Bul zertteýdi Reseı ǵalymdary júrgizdi. «1999 jáne 2018 jyldar aralyǵynda Qazaqstandaǵy ǵaryshtyq zymyran apattarynyń ekologııalyq saldary» atty ǵylymı maqalany Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń 5 ǵalymy birigip jazǵan.
Ǵalymdar zertteý qorytyndysynda 6 apattyń ishindegi eń joıqyny jáne reseılik ǵarysh ındýstrııasyndaǵy eń aýyr ekologııalyq zardap ákelgen apat retinde 2013 jyly «Proton-M» zymyran tasyǵyshynyń qulaǵanyn atap ótti. Bul týraly maqalada: «Apat bolǵannan keıingi kúni kanserogendik sımmetrııasyz dımetılgıdrazın men nıtrozodımetılamın, sondaı-aq apat bolǵan topyraqtardaǵy nıtrat mólsheri onyń ruqsat etilgen eń joǵary konsentrasııalarynan sáıkesinshe 8900 ese asyp tústi. Jumsartý sharalaryna topyraqty 10% H2O2 jáne 1% temir komplekonaty eritindisimen ýsyzdandyrý, topyraqty qazý jáne jyrtý kirdi», delingen.
Osydan soń 2017 jyly, naqty aıtqanda, apat bolǵannan keıin tórt jyl ótken soń taǵy zertteý júrgizilgen. Joǵaryda atalǵan ǵylymı maqalada topyraqtyń hımııalyq quramy qalypqa kelgeni týraly málimetter keltirilip, qoldanylǵan ádistiń tıimdi bolǵany jazylypty. Alaıda topyraqtyń mıkrobıotasy (mıkroorganızmder qaýymdastyǵy) áli tolyq qalpyna kelmegen. Al apattyń bolǵanyna 8 jyl ótti.
