– Resmı túrde jumys isteıtin ár azamattyń jalaqysynan birneshe mindetti tólem ustalady. Onyń ishinde mindetti zeınetaqy jarnasy, medısınalyq saqtandyrý, jeke tabys salyǵy bar. Bul qarajattyń bir bóligi adamnyń ózine keıin qaıtady, al bir bóligi memlekettik bıýdjetke túsip, áleýmettik maqsattarǵa jumsalady. Mysaly, mektep, aýrýhana, balabaqsha salýǵa, áleýmettik tólemderge, medısına júıesine, quqyq qorǵaý jáne áskerı salalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalady.
Eger adamnyń jalaqysy 400 myń teńge bolsa, aldymen aılyqtyń 10 paıyzy mindetti zeınetaqy jarnasy retinde ustalady. Iаǵnı 40 myń teńge Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy jeke shotyna túsedi. Bul aqsha bolashaqta zeınetke shyqqanda tólenetin zeınetaqy úshin jınalady. Qazir azamattar osy jınaqtyń bir bóligin «Otbasy bank» arqyly ıpoteka resimdeýge nemese emdelýge paıdalana alady. Biraq munda da shekteý bar. Memleket eń tómengi jalaqynyń 50 ret eselengen mólsherinen aspaıtyn somanyń 10 paıyzyn ǵana aýdarýǵa múmkindik beredi. Qazirgi eń tómengi jalaqy – 85 myń teńge. Iаǵnı bir jumys ornynan eń kóbi 425 myń teńge kóleminde zeınetaqy jarnasy aýdarylady. Eger adam eki jerde jumys istese, eki jumys ornynan da osy shekke deıin tólem jasaı alady. I jáne II toptaǵy merzimsiz múgedektigi bar adamdar, áskerı qyzmetkerler, arnaýly memlekettik organ ókilderi, quqyq qorǵaý salasynyń qyzmetkerleri men zeınetkerler mindetti zeınetaqy jarnasyn tólemeıdi.
Odan keıin aılyqtan mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý ustalady. Bul – jalaqynyń 2 paıyzy. 400 myń teńgeniń 2 paıyzy – 8 myń teńge. Bul aqsha azamattyń medısınalyq saqtandyrý júıesindegi shotyna túsedi de keıin aýrýhana, emhana sekildi medısınalyq uıymdarǵa jiberiledi. Sonyń arqasynda adam memlekettik emhanalarda tegin em qabyldaı alady. Munda da shekti mólsher bar. Eń tómengi jalaqynyń 20 eselengen mólsheriniń 2 paıyzynan artyq tólem ustalmaıdy. Iаǵnı aı saıynǵy eń joǵary tólem – 34 myń teńge.
Medısınalyq saqtandyrýdan da bosatylatyn sanattar bar. Olardyń qatarynda zeınetkerler, stýdentter, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerleri, jumyssyzdar, ataýly áleýmettik kómek alatyn azamattar, dekrettegi analar jáne sottalǵan adamdar bar. Bular úshin medısınalyq saqtandyrý qarjysyn memleket tóleıdi. Biraq dekrette otyrǵan áıeldiń jeke kásipkerligi bolsa nemese tabys taýyp otyrsa, onda ol saqtandyrý jarnasyn tóleýden bosatylmaıdy.
Kelesi ustalym – jeke tabys salyǵy. Bul salyq memleket bıýdjetine túsedi. Biraq ol birden tolyq jalaqydan eseptelmeıdi. Aldymen jalaqydan zeınetaqy jarnasy men medısınalyq saqtandyrý somasy alynady. 400 myń teńgeden 40 myń teńge zeınetaqy jarnasyn, 8 myń teńge medısınalyq saqtandyrýdy alyp tastasaq, 352 myń teńge qalady. Odan keıin memleket 30 AEK kóleminde jeńildik beredi. 2026 jyly bul – 129 750 teńge. Sonda salyq salynatyn tabys 222 250 teńge bolady. Onyń 10 paıyzy, ıaǵnı 22 225 teńge jeke tabys salyǵy retinde ustalady.
Demek, jalpy ustalym kólemi – 70 225 teńge. Iаǵnı qyzmetkerdiń qolyna shamamen 329 775 teńge tıedi. Biraq kópshilik eskere bermeıtin taǵy bir másele bar. Qyzmetkerdiń jalaqysynan bólek, jumys berýshi de memleketke birneshe tólem jasaıdy. Mysaly, jumys berýshi óz qarajatynan qyzmetker úshin 3,5 paıyz mindetti zeınetaqy jarnasyn aýdarady. 400 myń teńge jalaqy úshin bul – 14 myń teńge. Bul qarajat qyzmetkerdiń shartty zeınetaqy shotyna túsedi. Biraq muny jumys berýshi tek 1975 jyldan keıin týǵan qyzmetkerler úshin ǵana tóleıdi.
Sonymen qatar jumys berýshi medısınalyq saqtandyrýǵa jalaqynyń 3 paıyzyn aýdarady. 400 myń teńgege bul – 12 000 teńge. Budan bólek, áleýmettik aýdarym bar. Onyń mólsheri – 5 paıyz. Bul qarajat adamnyń jumysqa jaramsyz bolyp qalýy, asyraýshysynan aıyrylýy, júktilik pen bosaný nemese bala kútimi demalysyna shyǵýy sııaqty jaǵdaılarda áleýmettik tólem tóleýge paıdalanylady. 400 myń teńge jalaqy úshin áleýmettik aýdarym kólemi shamamen 17 600 teńge bolady.
Taǵy bir mańyzdy tólem – áleýmettik salyq. Ol qyzmetkerdiń jalaqysynan emes, jumys berýshiniń óz qaltasynan tólenedi. Áleýmettik salyqty esepteý kezinde de jalaqydan qyzmetker tóleıtin zeınetaqy jarnasy men medısınalyq saqtandyrý somasy alynyp tastalady. Iаǵnı 400 myń teńgeden 40 myń jáne 8 myń teńgeni alyp tastaǵanda 352 myń teńge qalady. Sonyń 6 paıyzy – 21 120 teńge. Bul memleketke áleýmettik salyq retinde tólenedi.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
