Alashtyń arman-ańsary

(Kenesary han halyq ádebıetinde)

On segizinshi ǵasyrdaǵy Abylaı han bastaǵan qazaq eli jońǵarlardyń, Edil qalmaqtarynyń, Qytaı ımperııasynyń, qyrǵyzdardyń tarapynan bolǵan shap­qynshylyqtyń betin qaıtaryp, birtutas qazaq memleketiniń táýelsizdigin saqtap qalǵanymen Qazaq handyǵy báribir beıbit ómir súre almady, on toǵyzynshy ǵasyr bastalysymen Reseı ımperııasy ashyq túrde qazaq jerine qol saldy, úlken otar­laý saıasatyn júzege asyrý úshin óziniń áskerin ǵana paıdalanyp qoıǵan joq. Ol árqıly amal-ádisti qoldanyp, qazaq qoǵamynyń ishine iritki salyp, bir jarym ǵasyr boıy qazaq halqymen kúresti. «Qazaq jerin tolyq baǵyndyrýǵa Reseı ımperııasy 130 jyldan artyq ýaqyt jumsasa, memlekettiligin túpkilikti joıý úshin 116 jyl qajet boldy.

(Kenesary han halyq ádebıetinde)

On segizinshi ǵasyrdaǵy Abylaı han bastaǵan qazaq eli jońǵarlardyń, Edil qalmaqtarynyń, Qytaı ımperııasynyń, qyrǵyzdardyń tarapynan bolǵan shap­qynshylyqtyń betin qaıtaryp, birtutas qazaq memleketiniń táýelsizdigin saqtap qalǵanymen Qazaq handyǵy báribir beıbit ómir súre almady, on toǵyzynshy ǵasyr bastalysymen Reseı ımperııasy ashyq túrde qazaq jerine qol saldy, úlken otar­laý saıasatyn júzege asyrý úshin óziniń áskerin ǵana paıdalanyp qoıǵan joq. Ol árqıly amal-ádisti qoldanyp, qazaq qoǵamynyń ishine iritki salyp, bir jarym ǵasyr boıy qazaq halqymen kúresti. «Qazaq jerin tolyq baǵyndyrýǵa Reseı ımperııasy 130 jyldan artyq ýaqyt jumsasa, memlekettiligin túpkilikti joıý úshin 116 jyl qajet boldy.

Imperııa quramyna kirgen ortaazııalyq birde-bir halyq munshama uzaq qarsylyq kórsete alǵan joq» (Aıaǵan B.Ǵ., Ábjanov H.M., Isın A.I. Qazaq handyǵy tarıhy: qury­lýy, órleýi, quldyraýy. Almaty, 2011. 26-b). Osyndaı uzaq kúresti uıym­das­tyryp, basqarǵan Syrym, Isataı, Maham­bet, Sarjan, Kenesary tárizdi tulǵa­lardyń esimi ult tarıhynda altyn árippen jazylyp, halyq jadynda máńgi saqtalary kúmánsiz. Ulan-baıtaq qazaq saharasynyń ár tusynda bolǵan ult-azattyq kúresterdiń ishinde óziniń búkilhalyqtyq sıpatymen, qaıt­pas ekpindigimen erekshelenetini – Kene­sary Qasymulynyń basshylyǵymen júrgi­zilgen maıdan. Bul soǵys jáı ǵana stıhııalyq túrdegi bas kóterý emes-ti. Tarıhtan belgili: HIH ǵasyrdyń 20 jyldary-aq Reseı men Orta Azııa ámirlerine qarsy kóterilister bastalǵan bolatyn. Osy kezdegi kóterilisterdiń tarıhyn zerttegen E.Bekmahanov bylaı dep jazady:

«Vozmýshenıe narodnyh mass, vyzvannoe aktıvızasıeı kolonızatorskoı polıtıkı v Kazahstane ı agressıeı sredneazıatskıh hanstv, narastalo pos­tepenno, prejde chem prınıalo harakter shırokogo ı dlıtelnogo vosstanııa pod rýkovodstvom Kenesary Kasymova. V 20-h ı 30-h gg. prohodılo v lokalno ogranıchennyh ramkah v forme sravnıtelno bystro zatýhavshıh vspyshek, v kotoryh ýje chývstvovalıs prıznakı nadvıgavsheısıa býrı. Takım predvestnıkom vosstanııa Kenesary Kasymova bylo dvıjenıe Sarjana Kasymova ı Jolamana Tlenchıeva v 20-30-h godah HIH veka.

Batyr Jolaman Tlenchıev vozglavıl borbý kazahov Mladshego jýza. Vpervye on vystýpıl eshe v 20-h godah HIH v. vo glave Tabynskogo roda protıv sarskıh kolonızatorov, otobravshıh ý ego roda Novo-Ileskıı raıon, bogatyı pastbıshamı, rekamı ı solıanymı kopıamı» (Bekmahanov E. Kazahstan v 20-40 gody HIH veka. Izd. 2-oe. Almaty, 1992. S.197).

Kenesary kóterilisi bastalǵanda Jolaman óz jasaqtarymen Kenesaryǵa kómekke kelip, Kishi júz qazaqtaryn Kenesary áskerine qosylyp kúresýge shaqyrady. Kenesarydan buryn kóterilis bastaǵan Jolaman sııaqty, Kenesarynyń aǵasy Sarjan da 1824-1836 jyldary Reseı otarlaýyna qarsy shyǵyp, jasaq uıymdastyryp, qol bastaǵan. Sarjannyń talaby Jolamandikinen ózgeshe, ol saıası máni bar talap qoıyp, tartyp alǵan jerimizdi qaıtar deý­men shektelmeıdi, Reseıdiń búkil qazaq jerinen ketýin, qazaqqa erkindik berýin talap etip otyr. Bul talaptyń arǵy túbinde, E.Bekmahanov aıtqandaı, Abylaı han urpaqtary basqaratyn Qazaq memleketin qaıta qalpyna keltirý ıdeıasy jatqany ańǵarylady.

Reseıdiń Qazaqstandy otarlaý jolynda júzege asyrǵan is-sharalary qazaq jurtynyń tarapynan narazylyq týdyryp, álsin-álsin jasaǵan kóterilisterin aıaýsyz basyp-janshyp, kóterilisshilerdiń ózderin ǵana jazalaýmen shektelmeı, olardyń otbasyn, týystaryn, aýyldary men rýlastaryn da shaýyp, adamdardy qyryp-joıyp, tutqyndap, maldaryn, dúnıe-múlkin talan-tarajǵa túsirgen. Otarshyldardyń aıýandyq isteriniń elge qanshalyqty aýyr tıgenin Kenesarynyń Orynbor ákimshiligine jazǵan hattary men aryzdarynan anyq kórýge bolady. Máselen, 1841 jyly 7 ııýnde Kenesary men Kúshik sultandardyń Orynbor Shek­­­ara Komıssııasynyń bastyǵy general-maıor Genske jazǵan hatynda 1825-1841 jyldar aralyǵynda qazaq jurtyna ja­sal­­ǵan shapqynshylyqtyń, onyń zar­da­byn atap kórsetken faktileri bar. Ár jyl saıynǵy faktini túgel tizbeı, bir­ne­­she­ýin mysalǵa keltirý qajet dep bile­miz.

«1825-jyly Esil, Nurany jaılap júrgen ýaqytlarda eshnárse oılarymyzda joq edilár. Ol ulýg ımperator aǵzam hýzretlerine atamyz Abylaı han ant etip hám bizlárde atamyznyń joly boıynsha Rossııa jurtyna qaralyq dep jatqanymyzda Qarqaraly Qazylyqqa Imantaı Bókeıoǵly pravıtel bolyp, eshbir kúnásiz ústimizden dushpanlyq kórsetip, Dýanbasy Ivan Semenovıch Karbyshev degenge úsh júz orys, bir júz qazaq qyrǵyz ıa balaq basy sultan Sarjan Qasym oǵlynyń on aýylyn jáne toqa, tamaj degen eline shapty. Qazyǵurtta alpys tórt kisini óltirip qansha mal alyp ketkeni bıhısapsyz...

27-jyly Kókshetaýdan eki júz orys, – bastyǵy komandanyń Mıngravý maıor álıke shubyrtpaly degen elin shapty. Terisaqqanda elý segiz kisini óltirip ketti, alǵan maldarynyń qısaby joq...

37-jyly Kókshetaýdan tórt júz orys Semenovıch Karbyshev hám Iаn Iаnoǵly bas bolyp, álıke, altaı, qalqaman, tórtýyl degen ellarny shapty. Basy Iman Qa­raly úsh júz elý kisi óltirip ketti. Arǵa­natydan qansha mal, qansha qazyna alǵany bıhısapsyz...

40-shy jyly Qazylyqtan úsh júz orys bastyǵy qandaı adam ekenin bil­meı­min Sarjan sultannyń aýylyn altaı, qanjyǵaly degen elin shapty. Qyryq kisini óltirip, jıyrma qyz-qatyndy jesir qylyp, eki myń úsh júz jylqy, úsh júz túıe, úsh myń qoı, júz sıyr alyp ketti. Bileýitiniń Qalmaq qyrǵan jerin­de» (Kenesary Qasymov bastaǵan qazaq­tardyń ult-azattyq qozǵalysy (Qujat­tar jınaǵy). Almaty, 1996. 36-37-bb).

Tizim munymen bitpeıdi, biz ár jyldan bir-bir faktini ǵana aldyq. On alty jyldyń ishinde orys basqynshylary jasaǵan zorlyq-zombylyq áste munymen bitpese kerek. Mynadaı qorlyqty, na­mysqa tıetin masqarany kórip turyp, Kenesary sekildi rýhy bıik, erjú­rek azamattyń qaı-qaısysynyń da zyǵyr­dany qaınap, qolyna qarý alyp, atqa qonbaýy múmkin emes, ol adamnyń kóte­ri­liske shyǵary anyq. «Ashynǵannyń tili shyǵady, ashyqqannyń qoly shyǵady» degendeı, malynan aıyrylyp, týysynyń kóz aldynda ólgenin kórgen adamnyń tili de, qoly da shyǵady. Bul bir. Ekinshiden, Kenesary sultannyń mańaıyna toptas­qan batyrlar men kóteriliske qosylǵan sharýalar tek óz basynyń qamy úshin emes, eldiń tynysh ómir súrýi úshin, qa­zaq jeriniń óz qolynda bolýy úshin de basyn báıgege tigip, otarshylarmen aıan­baı kúreske shyqqan, osy kúres­tiń shaıqastarynda ejelgi batyrlarsha qımyldap, erlik kórsetken qazaq hal­qy­nyń qaısarlyǵy, namysty qoldan ber­meıtin rýhy, kúshtiligi aıqyn kórinedi.

Tabany kúrekteı on jylǵa sozylǵan Kenesary qozǵalysy halyq jadyn­da umytylmastaı iz qaldyrdy. Kene­sa­rynyń ózi, onyń sarbazdary men batyrlary jóninde folklorlyq ta, ádebı de týyndylar sol zamannyń ózinde-aq paıda bolǵan. Kóterilistiń ishinde bolǵan Nysanbaı jyraý men han ordasynda júrgen Dosqoja aqyndardyń óleńderi men tolǵaýlary – tarıhı oqıǵalardyń shejiresi ispetti. Kóterilistiń tusynda, odan keıin de ártúrli áńgimeler, ańyz­dar, dastandar týǵan. Olardyń bira­zy – avtorlyq shyǵarmalar bolsa, endi bir toby – folklorlyq, avtor­syz dúnıeler. Bul eki toptaǵy týyn­dy­lardyń uqsastyǵymen qatar aıyr­mashylyqtary da bar. Avtorlyq shyǵar­malar ádebıetke jatady, olarda avtordyń daralyq erekshelikteri boı kórsetedi de, beınelenip otyrǵan oqıǵa men keıipkerdiń is-áreketi avtor­dyń oı eleginen ótedi. Iаǵnı avtor obektisin óziniń maqsatyna, talap-talǵamy­na sáıkes sýretteıdi. Sol sebepti kóterilis týraly ertedegi, sondaı-aq, keıingi zamandaǵy ádebı shyǵarmalarda Kenesary men onyń seriktesteri týraly, olardyń atqarǵan qyzmeti jaıynda jeke avtordyń oı-órisi, túsinik-paıymy kórinis tabady.

Al, folklorda olaı emes. Kez kelgen folklorlyq týyndy eń áýeli halyq túsinigin, halyqtyń kózqarasyn, oıyn bildiredi. Sol sebepti ol oqıǵany da, bas keıipkerdi de halyq uǵymyna, halyq paıymdaýyna saı beıneleıdi. Folklordyń negizgi kórkem ádisi – romantıka, al kórkem muraty – ıdeal bolǵandyqtan bolmys ta, adamdar da dáriptele sýretteledi. Sondyqtan qaı oqıǵa bolsa da, qaı tarıhı tulǵa bolsa da dálme-dál, sol kúıinde kórsetilmeıdi, kerisinshe «solaı bolsa eken» degen turǵyda beınelenedi. Ekinshi sózben aıtqanda, folklorda ómirdegi shyndyq emes, qııaldaǵy shyndyq sýretteledi. Mine, Kenesarynyń folklordaǵy beınesin osy turǵydan túsiný kerek.

Kenesary týraly folklorlyq shyǵarma aıtarlyqtaı kóp emes. Shynyn aıtqanda, hatqa túskeninen góri el aýzynda aıtylyp, áli jınalmaǵany kóbirek sekildi. Al, qolda bar mátinder janrlyq jaǵynan da, mazmun jaǵynan da ár alýan.­ Ázirshe málim shyǵarmalardyń deni – shaǵyn óleńder, ańyzdar men áńgimeler. Arasynda «Abylaı, Kenesary» sııaqty epıkalyq týyndylar da bar. Al, «Naý­ryzbaı-Hanshaıym» atty shyǵarma tarıhı jyrdan góri halyq balladasyna jaqyn, onda Kenesary eshkimmen soǵyspaıdy.

Jalpy, Kenesary týraly folklor­lyq shyǵarmalarda naqty bir tarıhı oqıǵa baıandalmaıdy. Máselen, 1838 jyly Kenesary orys otrıadtary­men bir­neshe ret shaıqasqa túsken, orys­tar­dyń beketterine shabýyl jasaǵan. E.Bek­mahanov mynadaı bir soǵys týraly jazady.

«K osenı 1838 goda voorýjennye stolknovenııa Kenesary s karatelnymı otrıadamı prınıalı harakter dlıtelnyh ı ýpornyh voennyh deıstvıı. Osobennoı ojestochennostıý otlıchalas borba za Akmolınskıı prıkaz.

Akmolınskıı prıkaz byl sılno ýkreplennym raıonom. Vokrýg nego bylı vyryty glýbokıe rvy. Vse blıjaıshıe podhody bylı zabarrıkadırovany. Akmolınsk ohranıalsıa otrıadom starshego sýltana Konýr-Kýlja Kýdaımendına ı garnızonom krepostı vo glave s voıskovym starshınoı Karbyshevym.

Nastýplenıe Kenesary nachalos na rassvete 7 avgýsta 1838 goda. Ego strelkı obstrelıvalı krepost ız lýkov, prıkreplıaıa k ostrııam strel legko vosplamenıaıýshıesıa osmolennye trıapkı. V krepostı voznıklı mnogochıslennye pojary. V tot moment, kogda chast garnızona brosılas na borbý s ognem, odın ız otrıadov Kenesary, vozglavlıaemyı batyrom Basygara, vorvalsıa v gorod. Vo vremıa shtýrma krepostı smertıý geroev pal sam Basygara-batyr. Ego otrıady nachalı pod naporom garnızona othodıt, no Kenesary prıkazal nı v koem slýchae ne ostavlıat tela Basygara ı ne otstýpat ot zanıatyh pozısıı. Voodýshevlennye prızyvom Kenesary otrıady Agybaıa, Imana ı Naýryzbaıa snova pronıklı v ýkreplenıe.

Nachalsıa jestokıı ýlıchnyı boı, dlıvshıısıa s neoslabevaıýshım ýporstvom do nastýplenııa temnoty. Nochıý voıskovoı starshına Karbyshev ı Konýr-Kýlja s nebolshımı otrıadamı bejalı. Na sledýıýshee ýtro krepost, prevrashennaıa v razvalıny, vse eshe pylala pojaramı. Kenesary dostalıs trofeı ı voennoplennye» (Bekmahanov E. Kazahstan v 20-40 gody HIH veka. Almaty, 1992. S.235-236).

Kenesary týraly folklorlyq úlken týyndylarda bul oqıǵa beınelenbeıdi. Olarda hannyń orys qalasyn shapqany jáne qyrǵyzdarǵa qarsy shabýyly týraly aıtylady da, soǵys epızodtary sýrettelmeıdi. Máselen, Reseıdiń qazaq jerine dendep kirgenine qarsy kúresi jaıynda Emdi, Adyrly degen eki qalany shapqany aıtylady, biraq qala turǵyndarymen bolǵan shaıqas beınelenbeıdi, oqıǵa jalpylama túrde ǵana áńgimelenedi:

Bes júz ásker jigitpen

Emdiniń shapty qalasyn.

Bes júz sıyr, myń saryq

Tóleńgitke aıdatty.

Bolat qaqpa, tas kilt

Kórsetipti erler qaıratty.

Jolyndaǵy Adyrly,

Ony da shaýyp sorlatty.

Kóp ajalǵa qaramaı,

Onan aldy qyryq atty,

Qalǵanyna órt qoıyp,

Shúldirletip shýlatty, –

delinedi jyrda. Osy shyǵarmada jáne taǵy «Kenesarynyń sózi» degen óleńde Kenesarynyń qazaq eli Reseıdiń otary bolýyna qarsy ekeni ashyq aıtylady. Ony Kenesarynyń óz sózinen anyq kórýge bolady:

Baǵynba, qazaq, orysqa,

Baǵynsań, qazaq, orysqa,

Osy bastan amandas

Saryarqa deıtin qonysqa.

Bereke keter asyńnan,

Bıligiń keter basyńnan...

Bir aıtatyn nárse – Kenesary obrazy bizdiń túsinigimizdegi epıkalyq planda kórinbeıdi. Ol ejelgi batyrlarsha qalyń jaýǵa jalǵyz ózi shappaıdy, myńdaǵan qoldy jaıratpaıdy, qamaldy buzyp, oıran salmaıdy. Ras, keıbir shyǵarmalarda folklordyń shejirelik tutastaný zańdylyǵy baıqalady. Ádette, eski batyrlar jyrynda qaharmannyń erekshe bolyp týatyndyǵy týraly prolog bolady. Onda bolashaq batyrdyń ata-anasy, babasy jaıynda áńgimelenedi. Osy dástúr Kenesaryǵa baılanysty da ańǵarylady. Mysaly, «Naýryzbaı-Hanshaıym» atty epıkalyq týyndyda Kenesarynyń erekshe ekenin aıtý úshin onyń babalary týraly baıandalady. Onda bylaı delinedi:

Abylaı búkil musylmanǵa han bolǵan,

Qalmaq Qaldannyń qyzyn alǵan,

Odan Qasym týǵan.

Ol «ózge ulynan asyp týǵan,

Kóńilin dushpanynyń basyp týǵan.

Qarnynda anasynyń qan sheńgeldep,

Qyzartyp eki kózin ashyp týǵan», –

dep Kenesarynyń ákesi Qasym erekshe adam bolǵanyn aıtady. Al, odan týǵan Kenesary da – tegin emes degen uǵym ja­tyr munda. Qasymnyń tórt ulynyń ishin­de bólek týǵan Kenesary, ol sol sebepti han boldy, – deıdi halyq jyrshysy.

Dál osyndaı prolog «Abylaı, Ke­ne­sary» atty jyrda da bar. Munda da Abylaıdyń qalmaq hany Qaldannyń qyzyn alýy, odan qan sheńgeldep, eki kózin qyzartyp Qasymnyń týýy, onyń 14 jasta han bolýy, Qasymnan tórt ul týǵany aıtylady da:

Kenesary – han boldy,

Úlken uly Qasymnyń,

Shuǵanyń qıqymy,

Synyǵyndaı asyldyń.

Ǵylymnyń bildi jasynan

Neshe túrli pasyldyń! –

dep sıpattalady Kenesary atalmysh jyrda.

Kóńil bólip aıtatyn nárse: qolda bar folklorlyq mátinderde Kenesary beınesi aıtarlyqtaı epıkalyq ásireleýge ushyramaǵan. Onyń is-áreketinde oqshaý turǵan gıperbolalyq belgi joq. Demek, Kenesary týraly ańyz-áńgimeler klassıkalyq folklordyń poetıkasyn boıyna túgel darytpaǵan. Munyń ózi Kenesary beınesi folklorlyq keıipkerge tolyq aınala qoımaǵandyǵyn baıqatady. Ol halyq túsinigindegi shyn­dyqqa jaqyn beınelengen, biraq soǵan qaramastan Kenesary – ıdealdy keıipker, minsiz adam, ádil han retin­de sýretteledi. Ol birneshe sıpatta kórinedi. Eger júıelep aıtar bolsaq:

Kenesary – ıdealdy qaharman, bılik tizginin myqtap ustaǵan ámirshi, kúlli qazaqty ózine qaratqan han. Onyń qol astyna ataqty batyrlar jınalǵan. Olar hannyń ordasyn – memleket ortalyǵyna aınaldyrǵan. Jyrshyny tyńdaıyq:

Han boldy Kenesary Orta júzge,

Jaıyldy árýaǵy ózge júzge.

Hakim bop, jeti jurttan ıyǵy asty,

Jaramas shóp salýǵa basqan izge.

Kenesary – jaı ǵana han emes. Ol – el qamyn jegen han. Qazaq eliniń erkindigin, eldigin saqtaýǵa kúsh salǵan ámirshi. Jurtqa óz oıyn ashyq aıtyp, bostandyqqa shaqyratyn kóshbasshy. Mine, Kenesarynyń halyqqa aıtqan sózi:

«Bizdiń bul Saryarqadaǵy qazaqqa: «Bizge baǵyn, qara», – dep, Reseı patsha­lyǵynan keldi... Ekinshi jaǵynan Qy­taıdan da elshi kelipti». Sonda Kenesary: «Qarama, ózimiz el bop turalyq. Qazaq handyǵyn quralyq», depti.

Sol zamandaǵy qazaq batyrlary ózderiniń jasaqtarymen Kenesarynyń qasynda bolyp, onyń buıryqtaryn eki etpeı oryndap, jeńiske jetip júredi. Bir ańyzda bylaı delinedi:

«Kene hannyń qol astyna qazaqtyń batyrlary bastaǵan 14 myń qol jınaldy, at jaqsysyn mindi, saýyt jaqsysyn kıdi. Bular ózderiniń ordasyn Altaı-Qarpyqtyń ortasy – Qulanótpeske tikti. Kishi júz, Uly júzden de qaıraty boıy­na syımaı kelgen ataqty batyrlar da Keneniń qolyna qosylyp jatty».

Taǵy bir mátindi oqyp kórelik:

«Qaıraty qara bastan qaıtpaǵan alyp er Tamadan Joldyaıaq batyr, О́mirzaq Toǵalaq batyr, Qushaq Báıteli batyr, Taraqty Quljan batyr bastaǵan batyrlar 10 myń áskermen Keneniń Kókshetaýdaǵy bekinis qamalyna qosyldy. Áskeri kóbeıip, kúshi artyp, endi Nıkolaıǵa oıran salýǵa oılady».

Keltirilgen mysaldardan Kenesary uly kúrestiń uıymdastyrýshysy, basshysy ekenin kóremiz. Keıbir áńgimelerde Kenesary jaýyngerleriniń Reseı áskeri­men urysy baıandalyp, hannyń aqyl­dy da aılaly qolbasshy bolǵany kórseti­ledi. Osy urystarda da, basqa da qıyn jaǵdaılarda Kenesary aldy-artyn oılap, keń pishetin basshy retinde kórinedi.

Kenesary – aqylshy, batagóı abyz, tapqyr sheshen, bekzat bolyp beıne­le­nedi. Árbir jaýapty, qıyn is Kenesary bata bermeı istelmeıdi. Joryqqa shyǵar­da, shaıqasqa enerde ol bata berip, aq jol aıtyp kirisedi. Onyń batasy folklor dástúrinde bolyp keledi. Mysaly, Tileýqabaq jurtyna ketip bara jatqan Naýryzbaıǵa bergen batasy mynadaı:

On segiz myń álemge

Patsha bolǵan qudaıym,

Kóz jasymdy qabyl et,

Minájat etip jylaıyn, –

dep bastap, 124 myń paıǵambarǵa, 33 myń sahabaǵa, 4 sharııaǵa, t.b. áýlıelerge jalynady, Abylaı han arýaǵynan kómek suraıdy. Bul bata halyq uǵymyna sáı­kes. Jyrshy Kenesarynyń aýzyna ádettegi batany salyp otyr. Onyń oıynsha Kenesary halyqtan alshaq emes.

Kenesary ádil bı, sheshen retinde ártúrli erejeler men sharttardy da zańdastyryp, júzege asyryp otyrady. Sózimiz dáleldi bolýy úshin myna bir ańyzǵa kóńil bóleıik.

Kenesary, Naýryzbaı, Balabı, Basyǵara jınalyp otyrǵanda Aǵybaı hannan suraıdy:

– Eger bir qarashy ekinshini óltirse, quny ne bolady? – dep. Han:

– Erdiń quny 30 túıe bolsyn! – depti.

– Tóreniń quny ne bolady? – depti Aǵybaı.

– Tóreniń quny – 100 túıe hám tań­damaly qyz, qara kilem, qara nar bolsyn! – depti Kenesary.

– Urǵashynyń quny qandaı? – depti Aǵybaı.

– Qalyń maly qandaı bolsa, quny sondaı jáne 20-30, 5-10 túıe ústine artyq tóleıdi, – depti han.

Mine, bul mátin – kádimgi sheshendik sózdiń úlgisi. Folklorda jıi kezdesetin «suraq-jaýap» túrinde qurylǵan tapqyrlyq sózderdi aıtqyzý arqyly Kenesaryny aqylgóı, bilgir sheshen etip kórsetedi ańyz. Bul da – Kenesaryny dáripteý.

Kenesary bekzattyqty, handyq joldy bárinen joǵary qoıady jáne ózi kisilikti, jomarttyqty qatty ustanady. Bir ǵana mysal keltireıik. Naýryzbaı men Aǵybaı Tileýqabaqtyń jylqysyn barymtalaıdy. Olardy Hanshaıym qýyp jetip, óziniń tapqyrlyǵymen, erjúrektigimen Naýandy tánti etedi. Naýan aıdap kele jatqan jylqyny Hanshaıymǵa saýǵaǵa tastap ketedi. Ordaǵa kelip, Kene hanǵa bolǵan jaǵdaı­dy aıtady. Rıza bolǵan Kenesary:

Etipti, – dep – qaraǵym,

handyq joldy,

Jylqy alǵannan bul isi on ese artyq,

– deıdi de, eldi shaqyryp, ulan-asyr toı jasaıdy. Kenesary hannyń baıly­ǵy, sán-saltanaty kádýilgi Shy­­­ǵys elde­ri­niń padıshalarynan kem emes. Onyń jomarttyǵy, keńpeıildigi han­dyq zatyna saı. Jyrshylar Keneniń myrza­lyǵyn kótermeleı aıtyp, onyń paıym-túsinigin, aqsúıekke laıyq zatty­lyǵyn barynsha dáripteıdi. Mysaly, qalyńdyǵyna ketip bara jatqan Naýryz­baıǵa bergen syıy mynandaı:

Qazyna-jabdyq artty toǵyz narǵa,

Barsyn dep saltanatpen máhbýr jarǵa.

Qos berdi padıshalyq altyn shatyr,

Dúnıe muqtaj emes esh olarǵa...

Ne asyl injý-marjan aldy tastan,

Jabdyǵyn támamdady aıanbastan.

Kene han attandyryp, amandasyp,

Aıtady aqyl-haıla bir-bir bastan.

Budan da artyq syı-sııapatty Kene­sary han Naýryzbaıdyń qaıyn aǵasy Musaǵa, onymen birge kelgen joldastaryna jasap, qazaqtyń «toǵyz syılaý» saltyn tolyq oryndaıdy. Keltirilgen mysaldardan kóretinimiz – halyqtyń «han qandaı bolýy kerek» – degen túsinigi. О́mirde Kenesary osyndaı keń, osyndaı jomart boldy ma – belgisiz. Biraq folklor ony osyndaı etip beınelep otyr.

Folklordaǵy Kenesary – kóripkel, sáýegeı, keleshekti boljaýshy. Úıde, Ordada otyryp, túzde bolyp jat­qan oqı­ǵany sezip, bilip otyrady. Naýry­z­baıdy, Aǵybaıdy, basqa da batyrlardy synap, olardyń qasıetterin, erekshelikteri men kemshilikterin jiti ańǵara biledi.

Kenesarynyń taǵy bir qasıeti – tús joryp, aldaǵyny boljaýy. Birde ol Aǵybaıǵa óz atasy Abylaıdyń túsin eske alyp: «Meniń Syzdyǵymnan keıin solaı bolamyz ǵoı!» – deıdi.

Kenesary óziniń kórgen túsin Aǵy­baıǵa joryp, bylaı depti: «Bizdiń baǵy­myz aldymyzda, artymyzda qalatyn baq joq, ózimizben birge ketedi, al seniń baǵyń artyńda qaldy».

Halyq ańyzynyń aıtpaǵy – Kenesary óz taǵdyryn, áýletiniń bolashaǵyn aldyn ala boljap, bilip ketti. О́zinen keıingi urpaǵy kóptiń arasyna sińip ketetinine, búkil ata-babasynan kele jat­qan baq pen dańqtyń ózimen birge óshe­tinine kózi jetip ketti, – demekshi ańyz.

Halyq túsinigindegi Kenesary – tek aqyldy han emes. Sonymen birge ol erekshe adamǵa darıtyn keremet qasıetterdiń ıesi. Ol ispen, sózben ǵana emes, kózben de, nıetpen de nátıjege jete alady. En­de­she, halyq uǵymyndaǵy Kenesary – jaı adam emes, qudaıdyń tańdap alǵan qu­diretti adamy, sol sebepti onyń ózi de, isi de aıryqsha. Folklordaǵy Kenesary – ha­lyqtyń «ádil de, minsiz patsha» týra­ly ıdealdy obrazy. Onyń boıynda han­da bolýǵa tıisti izgilikti qasıettiń bári jınaqtalǵan, halyq qııalyndaǵy, el ar­­ma­nyndaǵy hannyń beınesi kórinis tap­qan.

Seıit QASQABASOV,

Ulttyq Ǵylym

akademııasynyń akademıgi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.