Tildi búldirý qashan tyıylady?

Qazaq tili memlekettik til atandy. Bórkimizdi aspanǵa atyp qýandyq, alǵashynda. Keıin renjidik, álgi tilimiz óz dárejesinde memlekettik til bola almady dep. Bári tek sóz júzinde qaldy dedik. Boıymyzǵa bitken daǵdyǵa salyp sheneýnikterdi kináladyq, solar qazaqsha sóılese ózge jurttyń bári qazaq bolyp ketetindeı. Renishimiz áli de tarqaı qoıǵan joq. Qashan tarqaıtyny da belgisiz. Bizdiń bireýlerge renjimeı júre almaıtynymyzdy eskersek, múlde tarqamaýy da múmkin. Biraq meniń aıtpaǵym tipten de ol emes. Meniń aıtpaǵym «qazaqshaǵa sýdaı» qazaqtar týraly jáne sol qazaqtardyń ózderiniń memlekettik tildiń berekesin ketirýge eleýli úles qosyp júr­gendikteri týraly. Eger men bir­deme túsinsem, ana tilimizdi turalatyp jat­qandar da solar. О́ıtkeni, qa­zaq­sha bilmeıtinder qazaqsha sóılemeıdi, demek tildi búldire de almaıdy. Al qazaqsha sóı­leı­tinder...

Qazaq tili memlekettik til atandy. Bórkimizdi aspanǵa atyp qýandyq, alǵashynda. Keıin renjidik, álgi tilimiz óz dárejesinde memlekettik til bola almady dep. Bári tek sóz júzinde qaldy dedik. Boıymyzǵa bitken daǵdyǵa salyp sheneýnikterdi kináladyq, solar qazaqsha sóılese ózge jurttyń bári qazaq bolyp ketetindeı. Renishimiz áli de tarqaı qoıǵan joq. Qashan tarqaıtyny da belgisiz. Bizdiń bireýlerge renjimeı júre almaıtynymyzdy eskersek, múlde tarqamaýy da múmkin. Biraq meniń aıtpaǵym tipten de ol emes. Meniń aıtpaǵym «qazaqshaǵa sýdaı» qazaqtar týraly jáne sol qazaqtardyń ózderiniń memlekettik tildiń berekesin ketirýge eleýli úles qosyp júr­gendikteri týraly. Eger men bir­deme túsinsem, ana tilimizdi turalatyp jat­qandar da solar. О́ıtkeni, qa­zaq­sha bilmeıtinder qazaqsha sóılemeıdi, demek tildi búldire de almaıdy. Al qazaqsha sóı­leı­tinder...

Máselen, bir joly bir depýtat «Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń arqasynda», dedi. Teledıdardan estidik. Jalpy, is júzinde bireýdiń nemese bir jaıttyń arqasynda adam belgili bir nátıjege, ıaǵnı tabysqa je­tedi. Al solaqaı saıasat, ıaǵnı qate saıasat, teris saıasat esh­qandaı nátıjege jetkizbeıdi. Olaı bolsa, depýtat myrzanyń ne aıtqysy kelip otyr? Sol telehabardy qarap otyrǵan bizder sirá, «solaqaı saıasattyń saldarynan» degisi kelgen shyǵar dep topshyladyq ózimizshe. Osynyń ózinen-aq sóılemniń múgedek ekenin túsiný qıyn emes. Táıiri, usaq-túıek qoı dep aıtpaı-aq ta qoıýǵa bolar edi. Olaı eteıin deseń birinshiden, aıtyp otyrǵan adam bildeı bir tulǵa. Ekinshiden, eger ózimiz ana tilimizge osyndaı nemketti kózqaras tanytsaq, ózgelerge ne joryq dep oılaısyń...

«Aıtqan oıymyz rastyqqa jatpaıdy», dedi bir telearna. Burynǵynyń qazaqtary «shyndyqqa jatpaıdy» dep sóıleıtin. Eger «aıtqanymyz rasqa jatpaıdy» dese de bir sári, al «rastyq» degen sózden ne túsinýge bolady? «Maǵan úndi as úıi unaıdy» dep aýdarypty taǵy bir telearna «Mne nravıtsıa ındııskaıa kýhnıa» degen sóılemdi. Bul jerde «kýhnıa» sózi úndilerdiń ulttyq ta­ǵamy degen maǵynada aıtylyp tur. Al «as úı» degenimiz bar bolǵany tamaq pisiretin bólme. Bul sııaqty orasholaq sóılemder men sózder, ásirese, jarnama materıaldarda óte jıi kezdesedi. Mysalǵa, qandaı da bolmasyn dári-dermekti jarnamalaǵanda onyń belgili bir aýrýǵa tıgizetin paıdasymen qatar, zııany da bar ekenin eskertý úshin «est protıvopokazanııa» dep jazady. Osy sóılemdi qazaq tiline «qarsy kórsetilimderi bar» dep aýdarypty. Kúlkili-aq emes pe?! Durysy «keri áserleri bar» bolý kerek edi. Telearnalar men gazetterden bul sııaqty qatelikterdi kóptep kezdestirýge bolady. Basqany bylaı qoıǵanda, sonaý yqylym zamannan beri aıtylyp kele jatqan «aspaz», «dıqan» sózderin «aspazshy», «dıqanshy» dep ózgertýimizdiń jóni qalaı? Olaı bolsa «ónerpaz» degen sózdi de «ónerpazshy» deýimiz kerek shyǵar, bálkim?

Biz aıta-aıta jaýyr bolǵan kóshelerdegi jarymjan jazýlar týraly bul joly tipti, sóz de qozǵap otyrǵan joqpyz. Al, ondaılardan kóz súrinedi. «Jana jylynyz qutty bolsyn» degen jazý qazirdiń ózin­de Astananyń Abaı jáne Brý­sılovskıı kósheleriniń qıy­lysyndaǵy dúken mańdaı­sha­synda menmundalap tur. Sol sııaqty, osy kósheniń boıynan «jenildikti» degen sózdi kezdestirýge bolady.

Sońǵy jyldary jappaı saýatsyzdyqtyń jaılap bara jatqany týraly jıi aıtylýda. Aıtýyn aıtqanmen oǵan qarsy qoldan keler shara joq. О́ıtkeni, eshkimdi kúshtep bilimdi qyla almaısyń. О́kinishtisi sol, burynǵy zamandarda saýatsyzdar alys-alys aýyldarda qarapaıym jumysshy bolyp kúnderin kóretin. Búginde zamannyń ózgerýine baılanysty olardyń birazy qalalarǵa kelip ornalasyp, bireýleri (kópshiligi) ártis, bireýleri aqyn-jazýshy, endi bireýleri jýrnalıst bolyp aldy. Jaqynda bir áriptesim teledıdardan «Indýstrııalızasııa kartasy boıynsha...» dep saırap tur. Tipti, qazaq tili memlekettik til bola almaǵan keshegi keńestik zamannyń ózinde buqaralyq aqparat quraldarynda qazaq sózderi durys aıtylyp, durys jazylatyn. Ol az deseńiz taǵy bir jýrnalıst taıaýda Qostanaı oblysy týraly baıandaı otyryp «Zatobolskıı raıon» dep qaldy. Al Qostanaı oblysynda ondaı aýdan joq. Osyndaı saýatsyzdyqtyń saldarynan búginde qaptap ketken qazaq tilindegi (negizinen aýdarma) teleserıaldardy qazaqtardyń ózderi qaraı qoımaıdy eken. Sebebin surasań «Ne aıtyp, ne qoıyp jatqanyn túsinbeımiz, ártisterdiń rólderdi oryndaý­ynda jasandylyq basym, al aýdarmalary múlde túsiniksiz», dep jaýap beredi. Bul pikirge ke­lispeske lajyń joq. Bizdiń bi­lýimizshe, qandaı da bir róldi oı­­na­ǵan akter sol óz keıipkeriniń ob­razyna kirip, onyń qýanyshy men qaıǵysyn, basqa da tolǵa­ny­s­­­­­­­­taryn bere bilýi tıis. Al bizdiń akterler jattap alǵan sózderin ánsheıin aıtyp shyǵady, daýys yrǵaǵy, bet-álpettiń qubylysy, keıipkerdiń minezi men áreketine baılanysty basqa da bir qımyl-qozǵalystar baıqalmaıdy. Sa­baqqa durys daıyndalmaǵan oqý­shy sııaqty, daýystarynyń ózi ázer-ázer estiledi. Ondaı kı­no­lar men spektaklder kó­rermendi qalaı ózine tartady? Sondyqtan da ondaı kınolar men spektaklderge barýshylar óte az, al baryp jatqandardyń túsinik-talǵamdary solarda oınaıtyn ártisterden tómen bolmasa, joǵary emes.

Kózge túsken (ádeıilep iz­degen adam júzdegen mysal tabar edi) osy bir olqylyqtardy aıta otyryp, biz áldebireýlerdi kinálaýdan aýlaqpyz. Bizdiń aıtpaǵymyz, eger qazaq tildi buqaralyq aqparat quraldary, de­pýtattar, óner adamdary, ana tilimizdi jetik biletinder qa­taryndaǵy jýrnalıster ti­limizdi osylaısha shubarlaı beretin bolsa, ol qalaısha mem­lekettik til mártebesine jetpek? О́zimiz túsinbeı júrgen ol tildi ózge ult ókilderi qalaı tú­sinbek? Sóz sońynda taǵy bir eskerte keter jaıt, joǵaryda biz keltirgen kemshilikter ne­gizinen kommersııalyq emes, ká­dimgi memlekettik sanala­tyn buqaralyq aqparat qural­da­rynda oryn alyp júr. Máse­leniń ózektiligi de osynda...

Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan».