Etikshi

Olaı bolsa, provınsııalyq aptalyq basylymnyń bas redaktory otyrǵan kabınetke kirip, «Qart Ýaqyttyń kishi baýy­ry» dep sýretteletin beıta­nys qarııany kúte turaıyq. Mi­ne, ózi de keldi. Alashapqyn kór­gen­deı alabajaq kıimge, per­ǵaýyn­dardyń máńgilik tura­ǵy – pıramıdanyń jasyryn ból­me­­sine tap bolǵandaǵy eskilik ıi­sin­deı ıiske arbalyp turǵanda, o kisi qolymyzǵa kártishkesin de usy­­nyp úlgerdi: esimi – Maıkob Ader.

Sodan keıin kúkirt tıgendeı áldebir kitaptyń kúńgirt paraǵyn kórsetti, paraqta: 1643 jyly Pa­rıjde on alty ǵasyr boıy ómir súrdim degen bir beıtanys adam paıda boldy. Ol Ǵaısa paıǵambardy aıqyshqa kergen ýaqytta Ierýsalımde etikshi boldym deıdi. Esimi – Maıkob Ader. Ǵaısa Pontı Pılattyń jazasyn kóterip, óz aıqyshyn ózi arqalap bara jatqanda osy etikshiniń esiginiń aldyna tynyǵý úshin otyr­ǵanyn aıtady. Etikshi bolsa paıǵambarǵa qol kóterip, esiginiń aldynan qýady: «ári ket, nemenege tosylyp qaldyń?», deıdi. Sonda Ǵaısa: «Men ketemin, biraq sen de men kelgenshe kútetin bolasyń», deıdi. Sol bir sátten beri ol ómir súrip keledi, Ǵaısa qaıta kelgenshe, árbir júz jyl saıyn qandaı da bir transqa ushyrap, qaıtadan sol otyz jas­taǵy qalpyna oralyp otyrady. Maıkob Ader, máńgilik tiri adam­nyń (Vechnyı Jıd) tarıhy osyndaı».

Osydan aıan bolǵandaı, etikshi Maıkob Ader araǵa taǵy úsh júz jyl salyp, taǵy da gazet redaksııasyna kelip otyr. Qartaıǵan, qajyǵan.

Etikshi óziniń osy eki myń jyl boıy keshken ómirin, kór­gen adamdaryn táptishtep aıta bas­taıdy. Barǵan jerimniń bári­ne báleketim tıedi deıdi. Ol bar­ǵanda Rım órtendi, ımperııalar qulady, sý tasqyny boldy degen­deı...  Aıtpaqshy, etik­shimiz Aqsaq Temirdi kórdim deıdi. Jaqsy kisi edi, Samarqanǵa qoıyl­dy, jerleýine qatystym dep otyr.

Álgi gazettiń redaktory se­kildi oqyrman da osy bir ııý-qııý oqıǵalar tizbegin oqyp otyryp, alýan oıǵa qalady. Bul shynymen de sol laǵnetke ushyraǵan etikshi me, ol qaıda barsa, sonda ushatyn jeti qus – aıqysh aǵashyn jerge qadaǵan jeti adam ba?! Redaktor da ań-tań, biz de ań-tań.

Oqıǵa O.Genrı qalamyna tán órnekpen órbı bersin. Biz sońyna óteıik. Redaktor bul etik­shi jaıly elden surastyra júrip, qalashyqtyń kóne tur­ǵyn­darynyń biri Sellerske jo­lyǵady.

Eskibet kisiniń aıtýynsha, bul osynda kelgen jyldary da Maıkob etikshi bolǵan eken. Jaı etik­shi emes, oqymysty etikshi. Maıkob biraz ýaqyt kádimgi qa­lypty adamdaı qareketin qylyp, qamyn jasap júrip, ara-tura iship ketedi. Ishken kezinde ol eldiń bárine óziniń Ierýsalımnen kelgen etikshi ekenin aıta bastaıdy. Ishimdik tyıylǵan kúni, sóz de tyıylady. Osyǵan baǵyp, mas adamnyń mazasyz shaqtaǵy maǵynasyz sózderi eken degen de oıǵa qalamyz. Biraq munyń ómirinde bir kiltıpan bar.

Osydan otyz jyldaı buryn Maıkobtyń jaz gúlindeı jaı­qalyp ósken qyzy bolǵan. Bul qalashyq qudaı jolyna qulaı beril­gen qaýymnyń mekeni. Qyz bolsa, qylyqty eken, er­kin júrip-turǵandy unatqan sy­ńaıly, jeńiltekteý bolsa kerek. Ákesi qyzyn úıden qýyp jiberedi. Araǵa jyldar salyp, qyz qaıta oralady, bul joly taqýa qalashyqtyń mańdaıyna tańba salǵandaı bolyp, úlde men búldege, altynǵa oranyp keledi. Qalashyq qaýymy qyzdy qýǵyndap, tas laqtyryp, tarpa bas salady. Qashqan qyz ákesiniń úıine kelip, esigin soqqylaıdy. Esik­ti ashqan Maıkob Ader óziniń qyzyn kórgende, ashýǵa býlyǵyp, qyzyna qol kóteredi de, ıterip jiberip, esigin jaýyp ala qoıady.

Bul ne? Laǵnetke ushyraǵan etikshiniń árbir júz jyl saıyn­ǵy ómirinde balasy bolyp, paı­ǵambardy qýǵandaı sol balalaryn da qýatyn qarǵysqa tap bolǵany ma? Joq, meniń oıymsha, O.Genrı kóne oqıǵany qısyq aı­na tárizdi kórsetip otyr. Árbir adam, ata-anasyna, baýyryna, qaýy­myna qol kóterse, ıa ony qý­dalasa, ol da paıǵambardy uryp qarǵysqa ushyraýmen teń bol­­ǵany ǵoı?.. Jazýshynyń aıt­qysy kelgeni osy moral ma, tura turyńyz, moraldy Tols­toıǵa qaldyraıyq, al bul áńgi­meniń sheshimi – oqyrmannyń óz en­shisinde.

Tolstoı

Bárin oıǵa alǵan, bárin oıǵa alý arqyly bárine aınalǵan Tol­stoı, bárin jazǵan, bárin jazý arqyly bárinde jazylǵan Tol­stoı, keń Tolstoı, kemel Tolstoı bul taqyrypty da qaldyrmapty.

Jalpy, Tolstoı etikshilikti óner retinde úırengen, jazý­shy bolmasa, etikshi bolar edi de­gizgen, etikshi obrazyna bir­neshe márte oralyp otyrǵan.

Ádebıettegi etikshi obrazy, etikshiler týraly shyǵarmalardy oqyǵanda Lev Tolstoıdyń eki áńgimesi ushyrasty: «Chem lıýdı jıvy?» jáne «Gde lıýbov, tam ı bog». O.Genrıdiń Maıkob Ade­riniń qalaı júreginen qu­daıdy joǵaltyp alǵanyn aıt­qandyqtan, júreginen qudaıdy tapqan etikshi týraly aıtý da qajet. Sondyqtan «Mahabbat qaıda bolsa, qudaı sonda» áńgi­mesindegi Martyn Av­deıchke toq­talǵandy jón kór­dik.

Etikshi Martyn jertólede turady, sondyqtan onyń tereze­sinen kóshede júrgen adamdardyń basy emes, aıaǵy ǵana kórinedi. Bi­raq etikshige sol da jetedi, ol kisini aıaq kıiminen tanıdy. Mun­da da úlken pálsafa jatyr.

Qysqasha baıandasaq, Martyn áıelin jerge tapsyrady, bir balasy qalady, biraq sol Kapıtoshka da bir kúni syrqattan kóz jumady. Osy tustan Martynnyń ishki qara­ma-qaıshylyǵy bastalady. Qarama-qaıshylyq qarsylyqqa ulasady. Qudaıǵa degen ishki qarsylyqqa. Ol shirkeýge barýdy doǵarady. Sondaı shaqtyń birinde bir qudaıshyl jerles qarııa kisi ushyrasyp, sher tar­qatysady. «Sen ómirdi endi óziń úshin súrgiń kelmese, qudaı úshin súr. Saǵan ómir bergen sol emes pe?! Deıdi ol.

Martyn Avdeıch qasıetti ki­tap­tardy paraqtap, dini qaıta bekip, júregindegi jegideı jegen qaıǵy men sheri jeńildeı ba­s­taıdy.

Aıan deımiz ǵoı, Martynge bir ýaqta daýys estiledi: «Men saǵan qonaqqa kelemin» deıdi. So­dan bastap Avdeıch qudaıdan habar kútedi, kúnde terezeden telmirip, kóz almaıdy. Qar kú­rep júrgen qart kórshisine shaı beredi, balasyn qushaqtap boranda turǵan kelinshekke as berip, jamylǵy usynady, bir qap alma arqalaǵan keıýana men onyń almasyn urlamaq bolǵan balany tatýlas­tyrady, ne kerek, sonyń bárimen áýre bolyp júrse de, qu­daıdan habar kúte beredi. Ábden qara kesh kirip, qarańǵy kóz baılap, qaljyraǵan ýaqytta bólmesinde álgi ózi kómektesken adamdardyń elesi paıda bolady. Sonyń árbiri «Martyn, á, Martyn, sen meni tanymadyń ba? Bul – men ǵoı» dep, joq bolyp ketedi. Martyn qudaıdy solaı tabady.

Maıkob pen martyn obrazyn­daǵy qarama-qaıshylyq olardyń ǵajaıyp úılesimine aınalatyn­daı. Eki etikshi – qudaıdy joǵalt­qan jáne qudaıdy tapqan. Munda Tols­toıdyń hrıstıan dininde aı­ty­latyn paıǵambardy urǵan etikshi (Vechnyı Jıd) obrazyn paıǵambar belgisine qamqor bol­ǵan etikshi obrazyna almastyrýyn kóremiz. Tolstoı árıne ol etik­shi jaıly bildi. Ol etikshi jaı­ly áńgimeniń qaı dinniń de negizgi ózegi – meıirim men ke­shi­rim konsepsııasyna sáıkes bol­maı, qarsy kórinip turǵanyn da ańǵardy. Sondyqtan da Tolstoı qudaıdy tapqan etikshi obrazyn týdyrdy dep oılaımyz.

Karaı

Túrik jazýshysy Refık Halıd Karaıdyń Hasany, jat jer­ge jalǵyzdyqtyń qasqa qu­lynyn jaıdaq minip ketip bara jatqan jetim bala; keshki Ystan­buldyń ottary teńizge sha­ǵylysyp jalt-jult etip, sol ottar jas balanyń janaryn­da áldebir jasyǵan úmitter men jasqanshaq armandardyń kó­meski sáýlesindeı oınap, birese umytyla bastaǵan áke kózderiniń nuryndaı, birese endi kórinbes ana kózderiniń shýaǵyndaı esin almaı ma, elegzitpeı me, jas júrekti parsha-parsha etip tilgi­lemeı me, dúnıe-aı.

Hasan qaıda barady? Hasan qalaı ómir súredi? Hasanǵa kim qorǵan bolady? Iá, Hasanǵa óziniń týǵan jeri – Túrkııada emes, Arabııada abzal bolady deı­di ony shyǵaryp salyp tur­ǵandar. Uıpa-tuıpa shashtary uıqy-tuıqy beımálim kúnderge qaraı kóterilgen jalaý deshi, jalaý deshi – jyrtylǵan.

 Al Hasannyń ózi máz. Bes jasar balaǵa bireýdiń saýsaǵyn kórsetkeni de oıyn emes pe?!

Hasan kemeden túsip, poıyz­ǵa minedi, júıtkıdi poıyz at­qaqtaǵan júrekteı asyǵys soǵyp. Jalpy, osy bala júregi nege júr­dek soǵady eken? Bala júregi nege aýyzdan shyǵyp keterdeı al­qynyp soǵady? Nege biz eseıgen saıyn júrek soǵysymyz saıa­byrlaı bastaıdy, sanap soǵyp, qan sýytady? Sodan ba eken, eseıgen soń bizdiń alyp-ush­paıtynymyz, qushaqty aıqara ashyp adam qushpaıtynymyz, sodan ba eken, qataıatynymyz, qaty­gezdenetinimiz, Áýezovshe aıt­qanda, qanymyzdy ishimizge tartyp, surlana qalatynymyz.

Poıyz júıtkigen saıyn jap-jasyl dala sarǵaıa bastaı­dy, tógi­lip jatqan jemis tara­zyǵa túsedi, saırandy ólke sa­ǵym­danady. Osy bir dúnıege syrttaı qa­raǵanda, ózgerip jat­qan dala emes, balanyń ómiri eke­nin oılaı qalasyń.

Refık Halıd Karaıdyń «Eskici» degen áńgimesindegi álgi eski-qusqy satatyn, etik jón­­deıtin egde jastaǵy er kisi men jat jerge kelgen bes jasar balanyń obrazynan eski men jańa­nyń betpe-bet kelýi, jastyq pen qarttyqtyń, alǵashqy arman­dar men aqyrǵy toqtamnyń, Túr­kııadaǵy burynǵy dástúrli qoǵam – ımperııa men jańa qoǵamnyń jas beınesi emes pe eken degen oı­ǵa qalasyń.

Nege deseńiz, Karaı bul shy­ǵar­masyn 1938 jyly jazdym dep kórsetipti. Bul jyl – jazýshy Karaıdyń uzaq jyldarǵa sozylǵan qýǵyndalýynan, naqty aıtqanda, jer aýdarylýynan keıin Atatúrik jaıly maqtaýly maqala jazyp, keshirim alyp, ata jurtyna qaıtyp oralǵan jyly.

Hasan Arabııaǵa barǵanda túrik tilinde túsiniser jan tappaı, tilsiz baladaı, únsiz moladaı kún keshedi. Osy únsizdik – jazýshynyń sonda endi Osman ımperııasyna emes, Sırııaǵa qaraǵan Beırýtte júrýi, jer aýdarylǵandaǵy jan dúnıesiniń únsizdigi emes pe eken dep te oılaısyń. Hasan men kári etik­shiniń kezdesýi – tutas bir drama. Etikshiniń jumysyna qarap turǵan bala bir kezde, óziniń qaıda júrgenin umytqandaı, tú­rik tilinde «tilińe shege batpaı ma?» degendeı etikshige qarap sóılep jiberedi. Sonda etikshi de túrik tilinde: «Sen túrik ba­lasysyń ba?» dep  til qatady. Al endi Hasannyń tilin baılap kórińiz, sonsha ýaqyt ishi tolǵan bala jamyraǵan tóldeı janyǵa shýlap, jalǵyz ózi sambyrlap, saǵymǵa bólengen sary dalany basyna kótergendeı bolady. Talaı jyl boıy týǵan tilinde sóz estimegen etikshi de balany qýattap, qoshtap qoıyp, qulaq quryshyn ana tiliniń ańsarly sózine qandyrady.

Qoshtasar sát kelgende, qys­tyǵyp qalǵan bala kóńil qıǵylyq salǵandaı kóz jasyna erik beredi, toqtamaı solyqtap, óksip jylaıdy. Jat jerde jer aýǵandaı bolyp jolyqqan eki túrik balasy jylamaı endi qaıtsin?! Aqyry balany jubatpaq bolǵan etikshiniń ózi de qosylyp, eńkil­dep jylap jiberedi. Áńgimege osy kózdiń bir tamshy jasymen núk­te qoıylady.

Karaı osy áńgimede tipti óz ómiriniń eki kezeńin jazyp ta otyrǵandaı áser qaldyrady.

Chehov

Chehov, nege ekeni, óziniń «Sapojnık ı nechıstaıa sıla» áńgimesinen uıalatynyn aıtady. «Mne stydno za nego» deıdi.

Jaraıdy, osy áńgimeni oqy­ǵanda birden Lafontenniń etikshi jaıly ápsanasy oıǵa oraldy. Bir baı alypsatar bolady, kúndiz kúlki, túnde uıqysyz qazynasyn ýaıymdaıdy, al kórshisi – jarly-jaqybaı etikshi, kúnimen kúlip júrip, eńbek etip, túnimen án salady. Baı kedeıdi shaqyryp alyp, bir qap altyn beredi. Endi kedeı uıqy men kúlkiden qalady. Sonsha azaptanǵan baıǵus etikshi álgi altyndy aqyr sońynda qaı­taryp berip, qaıǵysyz ómirin qa­ıyra satyp alǵandaı kún keshedi.

Chehovtyń Fedor Nılovy da sol, biraq bir ózgesheligi: ke­­deı etikshi, biraq jany ty­nym­­­syz, júregi tynyshsyz. Sebebi basqalardyń baıly­ǵyn qyz­ǵanady. Joǵarǵy aýdandar­dyń birind­e turatyn kók kózil­dirik kıgen kisiden tapsyrys alyp, sony túni boıy tigedi. О́zi ál­gi kisiden azdap úreılenetindeı. Eti­gin tigip otyryp, qalǵyp ke­tedi. Qalǵyp ketippin-aý dep, qara­sa – etik daıar tur, túndi tilip ótip etikti alyp barady. Kók kózildirikti kisige etikti kıgiz­bek bolǵanda, onyń aıaǵy – tuıaq ekenin kóredi. Shoshynǵan Nılov, óz qorqynyshyn jeńip, janyn ázázilge satqandaı, ja­ńaǵy kisiden tilek suraıdy. Aqyry, baı bolady. Baılyq opa bermeıdi. Lafonten etikshisindeı uıqy men kúlkiden qaǵylady. Ne kerek, aqyry oıanyp ketedi, oıan­sa – bári de tús eken. Al álgi kók kózildirikti kisi kelip etigin su­rap tur.

Munda bir nárseni baıqadyq. Jan de Lafonten óziniń kóp my­sal­daryn Ezoptan alǵan. Al Ezopta etikshi obrazy – aldamshy, qý, ótirikshi adamnyń beı­nesinde jıi kezdesedi. Chehov etikshisi óziniń janyn dúnıe úshin ázázilge satyp jiberýge daıyn turǵany tańsyq ta emes. Bul Chehov qalamyna tán tásil ǵoı. Al Tolstoı etikshisi, árıne – basqa.

Tarazı

1982 jyly jazylǵan Jak Lobtyń ǵylymı-fantastıkalyq komıksin 2013 jyly tórt dúrkin «Oskar» syılyǵynyń ıegeri ońtústikkoreıalyq rejısser Pon Chjýn Ho «Qysty kókteı ótý» («Skvoz sneg») atty zamanaqyr taqyrybyna arnalǵan úzdik fılmge aınaldyrdy. Sátsiz ekologııalyq eksperımentten keıin jer betin qar basyp, muz qursap, arnaıy jasaqtalǵan poıyz­ ishindegi adamdar ǵana tiri qa­lady. Olar jer sharyn 18 jyl boıy aınalyp júredi. Osy fılmde aqyrǵy vagonǵa tıelgen (ıá, ornalasqan emes, tıelgen) áleýmettik ıerarhııanyń eń tómengi satysyndaǵy adamdar azapty tirlik keshedi. Aqyry, búlik burq qalady. Búliktiń basynda tómengi shektegi adam­dardyń biri joǵarǵy taptyń óki­line qaraı óz bátińkesin laqtyryp kep jiberedi. Bátińke bas jarady. Sonda álgi joǵarǵy tap ókili bátińkeni qolyna ustap turyp, by­laı deıdi: «Bul – bátińke emes, anarhııa. 44-shi razmerli haos. Bul – ólim. Bizdi qorǵap jáne saqtap tur­­ǵan ne nárse? Kıim be, qalqan ba? Joq, ol – tártip. Árkim ózine belgi­­lengen naqty orynda bolýy kerek».

Osyny kórgen sátte fılm tú­gili, tipti komıkstiń ózinen jıyrma jyldaı buryn jazylǵan Ákim Tarazıdyń «Etikshi» degen feleton-áńgimesi eske tústi. Ta­razı «etikshisi» tek qana 38-shi razmerli etik tigedi. Kim bilsin, qolynda sol razmerdiń ǵana qaly­by bolýy da múmkin. Biraq jazý­shynyń kórkemdik sheshimi basqa.

Ákim Tarazı osy áńgimesin «meni ádebıetke alyp kelgen áńgi­mem» dep baǵalaıdy. Ol jaıynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda:

«Meniń ádebıetke kelýim, bir jaǵy qaljyńǵa súıep aıtsam, etikshige baılanysty boldy. Ká­dimgi etik tigetin kisi. Bizdiń úıdiń qasynda bir etikshi kisi turdy. Úıiniń aldynan arly-berli ótip júremin. Bir kúni «Áı bala, beri kel!» dep shaqyryp aldy.

– Men etik tigýdiń sheberi­min. Mine, myna etikterdi qarashy. Myna etik, ana etik. Meniń tek bir kemshiligim bar. Men tek 38-shi ólshem etik tigemin...

...Men úndemeı tyńdap tur­myn. ­«Nege?» dep surasam taǵy da qıyn bop qala ma deımin. Al etik­shi kór­shimiz áńgimesin ári qaraı aı­ta berdi.

– Sen bilesiń be? Sovet Oda­ǵynyń jaýy kóp, – dedi, – Eger men 39, 40, 41-shi razmerli etikterdi tik­sem, anaý amerıkalyqtar, aǵyl­shyndar, nemister oılaıdy ǵoı, mynaý Qazaqstandaǵy qazaqtardyń báriniń aıaqtary ósip ketken eken dep. Erteńnen qara keshke deıin jumys isteıdi eken dep oılaıdy. Al eger 38-den tómen, 35, 36-shy ólshemdi etik tiksem, dushpandarymyz aıamaıdy bizdi. «Áı, mynalar jalqaý eken, úıden shyqpaı jatyp alady eken. Sondyqtan aıaqtary óspeı qalǵan» dep oılaıdy. Osy sebepten de men ylǵı tek qana 38-shi ólshem etik tigemin. Úıge kelgesin bárin ákeme aıtyp edim: «Qaraǵym, ol úıge nemenege baryp júrsiń. Ol bir esi kiresili-shyǵasyly naýqas adam ǵoı» dep qabaǵyn shytty. Keıin oılasam, naýqas adam turmaq, saý adamnyń da keńestik sanasynyń osydan ozyp ketkeni shamaly eken-aý. Men ony qaıdan bileıin, sodan keıin sol ásermen «Etikshi» degen» feleton sypatyndaǵy áńgime jazdym» deıdi jazýshy.

Endi qarańyz, batys jurtshy­lyǵy kezinde sarkazmmen «Homo Soveticus» ıaǵnı «Sovet adamy» dep ataǵan áleýmettik tıp keńes­tik sosıalıstik júıe shektep bergen qalypta ómir súrgenin kóremiz. Oılaý júıesindegi qalyp onyń is-áreketine de tikeleı áser etip otyr. Osy keıipkerden baılaýly, kógendeýli, shyrmaýly, kiseneýli kisi sanasyn ańǵarasyz. «Adamdardyń bári teń» degende áleý­mettik teńdik emes, oılaýda, sezinýde, túısinýde, amalda, qa­re­kette «standartqa» baılaný aıtylady. Birkelki bes qabatty sup-sur panel úılerde turý, mektep oqýshylary sekildi birdeı úlgilerde kıiný, uqsas kólikter, uqsas armandar men úmitter...

Tarazı keıipkeriniń nege 38-shi razmerli etik tigetini, nege jazýshy 38-shi razmerdi alyp otyr­ǵany oılandyrdy. О́ıtkeni 38-shi razmer er kisiniń razmeri emes, tipti orta razmer de emes. Pon Chjýn Ho keıipkeri «haos 44-go razmera» dese, Tarazı keıipkeri «38-shi razmerli kónbistik pen qor­qynysh» deıtindeı. Demek, bul «kónbistiktiń» arǵy túkpirinde 1937-1938 jyldardaǵy stalındik repressııa tur. «38-shi razmerli úreı» totalıtarlyq júıeniń standartynan basqasha oılaıtyn adamdardyń barlyǵyn joıǵan, at­qan, ataýsyz qaldyrǵan kezeń­nen mura bolyp qalǵan úreı. Árqashan sol qoǵamdaǵy adam­dardyń oıynda 1938 jylǵy repressııa turdy. Tarazı etikshisi osy úreıdiń kórinisi. Basqasha oılaýǵa bolmaıdy, basqa raz­merli etik tigýge bolmaıdy. Etik­shi sol 1938 jyly ákesin, baýyryn, tipti áýletin repressııaǵa ber­gen adam bolýy da ǵajap emes.