Pavlodarlyq aqyn Alpysbaı Honj smartfonnyń bala psıhologııasyna teris áser etetinin baıqaǵan. «Ǵylym men tehnologııanyń damyǵan zamanynda telefonǵa telmirgen qoǵam ǵalamtor men smartfonsyz ómirdi elestete almaıtyn syńaıly. Eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin telefonǵa shuqshııatyn boldyq. Buǵanasy qatpaǵan jetkinshekterdi bylaı qoıǵanda, aqyl toqtatqan úlkenderdiń ózi telefonsyz ómir súre almaıtyndaı kúıge jettik. О́z basym ata-ana retinde smartfonnyń bala psıhologııasyna teris áser etetinin baıqadym. 1-synyp oqıtyn ulym planshetten túrli oıyndar oınaıdy. Kóp oınaǵan sátte qolynan planshetin alyp qoısańyz, ashýlanady, kúıgelektenip tamaǵyn da durys ishpeıtin boldy», deıdi ol.
Iá, mundaı jaǵdaı kez kelgen úıde kezdesetini belgili. Telefonǵa táýeldi bolyp qalǵan balaqaı syrt ómirge syǵalap qana qaraıdy. Basynda balasynyń telefon ustap, onyń ishindegi túrli fýnksııalarǵa ózi kirip úırengenine qýanǵan ata-analar, endi sol balasynan smartfonyn qaıtyp ala almaı qalǵanyna qapalanyp júrgenderi bar. Alpysbaı balasynyń basyndaǵy jaǵdaıdy qalaı sheshkenin de aıta ketti.
«Aqyrynda planshetti tyǵyp tastap, oıyn oınaýdy múldem shektedik. Qazir sabaǵyn ýaqytynda qarap, tamaǵyn da der kezinde iship júr. Bıylǵy karantındik shekteýler kezinde telefon oqýshylarǵa onlaın rejimde sabaq oqýǵa múmkindik berdi. Bul – quptarlyq dúnıe. Jalpy, ınternette úırenetin de jırenetin de dúnıeler kóp. Balalarǵa tek kerektisin ǵana kórsetken jón. Árbir ata-ana balasynyń ǵalamtordan ne kórip, ne bilip, qandaı oıyn oınap otyrǵanyn, áleýmettik jelilerde kimdermen tildesip júrgenin qatań baqylaǵany durys. Tık-tok sekildi ýaqytty bosqa alatyn, balaǵa eshqandaı da paıdasy joq bos dúnıemen aınalysýdy doǵarý kerek. Esterińizde bolsa, osydan biraz ýaqyt buryn memlekettik qyzmetshilerge smartfon ustaýǵa shekteý qoıý týraly sheshim qabyldanǵan edi. Osyndaı shekteýler mektep oqýshylary úshin de engizilse eken deımin», deıdi ol.
Alysyńdy jaqyndatyp, eski kúnderińdi eske túsiretin de ǵalamtordyń ǵajaptary da bar. Degenmen eki arada shekara bolǵany abzal. Jetkinshekterdi kitapqa, shynaıy ómirge, shyǵarmashylyqqa shyńdap, balalyq shaǵyna balta shappaı, tilin taýyp tizgindeýdi oılastyrǵan durys. Muny otbasylyq psıholog, magıstr Inara Álkenqyzy da quptaıdy.
«Qazirgi balalar – sıfrly dáýirde týǵan balalar. Sondyqtan smartfon ananyń áldıin, kitapty, tipti oıyndy da qyzyqty ári áserli dúnıemen almastyryp jiberdi. Biraq buǵan qarap balanyń bári smartfonǵa táýeldi deýge bolmaıdy. Smartfon – shetsiz-sheksiz, san alýan aqparat alýǵa bolatyn, vırtýaldy álemge shyǵýǵa múmkindik beretin qural ǵana. Eger ony oryndy paıdalana bilse, árıne paıdaly. Al shekten tys paıdalanyp, kúni-túni qaraıtyn bolsa, bala densaýlyǵyna tıgizer zııany kóp bolýy múmkin. Atap aıtsaq, psıhıkalyq-emosıonaldyq aýytqý, jigersizdik, qyzbalyq, ishki emosııasyna ıe bola almaý, t.b. Fızıkalyq sımptomdary: kóz kórýi nasharlaý, eńkish tartý, sondaı-aq bulshyq etteriniń qalyptasýy buzylady», deıdi maman.
Sonymen qatar ol balaǵa smartfon bergende ata-ana basa kóńil bóletin nárselerdi de atap ótti.
«Birinshi, balaǵa shynaıy jáne vırtýaldy álemdi túsindirip, ekeýin eki bólek qoıý, ýaqytyn shekteý, shekarasyn kórsetý. Ekinshi, balanyń ol álemde neni kórip, nemen ushyrasatyndyǵyna mán berý. Smartfonǵa bala rejimin, ata-ana baqylaýyn qoıý kerek. Úshinshi, smartfondy balaǵa óz mindetin jaqsy atqarǵany úshin, jaqsy oqyǵany úshin, basqa da jaqsy nátıjelerge jetkeni úshin júlde retinde bergen jón. Mundaı jaǵdaıda smartfon pozıtıvti áser etedi. Ol balanyń jaýapkershiligin arttyrady, tártipke jáne aldyna qoıǵan maqsatyna jetýine yqpalyn tıgizedi. Bul balanyń básekege qabiletti, belsendi jeke tulǵa retinde qalyptasýyna áser etedi», dep atap ótti I. Álkenqyzy.
Maman aıtqan mańyzdy máselelerge mán berip, árbir ata-ana smartfondy balasyna qandaı maqsatpen alyp beretindigin anyq bilgeni durys.
«Mysaly, smartfon nesimen paıdaly? Onyń kómegimen balada qandaı sapaly, jaqsy qasıetter qalyptastyrýǵa bolady? Bul máselede ata-ana jaýapkershiligi tek smartfon paıdalanýda ǵana emes, balaǵa úıde jaıly atmosfera jasaı bilýde. О́ıtkeni bala ózine jaısyz, bir saryndy shynaıy ómirden góri oıyn arqyly ashýyn basatyn, «dostarynyń» qamqorlyǵyn sezinetin, ásirese jelidegi qaýymdastyqta óziniń mańyzdylyǵyn sezetin bolsa, vırtýaldy álemge kirigip ketýi múmkin», dep túıindedi otbasylyq psıholog Inara Álkenqyzy.
Buryn «Uıada ne kórse, ushqanda sony iledi» deýshi edik. Qazir uıaly telefonnan kórgenin isteıtin urpaqtyń ósip kele jatqanyn baıqaımyz. Jahandaný dep japa-tarmaǵaı jantalaspaı, jas urpaqtyń balalyq bal kúnine basa nazar aýdarǵan artyq emes. Sebebi búgingi baldyrǵan – erteńgi ulttyń tutqasyn ustaıtyn tulǵa.
