldeý úshin kóptegen kúrdeli saraptamalar ótkizý qajet bolady. Ázirge bul problema óz sheshimin tappaı tur.

Osyǵan baılanysty, ıaǵnı tergeý apparatynyń shekten tys júktemesi kezinde zańdardyń naqty oryndalýyn, qylmystyq qol suǵýshylyqtardan zardap shekken azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men múddeleriniń múltiksiz saqtalýyn kepildendirý ońaıǵa soqpaıdy.

Memleket basshysy qylmys­tyq zań men qylmystyq sot isin júrgizýdiń jańa úlgilerine kó­shý­diń merzimin naqty belgiledi. Ol – 2015 jyldyń qańtary. Sondyqtan atalǵan problemalar kóp sozbaı, shuǵyl sheshýdi talap etedi.

Serik AQYLBAI,

Senat depýtaty.

MAQSATTARY TÚSINDIRILDI

Parlament Senatynda zańnamaǵa memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy tanystyryldy. Senatorlar aldynda zań jobasy bo­ıynsha Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov baıandama jasady, dep habarlady Senattyń baspasóz qyzmeti.

Onyń aıtýynsha, zań jobasy Memleket basshysynyń tapsyrmasyn jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasyndaǵy Memlekettik satyp alý týraly kelisim bo­ıynsha halyqaralyq mindettemeni oryndaý úshin jáne quqyq qoldaný tájirıbesiniń qorytyndylaryna sáıkes ázirlengen bolatyn. Qujat básekelestikti, satyp alýlardyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne sybaılas jemqorlyqty tómendetýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

Bul túzetýlerde Memlekettik satyp alýdyń biryńǵaı uıym­das­tyrý­shysyn qurý kózdelip otyr. Biryńǵaı uıymdastyrýshy respýblıkalyq deńgeıde 2014 jyldyń 1 qańtarynan bastap jáne jergilikti deńgeıde 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap jumys isteıtin bolady.

Joǵaryda atalǵan kelisimdi oryndaý maqsatynda jobamen 2014 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap ulttyq rejim engiziledi. Ol memlekettik satyp alýǵa otan­dyq ónim berýshilermen teń jaǵdaılarda sheteldik óndirý­shilerdiń de qatysýyn kózdeıdi.