Qoǵam • 16 Aqpan, 2021

Ǵalamtordaǵy balalyq

48 ret kórsetildi

Adam ómirindegi altynǵa aıyrbastamas aıryqsha sát – balalyq shaq. Kez kelgen pendeniń peshenesine jazylatyn perishte peıildi pák kezdiń qyzyǵy kóp, qyzýy ot kúnderi qanshama?! Búgingi baldyrǵannyń balalyq baıany qalaı ótýde.

Pavlodarlyq aqyn Alpysbaı Honj smartfonnyń bala psıhologııasyna teris áser etetinin baıqaǵan. «Ǵylym men tehnologııanyń da­myǵan zamanynda telefonǵa tel­mir­gen qoǵam ǵalamtor men smartfonsyz ómirdi elestete almaıtyn sy­ńaıly. Eńbektegen baladan eń­keıgen qartqa deıin telefonǵa shuq­shııatyn boldyq. Buǵanasy qatpaǵan jetkinshekterdi bylaı qoıǵanda, aqyl toqtatqan úlkenderdiń ózi tele­fonsyz ómir súre almaıtyndaı kúıge jettik. О́z basym ata-ana retinde smartfonnyń bala psı­­hologııasyna teris áser etetinin baı­­qadym. 1-synyp oqıtyn ulym plan­shetten túrli oıyndar oınaıdy. Kóp oınaǵan sátte qolynan plan­shetin alyp qoısańyz, ashýlanady, kúıgelektenip tamaǵyn da durys ishpeıtin boldy», deıdi ol.

Iá, mundaı jaǵdaı kez kelgen úıde kezdesetini belgili. Te­lefonǵa táýeldi bolyp qalǵan ba­laqaı syrt ómirge syǵalap qana qaraı­dy. Basynda balasynyń tele­fon ustap, onyń ishindegi túrli fýnksııalarǵa ózi kirip úırengenine qýanǵan ata-analar, endi sol balasynan smartfonyn qaıtyp ala almaı qalǵanyna qapalanyp júr­­gen­deri bar. Alpysbaı ba­lasy­nyń basyndaǵy jaǵ­daı­dy qa­laı shesh­kenin de aıta ketti.

«Aqyrynda planshetti tyǵyp tastap, oıyn oınaýdy múldem shek­tedik. Qazir sabaǵyn ýaqytynda qarap, tamaǵyn da der kezinde iship júr. Bıylǵy karantındik shekteý­ler kezinde telefon oqýshylarǵa onlaın rejimde sabaq oqýǵa múm­kindik berdi. Bul – quptarlyq dú­nıe. Jalpy, ınternette úırenetin de jı­renetin de dúnıeler kóp. Ba­la­larǵa tek kerektisin ǵana kór­setken jón. Árbir ata-ana ba­la­synyń ǵalamtordan ne kórip, ne bilip, qandaı oıyn oınap otyr­ǵa­nyn, áleýmettik jelilerde kim­dermen tildesip júrgenin qatań baqy­laǵany durys. Tık-tok sekildi ýa­qytty bosqa alatyn, balaǵa esh­qandaı da paıdasy joq bos dúnıe­men aınalysýdy doǵarý kerek. Es­terińizde bolsa, osydan biraz ýa­qyt buryn memlekettik qyz­met­shilerge smartfon ustaýǵa shekteý qoıý týraly sheshim qabyldanǵan edi. Osyndaı shekteýler mektep oqýshylary úshin de engizilse eken deımin», deıdi ol.

Alysyńdy jaqyndatyp, eski kún­derińdi eske túsiretin de ǵalam­tordyń ǵajaptary da bar. Degenmen eki arada shekara bolǵany abzal. Jetkinshekterdi kitapqa, shynaıy ómirge, shyǵarmashylyqqa shyńdap, balalyq shaǵyna balta shappaı, tilin taýyp tizgindeýdi oılastyrǵan durys. Muny otbasylyq psıholog, magıstr Inara Álkenqyzy da quptaıdy.

«Qazirgi balalar – sıfrly dáýir­de týǵan balalar. Sondyqtan smart­fon ananyń áldıin, kitapty, tipti oıyndy da qyzyqty ári áserli dúnıemen almastyryp jiberdi. Biraq buǵan qarap balanyń bári smartfonǵa táýeldi deýge bolmaıdy. Smartfon – shetsiz-sheksiz, san alýan aqparat alýǵa bolatyn, vır­týaldy álemge shyǵýǵa múm­kindik beretin qural ǵana. Eger ony oryndy paıdalana bilse, árı­ne paıdaly. Al shekten tys paıda­la­nyp, kúni-túni qaraıtyn bol­sa, bala densaýlyǵyna tıgizer zııa­ny kóp bolýy múmkin. Atap aıt­saq, psıhıkalyq-emosıonaldyq aýyt­qý, jigersizdik, qyzbalyq, ishki emo­sııasyna ıe bola almaý, t.b. Fı­zıkalyq sımptomdary: kóz kórýi nasharlaý, eńkish tartý, sondaı-aq bulshyq etteriniń qalyptasýy buzylady», deıdi maman.

Sonymen qatar ol balaǵa smartfon bergende ata-ana basa kóńil bó­letin nárselerdi de atap ótti.

«Birinshi, balaǵa shynaıy jáne vırtýaldy álemdi túsindirip, ekeýin eki bólek qoıý, ýaqytyn shekteý, shekarasyn kórsetý. Ekinshi, ba­la­nyń ol álemde neni kórip, ne­men ushyrasatyndyǵyna mán berý. Smartfonǵa bala rejimin, ata-ana baqylaýyn qoıý kerek. Úshin­shi, smartfondy balaǵa óz min­detin jaqsy atqarǵany úshin, jaqsy oqy­ǵany úshin, basqa da jaq­sy nátıjelerge jetkeni úshin júl­de retinde bergen jón. Mundaı jaǵ­daıda smartfon pozıtıvti áser etedi. Ol balanyń jaýapkershiligin arttyrady, tártipke jáne aldy­na qoıǵan maqsatyna jetýine yq­palyn tıgizedi. Bul balanyń báse­kege qabiletti, belsendi jeke tulǵa re­tinde qalyptasýyna áser etedi», dep atap ótti I. Álkenqyzy.

Maman aıtqan mańyzdy máse­le­ler­ge mán berip, árbir ata-ana smart­fon­dy balasyna qandaı maq­­satpen alyp beretindigin anyq bilgeni durys.

«Mysaly, smartfon nesimen paıdaly? Onyń kómegimen balada qan­daı sapaly, jaqsy qasıetter qalyp­tastyrýǵa bolady? Bul má­selede ata-ana jaýapkershiligi tek smartfon paıdalanýda ǵana emes, balaǵa úıde jaıly atmosfera jasaı bilýde. О́ıtkeni bala ózine jaısyz, bir saryndy shynaıy ómirden góri oıyn arqyly ashýyn basatyn, «dostarynyń» qamqorlyǵyn sezinetin, ásirese jeli­degi qaýymdastyqta óziniń mańyz­dylyǵyn sezetin bolsa, vırtýaldy álemge kirigip ketýi múmkin», dep tú­ıin­dedi otbasylyq psıholog Inara Álken­qyzy.

Buryn «Uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» deýshi edik. Qazir uıaly tele­fonnan kórgenin isteıtin ur­paq­­tyń ósip kele jatqanyn baı­qaı­myz. Jahandaný dep japa-tar­maǵaı jantalaspaı, jas urpaq­tyń balalyq bal kúnine basa nazar aýdar­ǵan artyq emes. Sebebi bú­gin­gi baldyrǵan – erteńgi ulttyń tut­­­qasyn ustaıtyn tulǵa.

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Sý aıaǵy qurdymǵa kete me?

Aımaqtar • Keshe

Kók túrkiniń kózi

Tarıh • Keshe

Tólge toly Taıketken

Ekologııa • Keshe

15 mamyr – Halyqaralyq otbasy kúni

Qoǵam • 15 Mamyr, 2021

Semeıde eki jeńil kólik soqtyǵysyp qaldy

Aımaqtar • 15 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar