Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Onlaında táýekel tym kóp
Jaqynda ǵana Qyzylorda qalasynyń turǵyny ınternettegi dúken arqyly 125 myń teńgege kosmetıka satyp almaq bolǵan. Alaıda satýshy aldyn ala tólemdi qabyldaǵanymen, taýardy ýádeli merzimde jibermeı, eleýsiz qaldyrypty. Tutynýshy ýákiletti organǵa shaǵymdanyp, mamandardyń aralasýynan keıin qarajat tolyq kólemde qaıtaryldy.
Kókshetaýda Instagram arqyly taǵamǵa tapsyrys bergen turǵyn da qolaısyz jaǵdaıǵa tap boldy. Ol 9 290 teńgeni aldyn ala tólegenimen, jetkizý ýaqyty birneshe saǵatqa keshikken. Saldarynan tapsyrystan bas tartqan azamat aqshasyn qaıtara almaı, tıisti departamentke júginedi. Nátıjesinde, másele sotqa jetpeı sheshiledi.
«Internetten 259 990 teńgege tońazytqysh satyp aldym. Biraq tehnıkadan alǵashqy kúnnen-aq aqaý shyqty. Taýardy qaıtaryp, aqshasyn talap etkenimen, satýshy dıagnostıka qorytyndysyna siltep, bas tartty. Keıin tońazytqyshty maǵan qaıtaryp jiberdi. Kelgen soń, keı jeri maıysyp, zaqym túskenin kórdim. Birden Saýda jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentine ótinish jazyp, kómekke júgindim. Mamandary arnaıy baqylaý júrgizip, teksergen soń, satýshy aqshamdy ótedi», deıdi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń turǵyny.
Mundaı mysaldar jetip artylady. Qalaı degenmen, onlaında táýekel tym kóp. Kózben kórip, qolmen ustap satyp alǵan zatyńdaı bolmaıdy. Saralasaq, keıingi alty jylda jalpy shaǵymdar sany tórt esege artqan. Ashyp aıtsaq, komıtet pen aýmaqtyq departamentter 2020 jyly shamamen 21 myń adamnyń ótinishin qarasa, 2021 jyly ol 25,2 myńǵa deıin jetken. 2022 jyly – 30,2 myń, 2023 jyly – 50,8 myń, 2024 jyly – 62,5 myń, 2025 jyly 83 myń azamat aryzdanǵan. Bul buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish deýge tatıdy.
Sarapshylar dınamıkany otandastarymyzdyń ádiletsiz áreketterge beıjaı qaramaı, der kezinde óz quqyǵyn talap etip, múddesin zań aıasynda qorǵaýǵa belsendi umtylysymen baılanysty dep otyr. Al oǵan jappaı sıfrlaný, qoǵamda keń etek alǵan keńes tetikteri sebep. О́ıtkeni SIM Tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Bolat Tanabergenovtiń aıtýynsha, shaǵymdardyń basym bóligi eOtinish, Biryńǵaı ótinishterdi qabyldaý júıesi (BО́QJ), sondaı-aq «jedel jeli» arqyly túsken.
«Jyldan-jylǵa aryz sany 20 myńǵa ósip keledi. Iаǵnı tutynýshylar búginde óz quqyqtary týraly kóbirek aqparattanǵan. Olar qandaı jaǵdaıda, qaı organǵa shaǵymdanýǵa bolatynyn biledi. Árıne, keıde ótinish berý barysynda qatelikter kezdesip jatady. Mysaly, bireýi shaǵymdy durys jazbaıdy ne derekteri jetkiliksiz. Onyń ústine, bizdiń quzyretimizge sáıkes birden tikeleı tekseris uıymdastyrmaımyz. Áýeli anyq-qanyǵy jiti qaralady. Osylaısha, bıylǵy alǵashqy toqsanda tutynýshylardyń talap-aryzdarynyń 33%-y (7,3 myń ótinish) qanaǵattandyryldy. Azamattardyń eleýli bóligine, ıaǵnı 32%-yna (7,2 myń ótinish) quqyqtyq kómek kórsetildi, al birqatar ótinish birlesip qaraý úshin basqa memlekettik organdardyń qaraýyna jiberildi. Shaǵymdar dástúrli túrde bólshek jáne elektrondyq saýda, turmystyq qyzmet kórsetý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne baılanys salalaryna tıesili», deıdi ol.
12 mln teńgeden asa kólemde aıyppul salyndy
Buqaranyń byltyrǵy onlaın saýda-sattyǵy jalpy alys-beristiń 15 paıyzyn quraǵan. Mynadaı faktini de keltire keteıik: Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ınternetti ıgerý deńgeıi týraly derekterine nazar aýdarsaq, óńirler arasynda saýdanyń onlaın tetigin Shyǵys Qazaqstan oblysynyń (61,7%) turǵyndary kóbirek paıdalanatyny kórsetilgen. Qaraǵandy oblysy (49,9%) men Almaty (46%), Astana (43,4%) qalalarynyń azamattary da vırtýaldy bazarlarda belsendi. Al Túrkistan (11,1%), Jetisý (12%) jáne Jambyl (14%) oblysynyń halqy oǵan aıtarlyqtaı mashyqtana qoımaǵan.
Azamattar eń kóp satyp alatyn taýardyń 71,3%-y – kıim, aıaqkıim jáne sport taýarlary. Odan keıin azyq-túlik (45,2%), kosmetıka (33,2%) jáne úı sharýashylyǵyna arnalǵan taýarlar (33,2%) tur. Dári-dármekke suranys ta joǵary – 31,9%. Sóıte tura kópshiliginiń sapaǵa kóńili tola bermeıdi.
О́tinishterdiń artýy Almaty, Astana qalalarynda jáne Almaty oblysynda baıqalǵan. Memlekettik baqylaý sheńberinde aýmaqtyq departamentter 308 kásipkerlik sýbektisin tekserýden ótkizip, 430 ákimshilik is qozǵap, jalpy somasy 12 mln teńgeden asa aıyppul saldy. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde azamattardyń quqyqtary 405,5 mln teńgeden asa somaǵa qorǵaldy. Alǵashqy toqsanda 27 rezonanstyq is tirkelipti.
«Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 42 baby 4-tarmaǵyna sáıkes kez kelgen tutynýshy taýar sapasyna nemese sharttaryna baılanysty talap qoıýǵa quqyly. Jobamen 10 kúnniń ishinde narazylyqqa satýshy jaýap bermese, tekseris júrgizilip, anyqtalady. El azamattary alǵan taýar sıpattamasy men sapasyna sáıkes kelmese, ony 14 kún ishinde qaıtara alady. Tutynýshylar sanaly ári qaýipsiz tańdaý jasaýy úshin tolyq ári shynaıy aqparat alý quqyǵy da qarastyrylǵan. Osy Zańnyń 25-babyna sáıkes satýshy nemese oryndaýshy satyp alýshyǵa taýar nemese qyzmet týraly qajetti málimetterdi usynýǵa mindetteledi. Buǵan óndirýshi týraly aqparat, quramy, jaramdylyq merzimi, paıdalaný erejeleri, baǵasy jáne kepildik kiredi», deıdi Jambyl oblysy Saýda jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentiniń bas mamany Seksen Qasymbekov.
Cancel culture fenomeni
Aıtpaqshy, qazir áleýmettik jelide zań oryndarynan buryn úkim kesetin kánsildeý (sancel culture) trendi bar. Tutynýshy quqyǵy buzylǵanda nemese kásipkerdiń ádiletsizdigin kórgende, platforma qaýymy ýákiletti organǵa júgingenshe, bul jaǵdaıdy Instagram, Threads, Facebook-te jarııalap, bıznestiń bedelin bir kúnde túsirýdi áldeqaıda tıimdi kóredi. Tájirıbe qoǵamnyń qytyǵyna tıgen adamdarǵa qatysty qoldanylyp ta júr. Zańger Shahrızada Mádihan bul fenomendi quqyqty qorǵaýdyń bir tetigi deıdi.
«Qazirgi tańda tildik másele aıasynda meıramhanalarda tutynýshy quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty problemalar beleń alyp otyr. Árıne, kez kelgen daýda sýbektıvti pikirdiń de orny bar. Degenmen, máseleni birjaqty emes, eki taraptyń ýájin de eskere otyryp qarastyrý mańyzdy. О́zara quqyqty taptamaý, kez kelgen azamattyń zańmen qorǵalatyn múddesi bar ekenin umytpaý qajet. Qoǵamdyq pikirdiń yqpaly kúsheıgen qazirgi kezeńde emosııalyq baǵalaý keıde shynaıy jaǵdaıdy tasada qaldyrady. Sondyqtan aldymen faktilerge súıený, qyzmet kórsetý standartyn jáne naqty kelisimshartyn nazarǵa alý kerek. Bul – ádil sheshim qabyldaýdyń negizgi tetigi. Quqyqty qorǵaý talap qoıýmen ǵana shektelmeıdi, jaýapkershilik mádenıetimen qatar júrýge tıis», degen maman saýdada adam quqyǵy «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly», Azamattyq kodeks jáne «Saýda qyzmetin retteý týraly» zań sheńberinde qorǵalatynyn jetkizdi.
Mańyzdysy, zań boıynsha árbir tutynýshy sapaly ári qaýipsiz taýar men qyzmet alýǵa quqyly. Iаǵnı satylymdaǵy ónim adam densaýlyǵyna zııan keltirmeı, kórsetilgen sıpattamaǵa saı bolýy kerek. Sonymen qatar eshkim satyp alýshyǵa qajetsiz qosymsha taýar ne qyzmetti kúshtep usyna almaıdy.
Eger alynǵan ónimniń sapasy kóńilden shyqpasa nemese aqaýy anyqtalsa, tutynýshy aqshasyn tolyq qaıtarýdy, taýardy aýystyrýdy, baǵasyn arzandatýdy nemese kemshilikti tegin jóndetýdi talap ete alady. Sala mamandary tutynýshylarǵa birneshe qarapaıym erejeni ustanýdy usynady.
«Eń aldymen, satyp alǵanyńdy rastaıtyn chek, túbirtek sekildi qujattardy joǵaltpaı saqtaý qajet. Ásirese ınternet arqyly nemese bólip tóleý rásimimen jasalǵan saýdada kelisim talaptaryn muqııat oqyp shyqqan durys. Eger taýardan aqaý baıqalsa, ony fotoǵa ne beınejazbaǵa túsirip alǵan jón. Kóptegen daý aldymen satýshyǵa resmı túrde talap joldaý arqyly sotqa deıingi tártipte sheshýge bolatynyn eskergen abzal», deıdi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń beıindi vedomstvo basshysy B.Tanabergenov.
Qazir halyq qolma-qol saýda-sattyqtan aqyryndap arylyp barady. Qaıtkenmen de, sapa syn, qyzmet min kótermese, tutynýshy quqyǵy óz deńgeıinde qorǵalýǵa tıis.
