Paıǵambar jádigerin júreginde saqtaǵan ana

Gazet basshylyǵynyń tapsyrýymen Atbasarǵa bir emes, eki bardyq. Alǵashqy saparymyz orazamen tuspa-tus kelgeni. Dindarlyǵyn bylaı qoıǵanda, minezdileý kisi ǵoı, mazalamaýymyzdy surady. Aıt ótken soń barǵanbyz, shaǵban aıynyń ora­zasyn ustap otyr eken. Qońyraýdy shyldyrlatyp turmyz, endi ne bolar eken dep. Esik shıraq ashyldy. Apamyzdyń júzi jady­rańqy. Búgilgen boıyn barynsha tik ustap, joǵary shyǵyńdardyń ısharasyn jasady. О́zi «bısmillasyn» aıtyp, basqa bólmege ketti.

Gazet basshylyǵynyń tapsyrýymen Atbasarǵa bir emes, eki bardyq. Alǵashqy saparymyz orazamen tuspa-tus kelgeni. Dindarlyǵyn bylaı qoıǵanda, minezdileý kisi ǵoı, mazalamaýymyzdy surady. Aıt ótken soń barǵanbyz, shaǵban aıynyń ora­zasyn ustap otyr eken. Qońyraýdy shyldyrlatyp turmyz, endi ne bolar eken dep. Esik shıraq ashyldy. Apamyzdyń júzi jady­rańqy. Búgilgen boıyn barynsha tik ustap, joǵary shyǵyńdardyń ısharasyn jasady. О́zi «bısmillasyn» aıtyp, basqa bólmege ketti.

О́tkendegi saltanatta QMDB atynan mýf­tııattyń naıb ımamy Serikbaı qajy Oraz kiltin tabys etken eki bólmelik úıdiń qonaq bólmesinde artyq-aýys jıHaz joq. Ústel ústinde Quran kitaby, dinı áde­bıet­ter. Qabyrǵada Bas mýftı Erjan  qo­ly qoıylǵan, Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s) hadısinen úzindi túsirilgen, jıegi altyn­datylǵan úlken jádiger ilýli tur. Buryshta barqytpen jabylǵan kóneleý tigin máshınesi kózimizge tústi. Jymıyp qoıamyz. Barsha analarymyz sııaqty, qarap otyrý qaıda bul kisilerde!

Álden ýaqytta qolynda shaǵyn qobdı­sha­sy bar apamyz dıvanǵa jaıǵasyp: «Mu­ny Quran aıatymen ashý kerek. Káne, sen oqy», – dedi. Jasy úlken bolsa da, er aza­mat­syń ǵoı degeni. Sonshalyqty áýendetip bolmasa da birsydyrǵy oqyǵandaımyn. Rıza keıippen qarap qoıdy. Qobdısha syr tóge bastady. Naqty derek, qujattar Mýf­tııatqa tapsyrylǵandyqtan ksero­kóshir­mesin kórsetip jatyr. Fatıma apamyzǵa ata-babalarynan mıras bolyp qalǵan, jandúnıeńizdi qýanysh nuryna toltyratyn qymbat qazynamen sizder de tanysa otyryńyzdar.

«Múbárak saqal týraly tarıhı qujat» bylaı deıdi: «Osman memleketiniń qazy­na­syna jatatyn Paıǵambardyń, oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn, osy­naý bir tal mábarak saqalyn sheıh Ahma­dýd­dın Hıjrı 1273 jyldyń 12 muhar­ram kúni (mıládı 1856 jyl 12 qyr­kúıek) Mekke Mýkarrama qalasy, Alla onyń sharapatyn arttyrsyn, musylman qaýy­mynyń aldynda Sáıd Masǵud ıbn Sáıd Mahmudtan aldy. Al, Sáıd Masǵud bolsa ony 1267 jyly 18 shaǵban kúni (1849 jyl 9 shilde) Mádına turǵyny Sáıd Abdýlla ıbn Hashımnen alǵan...».

Shejire derek osylaısha dinı tulǵalardyń esimderimen jalǵasa beredi. Biz qujattaǵy aıryqsha nazar salarlyq haqıqatqa júginýdi jón kórip otyrmyz: «Múbárak saqal týraly eshqandaı kúmán, shúbá bolmasyn, ınshalla. Buharaǵa jetken soń ǵulamalary jáne jurty ony rastap, ulyqtap, qurmettesin, qasterlesin! Atalmysh kelisim 1287 jyldyń 11 safar kúni (1870 jyl 10 maýsym) súnnet Hám qujat jolymen Rým qalasynda ornalasqan ózbek naqshybandııa tákııasynda jasaldy. Bul tákııa Buhara jolaýshylarynyń toqtaıtyn meımanhanasy. Qajy Iýrteke osynaý bir tal múbárak saqaldy shamamen mıládı 1869 jyly aldy. Men bul múbárak bir tal saqaldy 1921 jyly mart aıynda Iýrteke qajydan aldym. Alǵan adamnyń aty Bókeı qajy Sandybaıuly. Bókeı qajy qaıtys bolǵannan (1924 jyly) keıin onyń uly Ábdibek aldy». Al Fatıma kezinde meshit ustaǵan sol Ábdibektiń qyzy.

Osy jazbalardyń bári Muhammed Iýazdan bastap Baýbek Iýrtekege deıingi tulǵalardyń jeke mórlerimen rastalǵan. Eń sońynda QMDB móri de bar. Onyń ústine Atbasardan tabylǵan jádiger Mýftııattyń yqtııatty tekserýinen, shetel sarapshylarynyń saralaýynan ótken.

Bylaıynsha qataldaý kóringen apamyz áńgimeshil bolyp shyqty.

– Týyp-ósken jerim Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdanynyń Baıjigit aýyly. Túbim qypshaq, – deıdi Fatıma Ábdibekqyzy. – Atamyz Bókeı qajy eldi aýzyna qaratqan, meshit ustaǵan kisi eken. Daıyr, Bókeı, Bekmuhambet – úsh aǵaıyndy. Meniń ákem Bekmuhambettiń tuńǵyshy bolǵanymen Daıyr babamyz baýyryna basypty, Daıyrov dep jazylǵan. Bókeı meshitin bertinde meniń ákem Ábdibek ustapty. Ol kezde el ishinde namazǵa shaqyrýshyny «mázen» dep ataıdy eken. Bul keńestik qýǵyn-súrginniń qyzý júrip jatqan shaǵy. Atalarymyzdyń basyndaǵy zulmat bizge de tústi. Belsendilerdiń dúmpýi joǵaryǵa jetip, meshit qulatyldy. «Erteń-búrsigúni ustalasyń» degen sybys údep bara jatqanda týǵan elden qashýǵa týra kelgen. Ákem onsyz da suıylǵan dúnıesine qaramaı, «múbárakty» ǵana alypty. Jetikól (Semıozer) jaǵynda sheshemiz Jámılanyń jeteginde úsh qyz ashqursaq kún kórdik. Arada jeti jyl ótken soń, yrdý-dyrdý basylǵan shyǵar dep Baıjigitke jaqyndaý Maıkól aýylyna kóship bardyq. Qate bolǵan eken. Jurt qaıtadan ákemdi «mázen» keldi dep qýdalaı bastady.

«Basar jer, barar taý qalmady» degen osy. Ary oılanyp, beri oılanyp, mynadaı baılam jasalynypty. Ákemniń qaıyn atasy Jaılybaı iri baı bolǵan eken, kámpeskiniń alǵashqy dúmpýinde onyń balasy Esmaǵambet Bashqurtstanǵa jer aýdarylǵan kórinedi. Sol kisiniń Táshet, Estaı degen  balalarynan habar jetken kórinedi. Ne kerek, jaıaý-jalpylaı 1939 jyly Nıjnıı Ýralski deıtin jerge keldik. Pana tutar Estaıdy Fın soǵysyna alyp ketti, sonda qaza tapty. Táshet naǵashym 1941 jyly maıdanǵa attanyp, Stalıngrad shaıqasynda opat boldy. Ákem qalyń qaraǵaıdyń ishindegi qara jumystan bosamaıtyn. Kórgen quqaıdy tizbelep qaıteıin. Turmys óte aýyr edi. «Týǵan jerge aıaǵymyz tıer kún bolar ma eken» dep armandaıtyn kári áke-sheshemniń densaýlyǵy da syr bere bastaǵan. Munyń syryn keıin bildim. Másele densaýlyqta ǵana emes eken.

Áıteýir, óldim-taldym degende, 1945 jyldyń sáýirinde Qazaqstanǵa qaıta oraldyq. Qostanaıdyń Maıkól aýylynyń Qostomar bólimshesine qonys teptik. Mektepte úzip-julyp bilim alǵan meni Almatyǵa esep qyzmetshileriniń kýrsyna jiberdi. Táýir oqyǵan sııaqtymyn, astananyń ózinde qalýǵa yqylas tanytyp jatty. Oǵan shama qaıda. Qostanaıǵa kelip, sobeske schetovod bolyp ornalas­tym. Páter jaldap, áke-sheshemdi qolyma al­dym. Ol kezdiń oqýy ájeptáýir edi. Aý­dan­dyq sobesti basqaryp, gosbankide iste­gen kezderim boldy. Ábdildá deıtin jigit­ke turmysqa shyǵyp, Ýrıskıı aýdanyna qonys aýdardyq. Rabochkom qyzmetin atqa­ratyn kúıeýimmen 16 jarym jyl otasyp, ol belgisiz jaǵdaıda sýǵa ketti. Jeti bala­men qyryqqa tolmaı jesir qaldym. «Jaman shynyn aıtamyn dep syryn aıtady» degendeı, óz basymnyń muńymen birazǵa ketip qalyppyn. Múbárakqa qaıta keleıinshi.

Jańa ákemniń týǵan elge oralýdy ańsaǵanyn aıttym. Ákem saqal sharıf týraly eshkimge tis jaryp aıtpaǵan. Áı­teýir qaı jerde bolmasyn, úıden alshaq, taý-tas, aǵash-toǵaıdyń ishinde namazyn oqyp, minájat qylyp otyratynyn baıqaı­tynbyz. Úıimizde ul bala bolmady. Ákem inisi Omardyń Sapabegin baýyryna bas­qan. Jany qalmaı asty-ústine túsýshi edi. Sapabek baýyrym 1978 jyly kenetten qaıtys boldy. Ákem qatty qaıǵyryp, kádim­gideı shógip qaldy. Kámılaǵa bet burǵan­da bizdi shaqyryp, bar syryn ashty, Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambardyń sa­qal sharıfi salynǵan shyny qutyshany kór­setti. Bul qasıetti jádiger atalarymyzdan aýysyp otyrǵan. Birine-biri amanattaǵanda «Seniń alýyń taýsylmasyn, meniń berýim taýsylmasyn» deıdi eken. Tártip boıynsha ony musylmandyq paryzdy tolyq óteıtin erkek kindikke tapsyrý kerek. Zaman solaı, aǵaıyn-týysqa ustata salýdyń da jóni joq. Amal joq, ákem qymbat murany  jylap turyp sińlim Ǵatıfaǵa amanattady. Bul týraly jan balasyna aıtpaýdy, kórsetpeýdi, qolǵa alarda eki bas namaz oqýdy, oraza ustaýdy tapsyrdy. Keńes qyzmetindegi sińlim baryn salǵanymen, jádi­gerge qatysty sharttardy túgel qamtı al­ma­dy. О́zi ótinish jasap, maǵan qolqa saldy. Alǵashynda tolqydym, qatty qo­ryqtym.

Mine, sodan beri 35 jyl boıy kúrdeli de qýanyshty kúnderdi bastan keshirdim. Jádigerdi júregimniń tórinde jasyryp ustadym dese bolǵandaı. О́zimniń de jasym eńkeıip, qýat qasha bastaǵan tusta, 2003 jyly Atbasardaǵy úlken balam Kákimbektiń qolyna kóshtim. Odan Sadovyı  aýylynan úı satyp alyp, uzaq jyldar Rıgada áskerı qyzmet atqarǵan kenje ulym Dýlatbekpen birge turdym. Ata dástúrin osy balam jalǵastyrady deýshi edim, oǵan kún jetkizbedi. Byltyr eki kúıeý balam, bıyl Dýlatbegim qaı­tys boldy. Sodan qatty oıǵa qaldym. Qazaq­stanymyzdyń Táýelsizdigine de 20 jyl­dan asty. Endi ulyq murany halqy­myz­dyń rýhanı muratyna jaratý kerek dep túıdim. Balamnyń duǵasynda aýdan ıma­my Aqylbekke aqyryndap kórsettim. San­dyqshadaǵy sarǵaıǵan Quran súrelerin de oqyp kórdi. «Oıpyrmaý, bul kúlli musylman milláti úshin baǵa jetpes qazyna ǵoı!», dep elimizdiń dinı basqarmasyna jetkizý qajettigin aıtty. Biraq, qolyna ustatyp jibere almadym.

Sodan ne kerek, Aqylbek dinı bas­qar­manyń oblysymyzdaǵy ókil ımamy, Kók­she­taýdaǵy Naýan Haziret atyndaǵy meshit­tiń ımamy Qanat qajy Qydyrmındi ertip keldi. Imam qatty qýandy. Araǵa eki aıdan astam ýaqyt salyp, Aqylbegim taǵy keldi. «Almatyǵa, Bas mýftıdiń qabyldaýyna baramyz», deıdi. Taǵatym taýsylǵan kúnderi paıǵambar jádigeri arnaıy tekseristen ótkizilgen eken.

Bas mýftı Erjan qajy aldymnan shy­ǵyp qarsy aldy. «Túrkistan» qonaqúıine ornalastyryp, júrip-turýyma máshı­ne bóldi. Týystaryńyz bolsa, aralap qaı­tyńyz dedi. Dám jazyp, Shelektegi naǵa­shym Mıras Jaılybaevtyń úıinde bolyp, jańa týǵan shóberemniń atyn Nursultan dep qoıyp keldim. Arǵy jaǵyn ózderiń de bilesińder dep, apamyz ekindi namazyna daıyndala bastady. Dastarqannan dám tatyp, ańyz ananyń batasyn aldyq.

...Kókshetaýǵa qýanyp oraldyq. Biz eshqandaı ólshemge sımaıtyn erlik ıesiniń batasyn alǵanymyzdy maqtan etemiz. Erlik – qasterli uǵym. Ony qas-qaǵymda jasap, el qadirlisine aınalǵandar qurmet tuǵyrynan túspek emes. Al, Fatıma apamyz barlyq qundylyqtardyń jıyntyǵyn bildiretin erlikti ómir boıy jasap kele jatqan adam retinde daralanyp turatyny anyq.

Baqbergen AMALBEK,

«Egemen Qazaqstan».

Aqmola oblysy,

Atbasar aýdany.

Sýretterde:  Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambar jádigeri; Fatıma Ábdibekqyzy.