Qudaı-aý deımin, tehnıkanyń jaryq jyldamdyǵymen damyǵan jıyrmasynshy ǵasyrdyń belortasynan beri qaraı da ómir súrip, óner týdyrǵan aqyn-jazýshylardyń kóbiniń taspaǵa jazylǵan beınesi, radıoǵa basylǵan úni nege kóp saqtalmady eken. Tipti ótken ǵasyrdyń arǵy jaǵyndaǵy Tolstoıdyń «Anna Karenınadan» úzindi oqıtyn qońyr, tunyq daýsy men Esenınniń jaryqshaqtanǵan, bozbalalyq yrǵaqpen júrekti julqyp «Govorıat, chto ıa skoro staný, Znamenıtyı rýsskıı poet» dep turǵanyn tyńdaımyz. Sol daýystan Lev aqsaqaldyń dúnıeni dárgeıine laıyq kórmes danyshpandyǵy men jas Sergeıdiń ýaqyt ózegin kókteı ótetin ómirqumar bolmysyn ańdaımyz.
Baqyt degen sátterden turady deıdi ǵoı, sátterden tursa, sol sáttiń biri – Muqaǵalı men Tólegenniń taspaǵa túsken daýysyn estigen shaq bolar. Maqataevtyń kitabyn sol tusqa deıin óz daýysymmen, ózgeler aıtqan estelikter daýysymen oqydym. Qunyǵa, qumyǵa oqydym. Onyń óleńderi, kúndeligindegi jazbalar, ol jaıly jazylǵan jáne jazylmaıtyn, tek ádebı ortada ǵana aıtylatyn estelikter, óz ishimde jasap alǵan aqyn obrazy, bári-bári qosylǵanda meniń daýsymdaǵy Muqaǵalı – ómir ashyndyrǵan, qoǵam qaraıtqan, adamdar yzalandyrǵan, satqyndyq pen opasyzdyq, kórealmaýshylyq pen kópe-kórneý baıqamaýshylyq, túsinbestik pen moıyndamaýshylyq, nemkettilik pen jany ashymastyq, qyzǵanysh pen jalǵanshylyq jasytqan, kúıdirgen, janyn aýyrtqan, basyn qańǵyrtqan sherli, qasiretti, nazaly aqynnyń azaly, ashynǵan daýysy edi. Nalaly aqynnyń naızaǵaıdaı sharq ete túsken úni keletin qulaqqa. Al sýretterine qarasań, mańǵaz, momyn, jaımashýaq jan. Bir kúni Muqaǵalıdiń óz daýsyn estidim:
«Qarlyǵashym, keldiń be,
qarshyǵadan saýmysyń?
Aman-esen jettiń be, aıyr
quıryq naý-qusym?
Oraldyń ba taǵy da óziń
ósken uıaǵa,
Oraldyń ba, súıiktim, ekeýiń
de barmysyń?»...
O, qudiret! Netken meıirimdi, jumsaq, qońyr daýys! Netken sonsha tanys, sonsha baýyr daýys! Aldyńǵylar aıtqan aıqaı qaıda? Kókti tilip túserdeı kekti ún qaıda? Bárin jek kórgen, bárine ókpeli jannyń óksikti daýysy qaıda?
Muqaǵalı jaıly jasap alǵan búkil dúnıem bir-aq sátte tas-talqan boldy. Taýdan qulap aqqan kóktem ózenderiniń laılanyp, qystyń jurtyn shaıyp ótip, kólge baryp quıyp, azdan keıin tup-tunyq bop móldirep jatatyny bar ǵoı. Búkil qaıǵysy men qasiretin, azaby men dertin jutyp qoıyp, sonsha qatygez jyldardan sondaı meıirimdi jyrlar týdyrǵan aqyn jany, aqyn júregi netken úlken edi!
О́leńder Muqaǵalıdiń óz daýsymen basqasha oqyla bastady. Tipti kúndeligindegi yzaly jazbalardyń óziniń tońy jibı bastady. Kóz aldyma kúlimsiregen, bárinen bıik turǵan, bárin keshirgen, alyp júrekti aqynnyń beınesi keldi.
Daýys degenimiz dybystaý músheleri shyǵaratyn ún, ımpýlstarǵa baılanysty paıda bolatyn dybys terbelisteri ǵana emes, daýys degen – minez, bolmys, adamnyń ózi eken. Daýys – stıl. Aqyn daýysy, ult daýysy, zamana daýysy, dáýir daýysy degen sol eken ǵoı.
Muqaǵalı Maqataevtyń daýysy jyl saıyn jańǵyryp, alyp taýlardan asqaq estilip, búkil qazaq baıtaǵyna tarap jatady. Jyl saıyn aqpandatqan boranda aqynnyń jumsaq, jyly daýysyn estımiz. Sol daýys – óleń daýysy, ómir daýysy.
Aryz jazyp keteıin
Búgin meniń týǵan kúnim,
Oı, bále-aı!
Myna adamdar nege jatyr toılamaı?!
Banket jasap berer edim ózim-aq,
Táńirdiń bir jarytpaı-aq qoıǵany-aı.
Myna dúnıe nege jatyr úndemeı?!
Alaýlatyp toıdyń shoǵyn úrlemeı.
Qushaq-qushaq gúl shoqtaryn laqtyryp,
«Mynaý – shapan,
Mynaý – atyń, min» demeı.
Myna jurtqa jaqpady ma áldenem?!
Beker ómir súrgenmin be, álde men?
Halqym,
Seniń qasıetińdi bilem dep,
Bosqa ómirim ótti me eken áýremen?!
Aıtamyn dep qýanyshyń, muńyńdy,
Basqa arnaǵa burdym ba álde jyrymdy?!
Men, báribir, ózińmenen bir bolam,
О́zegine tepseń-daǵy ulyńdy.
…Toılanbasa toılanbasyn,
He eteıin.
Toı kórmeı-aq, syı kórmeı-aq óteıin.
Qalamymdy bershi maǵan, báıbishe,
Bolashaqqa aryz jazyp keteıin…
Muqaǵalı MAQATAEV
Aqyn ketip barady kóshemenen
Aqyn ketip barady kóshemenen,
Ekpininen bir daýyl esedi eren...
Janarynda naızaǵaı semser siltep,
Keýdesinde qara bult kóshedi óleń!
Jón-josyqsyz dostary dattady ma,
Jón-josyqsyz dushpany maqtady ma,
Álde jardyń qylyǵy jaqpady da –
Bas saýǵalap barar jer tappady ma ?
Bireýlerdiń betke aıtyp aramdyǵyn,
Bireýlerdiń betke aıtyp sarańdyǵyn,
Qyzýyna kóńildiń zaryqty da –
Qyzyǵynan ómirdiń jalyqty ma?...
Shabyt – tuma ashylmaı astanasyz,
Taryqty ma kún keship baspanasyz?!.
Ulylarsha... umytyp óz oshaǵyn...
Oılaǵanda halqynyń bolashaǵyn –
Qazaq tilin bilmeıtin qazaqtardy
Kórip, bálkim, ol ishteı azaptandy!?
Al máńgúrtter dep osy oıyń qalaı –
Myqtylyǵyn qoıdy ma moıyndamaı.
Aqyn ketip barady kóshemenen,
Ekpininen bir daýyl esedi eren...
Janarynda naızaǵaı semser siltep,
Keýdesinde qara bult kóshedi óleń!
Aǵa, túgil, tyńdamaı bala da aqyl,
Ornaǵandaı basyna zaman aqyr...
Qaıran aqyn bezinip búgininen –
Bolashaqqa adymdap bara jatyr!..
Jarasqan Ábdiráshev
