Aımaqtar • 08 Aqpan, 2021

Brendti undy bırjada satýǵa qarsy

35 ret kórsetildi

Qazaqstan sońǵy úsh jyl ishinde un eksportyn eki ese azaıtyp otyr. Al syrtqy saýdaǵa jóneltilgen bıdaı taýarynyń kólemi kerisinshe eki ese ulǵaıdy. Un eksportynyń kemýi osydan 10-15 jyl buryn órkendep damı bastaǵan astyq óńdeý kásiporyndarynyń kóbin tyǵyryqqa tirep, bankrotqa ushyratqan bolatyn, dep habarlaıdy Egemen.kz

О́zbek tranzıti


Máselen, kezinde el kóleminde tabysty jumys istep turǵan 1300 dıirmennen búginde 270 dıirmen ǵana qalypty. Bulardyń da deni sharýasy shatqaıaqtap jabylyp qalýǵa shaq tur. Qazaqstannyń syrtqy saýdaǵa shyǵaratyn uny ishki naryqta qalatyn un kóleminen áldeqaıda kóp. Iаǵnı otandyq un óndirýshiler ónimniń basym bóligin shetelge jiberip otyr. Demek, un eksportyna óris tarylǵan saıyn, otandyq dıirmenderdiń de jaǵdaıy qıyndaı túsedi. Alaıda sarapshylardyń sózine sensek, Qazaqstan sońǵy 18 jyl boıy bıdaı unyn eksporttaý boıynsha kósh bastap kele jatqan aldyńǵy úshtiktiń qatarynda tur. Olaı bolsa, otandyq un óndirýshiler «syrtqy saýda básekesinde qaýqar tanyta almaı otyrmyz» dep nege baıbalam salyp otyr?» degen zańdy saýal týady.

Bul másele taıaýda ǵana Qostanaı oblysynyń kásipkerler palatasynda ótken keńes otyrysynda talqylandy. Jıynǵa dıirmenshiler, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi men óńdeý ónerkásibi odaǵynyń ókilderi qatysty.

Otandyq dıirmenderdiń tyǵyryqqa tirelýiniń birinshi sebebi, buryn qazaq unyn altyndaı qalap alatyn Tájikstan men О́zbekstan keıingi jyldary Qazaqstannan daıyn un satyp alýdy kúrt tejep, óz dıirmenderin damytýǵa kúsh sala bastady. Endi olarǵa keregi un emes, bıdaı bolyp otyr. Nátıjesinde bizdiń dıirmenshiler atalǵan eki memlekette turatyn jalpy sany 40 mıllıonnan astam tutynýshysynan aıyrylyp, unnyń basym bóligin satyp alyp jatqan Aýǵanstandy qanaǵat tutyp qaldy. Alaıda Aýǵanstanmen eki arada otyrǵan ala shapandy aǵaıyn óz jeri arqyly ótetin qazaq unyna alym salyǵyn kese-kóldeneń qoıyp, joldy qıyndatyp jiberdi.

Biraq bıdaı eksportyna jol ashyq. Máselen, 2020 jyly 11 aı ishinde eksportqa ketken bıdaıdyń 54 paıyzy О́zbekstanǵa jóneltilgen. Qazaqtyń qyzyl bıdaıyn tájikter de tamsanyp alady. Un eksportynyń 65 paıyzy basty tutynýshy – Aýǵanstanǵa jóneltilip jatyr. Odan keıingi orynda О́zbekstan tur. Qalǵandarynyń úlesi 10 paıyzǵa da jetpeıdi.

Alaıda astyq óńdeý salasyn damytyp alǵan О́zbekstan men Tájikstan óz ónimderin syrtqa da saýdalap, Qazaqstannyń Aýǵanstan naryǵyndaǵy basty básekelesine aınala bastady. Dıirmen kesheniniń dırektory Anzor Akbıevtiń sózinshe, qazir О́zbekstanda 100-den astam joǵary qýatty dıirmen kesheni bar.

– Bári 2000 jyldardyń ekinshi jartysynda, biz Tájikstan naryǵynan aıyrylyp qalǵan tusta bastaldy. Tájikstan syrttan keletin unnyń qosymsha qun salyǵyn 18%-ǵa kóterip, óziniń ishki naryǵyna qazaq unynyń kirýin tejedi. Keıin olar bizdiń sapasy joǵary bıdaıymyzdy satyp ala bastady da, ózderiniń astyq óńdeý óndirisin damytýǵa den qoıdy. Biz 2008 jyly Tájikstanǵa shamamen 450-500 myń tonna un, 200 myń tonnadaı bıdaı jóneltetinbiz. Al 2012 jyly 50 myń tonna un, 1 mln tonnadaı sapaly bıdaı jetkizdik. Osylaısha, Tájikstan bizdi, ıaǵnı Qazaqstandy qosymsha shıkizat kózine aınaldyryp aldy. Sodan amalsyz О́zbekstanǵa aýystyq. Keıin О́zbekstan da qazaq unyna aksızi men salyǵyn, QQS-yn engizip, ishki naryǵynan bizdi ysyryp tastap, óz dıirmenderin damytýǵa kóshti, – dedi «Best-Qostanaı» seriktestiginiń kommersııalyq dırektory Oleg Kýrtvapov.

Kásipkerlerdiń pikirinshe, un eksporty básekesindegi basymdyqty joǵaltyp almaý úshin, otandyq taýardyń О́zbekstan naryǵyna shyǵýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn tıimdi sharalar qabyldanýy kerek. Atap aıtqanda, un tranzıtiniń joǵary tarıfine jaýap retinde Qazaqstan arqyly ótetin ózbek taýarlaryna joǵary tarıf belgilenip, ońtústik shekaradan shyqqan taýardyń bárine kedendik alym salynýy qajet.

Bırja saýdasynyń tizimine qosýǵa qarsy
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi bıyl shilde aıynan bastap 1-surypty undy bırjalyq taýarlardyń sanatyna engizý týraly sheshim qabyldap otyr. Al dıirmenshiler, kerisinshe, undy ol tizimnen alyp tastaý kerek dep dabyl qaǵýda. Onsyz da Aýǵanstanǵa un aparatyn saýda jolyna qasaqana kedergi keltirip otyrǵan ózbek aǵaıynǵa ókpeli kásipkerler mınıstrliktiń bul sheshimi jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tıip, un eksportyn múldem turalatyp tastaýy múmkin dep qaýiptenedi. О́ıtkeni qazaq unynyń basty ımporteri sanalatyn Aýǵanstan tarapy bırja saýdasyna tehnıkalyq turǵydan daıyn emes. Sondyqtan un bırja arqyly saýdalana bastasa, Aýǵanstan kópten beri kórshisiniń qolaıyna jaǵyp, qazaq bıdaıynan tartylǵan óz unyn ótkizýge umtylyp otyrǵan Tájikstan men О́zbekstanǵa burylyp ketýi múmkin.

– Olar shıkizat túrinde bizdiń astyqty satyp alady da, ózderinde un tartady. Ortalyq Azııanyń basqa elderi osy salany qarqyndy damytyp jatyr. Olarǵa kóptegen salyq, tasymal jeńildikteri qarastyrylǵan. Sondyqtan bizge olarmen básekege túsý qıyn. Ala shapandy aǵaıynnyń túpki maqsaty – Qazaqstandy tek shıkizat kózine aınaldyryp, Aýǵanstan naryǵyn tolyq ózine qaratyp alý. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi de múddeli bolyp otyrǵan syńaıly. О́ıtkeni mınıstrlik 1 shildeden bastap undy bırja arqyly saýdalaý týraly sheshim qabyldap qoıǵan. Iаǵnı otandyq óndirýshiler endi undy bırja arqyly satýǵa mindetti. Al elektrondy saýdaǵa negizgi tutynýshymyz Aýǵanstan daıyn ba, joq pa, oǵan eshkim bas qatyryp jatqan joq, – dedi A.Akbıev.

Dıirmenshilerdiń sózinshe, qazaq unynyń syrtqy naryqtaǵy básekege qabileti joǵary. Sondyqtan oǵan qyzyǵýshylar da óte kóp. Biraq olarǵa tikeleı shyǵatyn jol joq. Al un bırja arqyly satyla bastasa, Aýǵanstanǵa da jol jabylady. О́ıtkeni Aýǵanstannyń jaǵdaıy turaqsyz, bırja saýdasyna daǵdylanbaǵan jáne bul elde ınternet pen elektr qýaty jelileri de damymaǵan.

10 jyldan beri Aýǵanstanǵa un eksporttap kele jatqan «Kaztorgtrans» seriktestiginiń basshysy eger un bırja arqyly saýdalana bastasa, óz jumysshylarynyń 30 paıyzyn qysqartýǵa májbúr ekenin aıtty. Seriktestik dırektory Gran Aka Halılýllanyń pikirinshe, mınıstrlik undy bırjalyq taýarlar tiziminen alyp tastaýy kerek. Onyń negizgi úsh sebebi bar.

– Birinshiden, 1-surypty un qazaqstandyq kompanııalar úshin brend bolyp sanalady. Iаǵnı satyp alýshy jaı undy emes, ózi senetin taýar óndirýshiniń ýaqyt synynan ótken joǵary sapaly ónimin satyp alady. Mundaı senimge ıe bolý úshin biz jyldar boıy tabandy eńbek etip kelemiz. Endi osy eńbegimizdiń bári zaıa keteıin dep tur. Ekinshiden, unnyń saqtaý merzimi – 3 aıdan 5 aıǵa deıin ǵana. Bırja arqyly saýdalasaq, undy saqtaý qıyn bolady. Úshinshiden, aýǵandyq satyp alýshylar bırja saýdasyna daıyn emes, olardyń mundaı saýda túrine qatysýǵa tehnıkalyq múmkindikteri joq. Sondyqtan Aýǵanstannyń bizdiń unnan bas tartyp, birjola О́zbekstanǵa bet burý qaýpi tónip tur. Qazaqstanda 270-ke jýyq astyq óńdeıtin kásiporyn qaldy. Búginde olardyń bári alańdap otyr. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse, О́zbekstan óz bıdaıymyzdy tartyp, un etip, ózimizge satatyn kúnge jetýimiz ábden múmkin. Sondyqtan memleket jaǵdaıymyzdy túsinip, bul máseleni jan-jaqty qarastyryp, qoldaý kórsetedi degen úmittemiz, – dedi un esporttaýshy.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi 1-surypty undy bırjalyq taýarlar tizbesine syrtqy saýdaǵa ketetin ónimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda engizgen kórinedi.

– Eger un tek osy maqsatta engizilse, onda fıskaldy organdardyń qajeti qansha? Biz ashyq saýda jaǵynan álem elderiniń aldynda turmyz: bizde elektrondy qoıma, elektrondy shot-faktýra, onlaın kassalar bar. Biz meılinshe ashyqpyz, bırjanyń ne qajeti bar ekenin túsinbeımin, – degen «Qostanaı un kompanııasy» seriktestiginiń dırektory Anatolıı Maklakov óz pikirin eger un bırja arqyly satyla bastasa, dıirmenshiler bıdaıdy satyp alarda bir, odan óndirilgen undy satar kezde eki tólem jasaıdy, bul un baǵasynyń qymbattaýyna ákep soǵady dep túıdi.

Oblystyq kásipkerler palatasy ókilderiniń pikirinshe, undy bırja saýdasy arqyly satý degen álemdik tájirıbede joq nárse. Taıaýda bul máseleni zerdelep, saraptama qorytyndysyn shyǵarǵan Ulttyq kásipkerler palatasy mınıstrliktiń sheshimimen kelispeıtinin jetkizdi.

«Biz unnyń bırja saýdasy arqyly satylýyna qarsymyz. О́ıtkeni mundaı mańyzdy sheshimdi qabyldamas buryn, onyń bıznestiń damýyna tıgizetin yqpal-saldary jan-jaqty saralanýy tıis. Alaıda mundaı jumys jasalmaǵan», dedi oblystyq Kásipkerler palatasynyń dırektory Murat Ábenov.

Kásipkerler palatasy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligine hat jiberip, undy bırja saýdasy tizbesinen alyp tastaýdy suraǵan.

– Jaǵdaı ýshyǵyp barady. Biz bul sheshimniń durys emestigin dáleldep, mınıstrlikke úndeý joldadyq. Qazir Ulttyq palata ekonomıkalyq negizdeme daıyndap jatyr. Qalaıda bul sheshimniń kúshin joıýǵa tyrysamyz, – dedi oblystyq Kásipkerler palatasy dırektorynyń orynbasary Gennadıı Kýkoba.

Taıaýda ǵana un óndirisi salasynyń eksporttyq saıasatyn qoldaý jáne otandyq un óndirýshilerdi qorǵaý jóninde baǵdarlama ázirleý qajet degen bastama kótergen «Aq jol» fraksııasynan saılanǵan Májilis depýtaty Berik Dúısembınov undy bırjalyq taýarlar tiziminen dereý alyp tastaý týraly usynys aıtty. Depýtattyń aıtýynsha, bırja arqyly saýdaǵa túsetin, máselen, 500 tonna unnyń ózindik quny shamamen 1 myń dollarǵa qymbattaıdy.

– Mundaı qosymsha aýyrtpalyq aýǵan naryǵyndaǵy básekelestikti túbegeıli ózbek jáne tájik eksportshylarynyń paıdasyna sheship berýi múmkin. Bizdiń Saýda mınıstrligi neni kózdep otyr? Sala sarapshylarynyń pikirinshe, 1-surypty un – árbir otandyq kompanııanyń brendi. Syrtqy saýdadaǵy bas áriptesimiz Aýǵanstannyń dál qazir bırjalyq saýdaǵa qatysa alatyn múmkindigi joq. Mundaı jaǵdaıda olar úshin saýdany uıymdastyrý, taýardy jetkizý, sondaı-aq qarjylyq operasııalardy júzege asyrý turǵysynan bizden áldeqaıda qolaıly ózbek pen tájiktiń unyn satyp alý tıimdi. Sondyqtan otandyq un óndirýshilerge qoldaý kórsetpesek, búginde álemdegi eń iri un eksporttaýshy bolyp sanalatyn Qazaqstan erteń dıirmenin damytyp, uqsatyp un satyp otyrǵan kórshi elderge shıkizat jetkizýshi bolyp qana qalýy yqtımal, – dedi Májilis depýtaty.

Otandyq un óndirýshilerdiń bas aýrýyna aınalǵan taǵy bir túıtkildi másele – eksportqa shyǵatyn ónim tasymalynyń shekten tys qymbattyǵy. Taıaýda «Qazaqstan temir joly» júk tasymalyn qymbattatty. Endi dıirmenshiler ár vagon úshin shekaraǵa deıin 28 myń teńge artyq tóleıdi. Jol quny qymbattaǵan soń, artynsha vagon ıeleri de óz baǵasyn kóterip jibergen. Sodan keıin bir vagonnyń jaldaý quny 67 myń teńgege qymbattady. Saldarynan el ishindegi tasymaldyń ózi ǵana 95 myń teńgege ósip otyr.

Un óndirýshilerdiń aıtýynsha, Tobyl óńirindegi dıirmenderdiń damýyna 15 jyldan beri vagon tapshylyǵy men júk tasymaldaý tirkemeleriniń tarlyǵy da aıtarlyqtaı kedergi bolyp tur. Otandyq un óndirýshiler, sonymen qatar, jergilikti dıirmenderge astyq tapsyratyn dıqandarǵa demeýqarjy bólý máselesin qarastyrýdy surap otyr. Mundaǵy maqsat – sapaly bıdaıdy syrtqa satpaı, ishki naryqta qaldyrýǵa yntalandyrý.

Sońǵy jańalyqtar

Bir shańyraqtan – úsh maıdanger

Rýhanııat • Búgin, 14:00

Jetpis jeti jyldan keıin kelgen marapat

Aımaqtar • Búgin, 11:47

Taraz qalasynda 20 soǵys ardageri bar

Aımaqtar • Búgin, 11:00

Qazaqstannyń 7 óńiri «qyzyl aımaqta» tur

Koronavırýs • Búgin, 10:45

Qazaq degenimiz – Baýyrjan...

Rýhanııat • Búgin, 09:45

505-shi túrmeniń tutqyndary

Tarıh • Búgin, 09:15

Mereke kúnder jańbyrly bolady

Aýa raıy • Keshe

Ammanǵa attandy

Sport • Keshe

Qazanda kúsh synasýda

Sport • Keshe

Shet eldegi qazaq generaldary

Qazaqstan • Keshe

Qadir túniniń qasıeti

Rýhanııat • Keshe

Erlik pen patrıotızm mektebi

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar