«Qalaı mıy ashyp ketpeıdi» degennen shyǵady, ǵalymdar, zertteýshiler, dárigerler ulaspaly fılmderdiń unamsyz jaǵy kóp ekenine búginde nazar aýdara bastady.
Máselen, amerıkalyq psıhologtar saýalnama júrgizip, sonyń qorytyndysy boıynsha súıikti serııasy aıaqtalǵan soń kórermen eriksiz muńaıatynyn anyqtaǵan. Solaı degenmen, jyl ótken saıyn telehıkaıa kóretinderdiń sany kóbeıip keledi.
Respondentterdiń shamamen 73 paıyzy telehıkaıany úzdiksiz kórý qalypty jaǵdaı dep sanapty. Al birqatary «bul jaı áýestenýshilik» dep eseptese, bir bóligi «psıhologııalyq problema týdyrady» dep jaýap bergen. Bizdiń osy sońǵy jaýapqa sengimiz keledi. О́ıtkeni, saǵat sanap kútip otyratyn telehıkaıalardyń adamdarǵa qolbaılaý bolatyn tusy shashetekten. Áńgime serııany saǵattap kóretinder jaıynda. Mundaı adamdar basqalarǵa qaraǵanda kóbirek zardap shekken jáne kúızeliske ushyraǵandar qatarynda kórinedi.
Biz kezinde «Santa-Barbara» telefılmin eń uzaq serıal dep sanap keldik. Osy telehıkaıa 1984-1993 jyldar aralyǵynda úzdiksiz kórsetildi. Biraq osy fılmnen de asyp túsetin telehıkaıa bar bolyp shyqty. Ol «Shamshyraq» dep atalady. 1952 jyldan bastap túsirile bastaǵan osy fılmniń 18 262 serııasy jaryqqa shyǵypty. Sonda da 2009 jyldyń 18 qyrkúıeginde qarjynyń joqtyǵynan toqtapty. Túsirilgen serııany kórip shyǵý úshin kórermen 600 kún, 4 saǵat 30 mınýt telearna aldynda tapjylmaı otyrýy kerek. Bir aıta keterligi, osy telehıkaıa eń uzaq kıno retinde «Gınnestiń rekordtar» kitabyna engen.
Osy fılmnen «Álem qalaı aınalady» hıkaıasy da qalyspaıdy. 1956 jyly bastalǵan bul fılm 2010 jyly aıaqtalǵan. Fılmdi tolyq tamashalaý úshin kórermen 573 kún, 11 saǵat joǵaltýy kerek.
«Bir ómir» atty telehıkaıany 1989 jyly bastap, 2009 jyly aıaqtapty. Fılmniń uzaqtyǵy 221 kún, 8 saǵat, 30 mınýt eken. «Bir ómirde» rasızm men nashaqorlyq máselesi qozǵalady.
Tórtinshi orynǵa 10712 serııamen «Barlyǵy – meniń balalarym» atty telefılm jaıǵasypty. Ony 1970 jyldan 2011 jylǵa deıin erinbeı-jalyqpaı túsirip shyqqan.
«Jastar men jabaıylar» atty teleserıal besinshi orynda tur. 10 073 serııadan turatyn bul týyndyda Genı qalasynda turatyn dáýletti eki adamnyń qarym-qatynasy, bıznestegi qıturqylary sýretteledi.
«О́zge ómir» atty hıkaıa 8 891 serııany quraıdy. Munyń bir ereksheligi adamzat balasyna úlken qaýip tóndirip turǵan abort máselesin áńgime ózegine aınaldyrady. «Álem qalaı aınalady» serıalymen qozǵaǵan taqyryppen úndes osy telehıkaıa da kezinde úlken suranysqa ıe bolypty.
Endi «Tún aldynda» degen telehıkaıaǵa keleıik. Munyń 7 420 serııasy bar. «Kórshiler» 6 255 serııadan turady.
Tap qazir telearnalarda «Jat meken», «Qaıran kúnder», «Kósem» atty sozbalańqy serıaldar kórsetilip jatyr. Sóz joq, oqıǵa jelisi kórermenderdi birden tartyp ketedi. Sosyn «erteń ne bolar eken?» dep kelesisin kútýmen júresiz. Teleserııalarǵa telmiretinder tipti basqa dúnıeni umytqan. Barlyq oı-qııaly, maqsat-múddesi, tilek-talaby súıikti fılminiń ústinde. Telehıkaıadaǵy keıipkeri aýyrsa aýyrady, muńaısa muńaıady, jylasa jylaıdy, kúlse kúledi. Al osydan soń telehıkaıanyń tabynýshylary psıhologııalyq aýrýlarǵa ushyramaǵanda, kúızeliske túspegende qaıtedi? Osy aralyqta kelinshekter qanshama tirliginen qalady deseńizshi. Kúıeýiniń kútimi, bala-shaǵanyń sabaǵy, ata-eneniń jaǵdaıy bolmaǵan soń otbasydan bereke ketpeı me? Munyń arasynda jat eldiń minez-qulqyn, ádep-ǵurpyn boıyna birtińdep sińirgen jannyń psıhologııasy buzylatyny sózsiz. Bir kezderi «Myń bir tún» atty túrik serııasyn jappaı tamashaladyq. Sóıtsek, bul fılmniń qazaqı salt-dástúrge qaıshy tustary kóp eken ǵoı. Máselen, kúıeýimen sháı desip qalsa boldy tórkinine tartyp ketetin kelinnen qandaı jaqsylyq kútýge bolady? Osy sııaqty jat qylyqqa baýlıtyn serıaldardan syrt aınalý kerektigin ǵalymdar, kıno synshylary jazýdaıyn jazdy. Biraq bizdiń arnalar bireýdiń qańsyǵyn tańsyq kórip efırge shyǵarýdan jalyǵar emes.
Qazaqqa bilim, mádenıet kerek pe? Bálkim, osy saýalymyzdyń ózi artyq shyǵar. Siz kerek dep otyrsyz. Jáne ol burynnan bar dep dáleldeısiz. Talaspaımyz. Biraq naǵyz bilimdi, mádenıetti bolý úshin kıeli kitapqa qaıta oralýymyz qajet-aq. Sonyń ishinde uly Abaıdyń shyǵarmalaryn, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn qaıta oqyp shyqsaq, utylmas edik. Qazaqy tárbıe de, ulttyq salt-sana da, ata-babalar joly da osy eńbekterde tunyp turǵan joq pa? Endeshe, altyn ýaqytty tekke óltirip, basqanyń byldyr-batpaǵyna nesine sonshalyqty telmiremiz?
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
