Qazaq kınosynyń tolymdy tabysy

Tuıaǵynan ot ushqan tulpar ýaqyt jetegine alǵan taǵy bir jyl márege jetti. Qazaq mádenıeti, sonyń ishinde qazaq kınematografııasy úshin bul jemisti de, jeńisti jyl. Olaı deýge sebep bar, sebebi, birer kúnder buryn Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń eń tabysty jobalarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy

Tuıaǵynan ot ushqan tulpar ýaqyt jetegine alǵan taǵy bir jyl márege jetti. Qazaq mádenıeti, sonyń ishinde qazaq kınematografııasy úshin bul jemisti de, jeńisti jyl. Olaı deýge sebep bar, sebebi, birer kúnder buryn Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń eń tabysty jobalarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń shyǵarmalarynyń jelisi boıynsha túsirilgen «Elbasy joly» atty kınoepopeıanyń jalǵasy – ekinshi jáne úshinshi fılmi kórermenge jol tartty. «Otty ózen» («Ognennaıa reka») jáne «Temir taý» («Jeleznaıa gora») dep atalatyn fılmderde Elbasynyń stýdenttik ómiri, dostary men jastyq shaǵy jaıly áńgimelenip, Temirtaý qalasynda bastaǵan eńbek joly baıandalady. Esterińizge sala ketsek, alǵashqy fılm – «Balalyq shaǵymnyń aspany» týyndysy 2011 jyly jaryqqa shyqqan bolatyn. Nursultan Ábishulynyń shynaıy ómirine negizdelip túsirilgen fılm kórermenniń ystyq yqylasyna bólengeni sonshalyq, kórsetilimnen keıin de kórermen qaýym on bes mınýt ýaqyt boıy qoshemetin aıamaı, fılmdi 2011 jyldyń eń úzdik týyndysy dep baǵalǵan edi.

Búgingi qazaq kınosy – Elbasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń tikeleı qoldaýynyń arqasynda qaryshtap damyp keledi. Biz búgingi kúnge deıin barlyq jetis­­­­tik­terimizge táýelsizdiktiń arqasynda qol jetkizip kelemiz. Táýelsiz elimiz – Qazaqstannyń myqty ipgetasyn qalaǵan jáne saıası-ekonomıkalyq áleýeti joǵary elge aınaldyryp, búkil álem moıyndaıtyn dárejege jetkizgen Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Elbasy júrgizip kele jatqan parasatty saıasattyń arqasynda elimiz eseıdi, táýelsizdigimiz, ult tutastyǵy odan ápi nyǵaıdy.

Ssenarıı boıynsha ekinshi jáne úshinshi fılmderde 1950-jyldar aıaǵy men 1960-jyldar kezeńindegi oqıǵalar qamtylady. Bul kezde Nursultan Na­zarbaev Temirtaý qalasyndaǵy metallýr­gııalyq zaýytta jumys isteıdi, sol jaqtan Ýkraınaǵa oqýǵa jiberiledi, Dneprodzerjınskidegi oqýdy támamdaǵan soń, Temirtaý qalasyna qaıtyp kelip jumysyn jalǵastyrady. «Temir taý» fılminiń sıýjeti osylaı órbıdi. Oqıǵa Nursultan Ábishulynyń shynaıy ómir jolyn baıandaıtyn «Ádilettiń aq joly», «Beıbitshilik kindigi», «Eýrazııa júreginde» atty shyǵarmalarynyń jelisi negizinde túsirilgen.

Prezıdenttiń bala kezi týraly «Ba­lalyq shaǵymnyń aspany» fılmi­­niń de, sondaı-aq, keıingi «Otty ózen» jáne «Temir taý» fılmderiniń ssenarııin Shahımarden Qusaıynov pen «Qaladan kelgen qyz», «Quraq kórpe», «Stalınge syılyq» fılmderiniń qoıýshy rejısseri Rústem Ábdirashev jazdy. Jobanyń qoıýshy rejısseri – Rústem Ábdirashev. 2008 jyly rejısserdiń «Stalınge syılyq» atty jurtshylyq nazaryna usynǵan fılmi kórermenderdiń júregine jol taýyp, ystyq yqylastaryna bólengen bolatyn. Alǵashqy kórsetilimnen bas­tap, fılm keńinen tanylyp, baspasóz betteri tól týyndy jaıly jarysa jazǵany da esimizde. Bul rette de Rústem Ábdirashev óz kezeginde taǵy bir alyp týyndyny dúnıege ákeldi. Jalpy, fılm bolashaǵyn, negizinen, dramatýrgııa jáne rejıssýra aıqyndaıdy. Sebebi, oqıǵany jaı ǵana baıandap berý basqa da, ony shym-shytyryq tartysqa, qozǵalysqa qurý bir basqa. Bul rette ssenarıı avtorlarynyń eńbegi eren. Sebebi, «Elbasy joly» kınoepopeıasynyń «Otty ózen» jáne «Temir taý» fılmderi ssenarııleriniń sıýjetter jelisi sheshimdi túıinge bas­taıtyn shymyr kompozısııalyq bitimge baǵynǵan. Bul, árıne, rejısserdiń júgin jeńildeteri haq. Ssenarıı avtorlarynyń oqıǵa óristep jatatyn kezeńge, ıaǵnı 1960-jyldary komsomoldyq joldamamen Temirtaýǵa jiberilgen jastardyń metallýrg bolý armany jolyndaǵy qıyndyqtaryn shynaıy da kórkem sýrettegen. Fılmde Sultan men onyń úzeńgiles dostary arasyndaǵy qıly qarym-qatynastar sýretteledi. Qazaq jerindegi ulttar dostastyǵy keńinen dáriptelip, kúlli qazaq halqynyń darqandylyǵy kórinis tabady. Osy turǵydan alǵan­nyń ózinde bul fılmderdiń bereri mol. Fılm rejısseri Rústem Ábdirashev­tiń aıtýy boıynsha: «Bolyp jatqan oqıǵalardyń kóbi Nursultan Ábish­ulynyń kitaptarynan alynǵan. Tarıhı negizdelgen, bári shyndyq...». Keńes ókimeti kezeńiniń atmosferasyn tolyqqandy berýdegi dekoratorlardyń da tynymsyz eńbegin eskerý kerek sııaqty. О́ıtkeni, máselen, Balalar men jasóspirimder teatrynyń aldyna ornatylǵan arnaıy dekorasııalar: gazet satatyn dúńgirshek, kınokartınalardy jarnamalap ár jerlerge ilingen afıshalar, kóshe qıylysyndaǵy eski baǵdarsham, bári-bári sol kezeńniń tynys-tirshiliginen kórinis berip turǵandaı. Keıipkerlerdiń kıim kııý, shash qoıý úlgileri, sóıleý máneri, júris-turysy tııanaqty zerdelenip, óte dál berilgen.

Basty keıipker Sultan rólin Nurlan Álimjanov, ákesi Ábishti – Nurjuman Yq­tym­baev, anasy Áljandy – Natalıa Or­ynbasarova, Sarany – Mádına Esma­nova somdaıdy. Otandyq akterlermen qa­tar, fılmdegi epızodtyq rólderge Va­­lentın Gaft, Vıktor Sýhorýkov, Ser­geı Shakýrov jáne Marııa Golýbkına se­kil­di reseılik kıno maıtalmandary da tartylǵan.

Kóp fılmderde kezdesetindeı, bul týyndyda artyq detal, artyq keıip­ker, artyq kórinis joq. Bári birin-biri tolyqtyryp, bári de ortaq bir ıdeıaǵa – «Qaıtsek te azamat bolamyz» degen ıdeıaǵa baǵyndyrylǵan. Osy ıdeıa jalań emes, nanymdy oqıǵalar quramy arqyly joǵary kórkemdik deńgeıde berilip, fılmniń organıkalyq tutastyǵyn qalyptastyrǵan.

Fılmniń qoıýshy operatorlary – Aleksandr Plotnıkov pen Sapar Koıchýmanov. Bul jerde Sapar Koı­chý­manovtyń sheberligi barshamyzdy sózsiz moıyndatady. Tabıǵat kórinisteriniń, tipti, keıipkerlerdiń san alýan rakýrs­ta berilýi árbir epızodty tartymdy eteri anyq. Eske salar bir jaıt, Sapar Koıchýmanov – kóptegen fılm­derde, sonyń ishinde rejısser Ardaq Ámirqulovtyń «Otyrardyń kúıreýi» jáne meniń «Qyz­jy­laǵan» fılm­derinde óz sheberligin moıyndata bilgen operator.

Qoryta aıtqanda, «Elbasy joly» atty fılmder sıkly – qazaq kınosynyń eleýli tabysy. Meni qýantqany, qazaq kınosynda ekran arqyly adam janyna úńilý úrdisi, psıhologııalyq tóńkeris, qoǵam men adam, eńbek adamy rólin kóterýdiń sıpat alýy boldy. Fılmniń maqsaty Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ómiri men lıder retinde qalyptasýyna baılanysty tarıhı derekterdi túgendeý ǵana emes, sonymen qatar, Memleket basshysy ómir boıy maqsat tutqan, qol sozǵan murattardy, qundylyq-qasıetterdi nasıhattaıtyn álemdik kınofılm týdyrýǵa degen talpynysta ekeni ras. Shyǵarmashylyq top bul rette dittegen maqsatqa jetti.

Satybaldy NARYMBETOV,

kınorejısser.