Keńes ókimeti jyldarynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń halqy aýyz sýdy Esil ózeni sııaqty ashyq sý kózinen iship keldi. Bul úshin toptyq sý qubyrlary tartylǵan. Soltústiktiń barlyq aýyldaryna osy qubyrlarmen sý jetkizilip, tazartylyp usynylatyn. Ony jetkizgen negizinen «Soıýzselınvod» atty odaqtyq trest boldy. Qyzyljar qalasynda ashylǵan osy tresti Qattaı Kenshinbaev degen aǵamyz 25 jyl boıy basqaryp, jalǵyz Qazaqstan emes, Odaqtyń barlyq buryshyna sý tartqan. 16 myń shaqyrym qubyr tartqany úshin bul trestiń aty Gınnestiń rekordtar kitabyna da kirgen bolatyn. Árbir aýyldyń basynda soraıyp turatyn sý taratatyn munaralardyń jurnaǵy áli de qalqaıyp turady. Bizdiń memleket daǵdarys jyldarynda onyń jumysyn júrgizýge dotasııa bóle almaı, kóbi isten shyqty, al qubyrlaryn qýaıaqtar qazyp alyp, syrtqa satty.
Táýelsizdik jyldarynan halyqqa taza aýyz sý jetkizý úshin qabyldanǵan alǵashqy úlken baǵdarlama 2002 jyly qolǵa alynyp, 2010 jylǵa deıin belgilendi. Al 2011 jyldan 2020 jylǵa deıingi ekinshi baǵdarlama «Aqbulaq» degen atpen qabyldanǵany belgili. Ekeýi de halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdiń keshendi máselelerin sheshýge baǵyttaldy. Bul baǵdarlamalardyń keńestik kezeńdegi aýyz sýmen qamtamasyz etýden túbegeıli aıyrmashylyǵy bar. Munda toptyq sý qubyrlaryn jańalaý nemese jańadan salýmen qatar, jerasty sý kózderin paıdalaný maqsaty alǵa qoıyldy. Shyn máninde qazaq dalasy ejelden jerasty sýlaryn qudyq qazý arqyly ǵasyrlar boıy paıdalanyp keldi ǵoı. Tipti qudyq sýlary ashyq sý kózderinen taza dep baǵalanatyn. Alaıda qazirgi jerasty sýlary taza emes ekendigi anyqtalǵan. Ásirese elimizdiń soltústik óńirleriniń sýy tuzdy ári kermek keledi.
Halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etý naryǵynda 2005 jyldan beri qyzmet etip kele jatqan Nursu Plus JShS mamandary soltústiktiń jerasty sýlarynyń norma boıynsha bir lıtrdegi tuzdylyǵy 1 gramnyń ornyna 9-12; kermektiligi 0,7 mg-ekv ornyna 4-8; temirdiń mólsheri 0,3 mg ornyna 3,5-5,2 mg bolǵanyn kezdestirgen.
Quramyndaǵy karbonatty kermektik (kalsıı jáne magnıı tuzdary) búırek, nesep joldaryna tas baılaıdy. Kóp mólsherdegi temir óńeshtiń, asqazannyń, shekterdiń fýnksııalaryna zaqym keltirip, aqyrynda aǵzany ýlanýǵa soqtyrady. Ásirese sýdyń quramyndaǵy alfa radıoaktıviniń adam aǵzasyna zııany orasan zor. Bertinge deıin sýdyń radıologııalyq saraptamasy júıeli túrde anyqtalmaı keledi. Bul zattar qaterli isiktiń týýynyń birden bir sebebi. Qazir Soltústik Qazaqstandaǵy osyndaı dertke ushyraǵandar sany 100 myń adamǵa shaqqanda Semeı óńirinen keıingi ekinshi orynda. Sonymen qatar sýdyń quramyndaǵy normadan joǵary mıneraldy zattar júrek-qan tamyrlary, búırek pen ót joldarynyń buzylýyna da ákelýi múmkin. Sondyqtan jerasty sýlaryn tutynýshyǵa bererde arnaıy sý tazalaǵysh stansalar (sýdy tushylandyrý stansalary) arqyly óńdeýden ótkizýdi qajet etedi. Keńes Odaǵy jyldarynda sýdy tushylandyrý tehnologııasy damymaǵan ári munyń shyǵyny ashyq kózderden qubyrmen sý tartýdan qymbat dep sanalyp, tek sońǵysy ǵana qoldanylǵan.
Nursu Plus JShS – jerasty sýlaryn tazalaý boıynsha respýblıkadaǵy ozyq kásiporyndardyń biri. Atalǵan baǵdarlamalardyń sheńberinde ol respýblıka boıynsha 108 sheteldik asa qymbat sý tazalaǵysh stansalar ornatqan, sonyń 80-i Soltústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda. Alaıda memlekettiń qarajatyna turǵyzylǵan bul sý tazalaǵysh stansalar óziniń qýaty men múmkindigin tolyq qoldana almaı otyr. О́ıtkeni atalǵan baǵdarlamalarda aýyldy aýyz sýmen qamtýdyń utymdy tetikteri qarastyrylmaǵan. Sonyń kesirinen qymbat baǵaǵa turǵyzylǵan stansalar tolyq tıimdilikpen paıdalanylmaıdy. Atap aıtqanda, saǵatyna 10 tekshe metr taza sý shyǵarý úshin stansa táýligine 24 tonna sý óńdeýi shart. Al onyń tutynýshyǵa satylatyn bir lıtriniń baǵasy AI-92 benzıniniń baǵasynan kem bolmaýy kerek. Árıne, mundaı sýdy aýyl turǵyndary satyp ala almaıdy. Sondyqtan sý paıdalaný shyǵyndaryna memleket arnaıy dotasııa berýi kerek. Bul halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý jumysyna bıznestiń de múddeliligin oıatyp, ınvestorlardy da tartar edi. Eń bastysy, bastaǵan isti aıaqsyz qaldyrmaı, tıimdiligin arttyrar edi.
Sýdy jetkizý bar da, sý tazalaıtyn qurylǵylardy talapqa saı durys jumys istete alý, barlyq tetikterin qadaǵalap otyrý sııaqty mindetter de bar. Biraq sońǵysyna bizde jetkilikti dárejede kóńil bólinbeıdi. Sonyń kesirinen talaı mıllıondarǵa satyp alynyp, ornatylǵan qurylǵylar ońaı isten shyǵady. Máselen, Shal aqyn aýdanyndaǵy Jańasý, Krıvoshekovo, Jaltyr, Balýan jáne Semıpolka aýyldaryndaǵy qurylǵylar ornatylǵannan beri eshqashan bilikti turǵydaǵy tehnıkalyq qyzmet kórgen emes. Bul qondyrǵylar óte qymbat jáne paıdalanǵan kezde keshendi túrde kútýdi qajet etedi. Tipti isteıdi degenderi de tolyq tazalanbaǵan sýdy paıdalanýda.
Nursu Plus kásipornynyń mamandary olardy tolyq qalpyna keltirý úshin 15 mln teńge qarajat qajet ekendigin anyqtaǵan. Al aýdannyń qymbat qurylǵylardyń syryn bilmeıtin mamandary bar-joǵy 2,5 mln teńge ǵana kerek dep mańyzdy nársege mán bermeı, ásirebelsendilikpen únemdeýge tyrysqan. «Taza aýyz sý» baǵdarlamasyn tolyq oryndadyq dep ákimdegiler joǵaryǵa qaǵazben áldeqashan aqpar bergenimen, kóptegen aýylda osylaı qurylǵylar isten shyǵyp tur. Bul turǵyndar tarapynan ashý-yza týdyrýda.
Aýdan ákimdikteri tapsyrys berýshi retinde sý tazalaý qurylǵylarynyń ornatylý merzimi men sapasyn baqylaýy kerek qoı. Biraq keıbir ákimdikterge mundaı kerek emes sııaqty. Máselen, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Egindiaǵash aýyly men Syrymbet kenishine, Ǵ.Músirepov aýdanyndaǵy Sarybulaq aýylyna Nursu Plus 2017-2018 jyldary sý tazalaǵysh stansa ornatqan. Biraq olar áli kúnge tapsyrys berýshiniń óz mindetin tolyq oryndamaǵanynyń kesirinen iske qosylmaı, qańyrap tur. Stansany turǵyzýǵa bólingen úlken kólemdegi bıýdjet qarajaty jelge ushýy múmkin ekenin ákimdiktegiler oılamaıdy.
DDU-nyń málimetine qaraǵanda ǵalamshardaǵy barlyq aýrýdyń 80 paıyzy taza aýyz sý tutynbaǵandyqtan bolady eken. Jerasty sýlarynda bolatyn alfa, betta jáne gamma radıasııalyq zattarynyń qasireti aıryqsha zııandy. Soltústik Qazaqstan jerasty sýlarynda ondaılar ýran, radıı jáne torıı atomdarynyń ydyraýynan paıda bolǵan. Alfa bólshektiń ózi sýdyń dámine, túsine áser etpeıdi, biraq adam aǵzasyna túskende ishki organdardyń búlinýine soǵyp, qaterli isik pen júrek-qan tamyrlary aýrýynyń paıda bolýyna soqtyrady. Máselen, mańynan altyn óndirilip jatqan Esil aýdanyndaǵy Bulaq aýylynda óndiris bastalǵannan keıin eki jylda ártúrli jastaǵy 27 adam qaıtys boldy. Turǵyndardyń suraýymen júrgizilgen eki qudyqtyń sýyna jasalǵan saraptyń barysynda alfa radıoaktıvti sáýleleriniń normadan 3-5 ese artyq ekendigi anyqtalǵan. Buǵan sebep altyn óndirisi bolýy yqtımal. Altyn bar jerde ýran bar. Jergilikti oryndar osyǵan mán bermeı otyr.
Qoryta kelgende, Soltústik Qazaqstandaǵy jaman indetten basqa syrqattardyń kóbi taza aýyz sýyn paıdalanbaǵandyqtan dep aıtýǵa bolady. «Taza aýyz sý» baǵdarlamasy boıynsha iske qosylǵan kóptegen qurylǵy qazir isten shyǵyp, qańqalary ǵana tur. Mine, osynyń bárine qoǵamdyq monıtorıng jasalýy kerek dep oılaımyz. Monıtorıngke halyq ókilderi, BAQ keńinen tartylǵany jón. Áıtpese, ákimdiktegiler «bári durys» dep esep bere salady. О́kinishke qaraı olardyń kóbine degen senim qazir joǵaldy.
Isten shyqqan qurylǵylardy qaıtadan qalpyna keltirý jaǵyn qarastyrý kerek. Sonymen birge taza sýmen qamtamasyz etý nysandarynyń qurylystaryn turǵyzýda jobalyq-smetalyq qujattyń talabyn múltiksiz oryndaýdy qatań baqylaýǵa alý kerek. Áıtpese, túrli sebeptermen odan aýytqýlarǵa jol beretin tapsyrys berýshiler de bar. Al ondaıǵa jol berýge bolmaıdy.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»,
Shaǵyrap QUSAIYNOV,
sýmen qamsyzdandyrý mamany
Soltústik Qazaqstan oblysy
