Alapat asharshylyq aqıqaty: Qoǵamdyq pikir ǵylymı kózqarasqa negizdelýi tıis

Dóńgelek ústel jumysyna Parlament depýtattary, Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov, Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva, uzaq jyldar boıy osy taqyrypta zertteý júrgizgen belgili ǵalymdar men zııaly qaýym ókilderi qa­tysty. Ǵalymdardyń birqatary sanı­tar­lyq jaǵdaıǵa baılanysty is-sharaǵa beınebaılanys arqyly qatysyp otyrdy. Aýqymdy jıyn Parlament Senatynyń, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen ótti.

 Keńes Odaǵyndaǵy halyqtardyń ortaq qasireti

Máýlen Áshimbaev óz sózinde:

– Asharshylyq qazaq halqynyń ǵana basyna túsken náýbet emes, ol – barsha adamzattyń alapat gýmanıtarlyq qasireti dep aıtýǵa bolady. Sol sebepti, asharshylyq taqyrybyn saıasılandyrmaı, eń aldymen, oǵan ǵylymı turǵydan qaraǵanymyz abzal, – dedi.

Sondaı-aq Senat Tóraǵasy obektıvti ǵylymı qorytyndy jasaý úshin sol kezdegi keńestik júıeni tolyq qamtý kerektigin jáne sol tustaǵy bolshevıktik bıliktiń maqsaty, jospary qandaı boldy, ony qalaı júzege asyrdy, qandaı qa­telikteri boldy degen saýaldarǵa naqty jaýap izdeý qajettigin alǵa tartty. Se­bebi alapat ashtyqqa ujymdastyrýdyń daıyn emes ortada júrgizilýi, josparlaý isinde jergilikti jerdiń turmys-tirshiligi men sharýashylyǵy eskerilmeýi jáne sol kezdegi rejimniń kózdegen maqsatqa jetý úshin adam ómirin esepke almaýy sııaqty faktorlardyń zardaby tıgeni sózsiz. Totalıtarlyq rejimniń osyndaı ozbyr saıasaty Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan elderdiń bárinde júrgizilgeni málim.

– Qazaqstanmen qosa, Ýkraına, Belarýs, Moldova, Reseıdiń birneshe aımaǵy, onyń ishinde Edil boıy, Soltústik Kavkaz halqy ashtyqqa ushyrady. Osy turǵydan alǵanda, ashtyqty belgili bir ultqa qarata jasalǵan qylmys dep aıtýǵa kelmeıtin shyǵar. Bul eń aldymen, sol kezdegi bılik júıesiniń qate saıasatynyń aýyr saldary. Asharshylyq – Keńes Odaǵynyń quramynda ómir súrgen halyqtardyń ortaq tragedııasy degenimiz oryndy, – dedi Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar Senat Tóraǵasy ashar­shylyq Keńes úkimeti kezinde jabyq taqyryptardyń biri bolǵanyn, tek táýelsizdiktiń arqasynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtar memlekettik deńgeıde kóterile bastaǵanyn atap ótti. Sondaı naqty jumystardyń nátıjesinde 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilengeni belgili.

– Bıyl 1921-1922 jyldardaǵy ashar­shylyqqa 100 jyl tolyp otyr. Alapat náýbettiń 30-jyldardaǵy ekinshi keze­ńine de 90 jyldyń júzi boldy. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqala­synda osy taqyrypqa toqtalyp, tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin muqııat zertteý kerektigin aıtqan bolatyn. Táýelsiz­digimizdiń 30 jyldyq mereıli bele­sinde memleket tarapynan bul máse­lege basymdyq berilýi óte oryndy, – dedi Senat Tóraǵasy.

Máýlen Áshimbaev asharshylyq taqyrybyn kóterý egemendiktiń qadirin tereń túsiný úshin de kerek ekenin aıtty.

– Bul taqyryp, eń aldymen, táýel­siz­digimizdi nyǵaıtý úshin qajet. О́ıtkeni qazir álemdik ahýal óte kúrdeli jáne qu­bylmaly ekenin kórip otyrmyz. Kún ótken saıyn qarama-qaıshylyqtar tereń­dep, túrli qaqtyǵystar qarqyn alyp tur. Elimizdiń egemendigine de tónetin syn-qaterler joq emes. Dál osyndaı jaǵdaıda táýelsizdigimizdi myzǵymastaı berik etý – basty mindetimiz. Sol úshin onyń qadirine jete bilýimiz qajet. Al Táýel­sizdikti qadirlep, ulyqtaý tól tarıhymyzdy jáne onyń sheshýshi kezeńderin tereń tanýdan bastalady, – dedi Máýlen Áshimbaev.

Onyń aıtýynsha, asharshylyq taqy­rybyn zertteý táýelsiz tarıhı sanany qalyptastyrýǵa mol úlesin qosady. Tarıhı sana ótken oqıǵalarǵa qatysty ujymdyq kózqarastan týyndaıdy. Al ortaq tarıhı tanym birtutas ulttyq sanany qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Bul, túptep kelgende, memlekettigimizdi jáne táýelsizdigimizdi kúsheıtetin sheshýshi faktor ekeni sózsiz.

Asharshylyq taqyryby tarıhtan taǵylym alý úshin de qajet. Bizdiń júrip ótken tarıhymyz – órlegen kezeńdermen birge taqsiretke de toly tarıh. Sondyqtan onyń ashy-tushy taǵylymy mol. Osyǵan oraı ótkenimizdi tereń paıymdap, ozyq tusymyzdan ónege taýyp, qınalǵan sát­ter­den qorytyndy shyǵarý kerek.

 Ǵylymı kózqaras qajet

Senat Tóraǵasy tarıhty daýryqpa daý úshin emes, damylsyz damý úshin paı­­da­la­nýdyń mańyzy zor ekenine nazar aý­dardy.

– Bizdiń asharshylyq taqyrybyn jańasha zerdeleýimizdiń sebebi osy atal­ǵan faktorlardan bastaý alady. Pre­zı­dentimizdiń bul máseleni kóterýi­niń negizgi mán-mańyzy da osynda. Osy rette birinshi kezekte, ǵylymı kóz­qarasqa basymdyq berýimiz kerek. Sebe­bi halqymyzǵa asharshylyqtyń ashy aqı­qa­tyn ǵalymdarymyz ǵana ashyp, dálel­di túrde jetkize alady. Jalpy, tarıhı taqy­ryptarǵa qatysty qoǵamdyq oı ǵyly­mı pikirge negizdelýi kerek, – dedi Máý­len Áshimbaev.

Senat Tóraǵasy, osyǵan oraı, otan­dyq tarıhshy ǵalymdarǵa úlken jaýap­ker­shilik júkteletinin aıtyp, náýbet jyldardyń ashylmaı, tasada qalǵan tustary áli de bolsa kóp ekenine nazar aýdardy. Ol bul jumysta tarıhı faktilerge súıengen tereń ári jan-jaqty zertteýler kerektigine basa mán berdi. Sondaı-aq osy baǵytta tıisti arhıv derekterine, onyń ishinde kórshiles elderdegi materıaldarǵa qol jetkizýdiń, olardy júıeleý jáne muqııat zerdeleýdiń, óńirlermen, ondaǵy asharshylyq taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdarmen tyǵyz baılanys ornatýdyń jáne ashtyqty bastan keshken kýágerlerdiń estelikterin jınaqtaýdyń mańyzy zor ekenin aıtty.

Máýlen Áshimbaev aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy qundy zertteýler ǵylymı ortada ǵana qalyp qoımaı, qoǵamda keńi­nen dáriptelýi kerektigin de aıtyp ótti.

– Bul rette jas aýdıtorııaǵa ba­sym­dyq bergen jón. Memleket basshysy Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge arnalǵan jıynda sharalar, negizinen, jastarǵa arnalýy kerek ekenin aıtty. Sebebi barlyq bastama bolashaq urpaqtyń ıgiligi úshin iske asyrylýda. Asharshylyq taqyrybynda da biz osy ustanymnan aınymaýymyz kerek, – degen Senat Tóraǵasy asharshylyq taqyrybyn zertteýge jas ǵalymdardy da keńinen jumyldyrýdyń mańyzdy ekenin aıtty.

О́z kezeginde Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Ortalyq Azııada­ǵy dástúrli órkenıetterdi zertteý orta­ly­ǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbek Qazaqstandaǵy asharshylyq haqynda oramdy oıyn ortaǵa saldy.

Ǵalym asharshylyq jyldaryndaǵy adam shyǵyny máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, alǵashqy 1921-22 jyl­dardaǵy asharshylyq derekteri arhıvterde ashyq jáne olar keńestik qazaqstandyq tarıhshylar eńbekterinde birshama zerttelgen eken.

– Eger kezinde bolshevıkterdiń ózderi jarııalaǵan resmı derekterge júgi­ner bolsaq, 1921-22 jyldardaǵy ashar­shylyqta quramyna Orynbor, Qostanaı, Aqtóbe, Oral, Bókeı, Torǵaı gýbernııalary kirgen Batys Qazaqstanda halyq 1917-1923 jyldar aralyǵynda 981384 adamǵa kemip ketti. Bul aımaqtardaǵy aýyl halqy 1917 jylmen salystyrǵanda 1920 jyly 9,7%-ǵa azaısa, 1923 jyly 1917 jylmen salystyrǵanda 38%-ǵa azaıdy. Ásirese, alapat qyrǵyn 1921-22 jyldardaǵy asharshylyqta boldy. Tek 1921-1923 jyldar arasynda ǵana atalǵan óńirde aýyl halqynyń sany 31,4%-ǵa azaıdy, – dedi tarıhshy.

 Táýelsizdik qadirin táýeldilik tragedııasyn bilgende ǵana túsinemiz

Dóńgelek ústelde sóz alǵan T.Júr­genov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner aka­de­mııasynyń professory, jazýshy Sma­ǵul Elýbaı «Uly daladaǵy uly apat» taqyrybynda baıandama jasap, osy­dan 30 jyl buryn Qazaqstan óz táýel­sizdigin jarııalaǵanǵa deıin aldymen «aq patshaǵa», sodan keıin «qyzyl patshaǵa» táýeldi bolǵanyn eske saldy.

– Táýelsizdik qadirin táýeldilik tragedııasyn bilgende ǵana tereń túsinedi ekenbiz. Endeshe, «qyzyl patshaǵa» táýel­di bolǵan alǵashqy 15 jyl ishinde qazaq kórgen dozaqty eske alaıyq. Iаǵnı 1918 jyldan bastap 1933 jylǵa deıin qazaq eli bastan keshken 3 asharshylyqty eske alaıyq. Birinshi asharshylyq 1918-1919 jyldary qazaq aýyly aq-qyzyl bolyp shaıqasqan azamat soǵysynyń tabanynda qaldy. Bılikke kelgen qyzyldar kon­trıbýsııa degendi oılap taýyp, halyq­tyń qolyndaǵy nany men malyn tartyp aldy. 1919 jyly ótken Túrkistan keńes­teriniń tótenshe sezinde Turar Rysqulov osy 1918-1919 jyldary qyrylǵan qazaqtardyń sany 1 mln 214 myń adam boldy dep málimdedi, – deıdi S.Elýbaı.

Jazýshynyń aıtýynsha, 1921 jylǵy ekinshi asharshylyqqa qyzyl ókimettiń «azyq-túlik salǵyrtyǵy» saıasaty uryndyrypty. Qyzyl ókimet «berseń – qolyńnan, bermeseń – jolyńnan» dep, taǵy da sharýalardyń qolda baryn tartyp alyp, azyq-túliksiz qaldyrǵan. Sol kezde asharshylyqpen kúres komıssııasynda bolǵan Muhtar Áýezov 1921 jylǵy asharshylyqta 1 mln 700 myń qazaq qyryldy dep málimdegen.

Al 1992 jyly qurylǵan Parlamenttik komıssııanyń qorytyndysy boıynsha, 1931-1933 jyldary asharshylyqtan qyrylǵan qazaqtardyń sany 2 mln 300 myń adam delindi. О́zge ult ókilderiniń shyǵyny 200 myń adamdy qurapty.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov bolsa, Nur-Sultan qalasyndaǵy muraǵat qoryn negizge ala otyryp, 1921-1922 jyldary oryn alǵan asharshylyqtyń sebepterine, shyǵynyna toqtaldy.

– 1931-1933 jyldarǵa qatysty mu­ra­ǵat qorlaryn zertteıtin ýaqyt keldi. Son­daı-aq Qazaqstannyń barlyq oblys­taryna ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, jergilikti jerlerde konferensııalar uıymdastyrý kerek. О́kinishke qaraı, biz asharshylyqqa derekterdiń, muraǵattardyń kózimen qaraımyz da, qarapaıym qazaqtyń kózimen kórgen dúnıelerin eskermeımiz. Osy máselege nazar aýdaratyn kez keldi. Bizdiń Sh.Ýálı­­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnolo­gııa ınstıtýty 3-4 jyl kóleminde Jam­byl oblysy boıynsha 3 tom eńbekti jaryqqa shyǵardy. Bul eńbekte aýdan-aýdanǵa bóle otyryp, jasy 90-ǵa, 100-ge kelgen, asharshylyqty óz kózimen kórgen adamdardyń estelikteri toptastyryldy. Osy tájirıbeni jalǵastyrý qajet sekildi, – dedi Z.Qabyldınov.

 Qurban bolǵandardy umytpaý qalyptasqan  ultqa tán

Parlament Májilisiniń depýtaty, saıası ǵylymdar kandıdaty Berik Ábdiǵalıuly «Asharshylyq jáne ulttyq jady» taqyrybynda sóz sóılep, ulttyq, tarıhı sana sezim máselelerine toqtaldy.

Onyń aıtýynsha, bul taqyryp biz úshin kúni búginge deıin tolyq ashylmaı keledi. Ǵylymda, zertteýde ǵana emes, ulttyq sana sezimimizde de aqtańdaq bar. Ár otbasynda naqty kimniń qaıtys bolǵanyn bilmeımiz. Asharshylyq týraly aıtýǵa jasqanamyz. Al qurban bolǵan qandastardy umytpaý, umyttyrmaý máselesi tek qalyptasqan ultqa ǵana tán qasıet ekenin eskermeımiz. Máselen, áıgili Holokost búkil bir ultty birik­tirdi. О́kinishke qaraı, búginde otandas­ta­rymyzdyń basym kópshiligi asharshylyq jyldaryn múlde umytyp barady. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz qajet.

M.Qozybaev atyndaǵy SQÝ janyn­daǵy «Qazaq­stan halqy Assambleıasy» kafe­d­rasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty Lıýdmıla Grı­vennaıa 1920 jyldardyń basyndaǵy qazaq dala­syndaǵy ashtyqqa, aıtylmaı jatqan aqı­qat­tarǵa toqtalyp, osy máseleni uzaq jyl­dar boıy zerttep kele jatqanyn jetkizdi.

– Keńes ókimetindegi jabyq taqy­ryp­tardyń biri – 1920 jyldardyń basyndaǵy asharshylyq boldy. Rasynda da, 100 jyl ótse de asharshylyqtyń sebepteri, aýqymy men zardaptary áli kúnge deıin tıisti baǵasyn alǵan joq. Keńes zamanynda bul másele bıliktiń shyndyqty jasyrýǵa jáne ashtyqtyń qurbany bolǵan mıllıondaǵan adamnyń ómiri úshin jaýapkershilikti óz moınynan alyp tastaýǵa tyrysýymen baılanysty boldy. Alapat zulmattyń aqıqaty jazylǵan qujattar áli kúnge deıin arhıvterde «asa qupııa» tańbasymen saqtalyp keledi. 1920 jyldardyń basynda ashtyqtan qaza tapqandardyń naqty sany áli kúnge deıin belgisiz, – dedi L.Grıvennaıa.

Dóńgelek ústel jumysyna Almaty qalasynan beınebaılanys arqyly qatys­qan jazýshy, pýblısıst, tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty Beıbit Qoıshybaev «Ulttyq apat: úsh dúrkin asharshylyq» taqyrybynda baıandama jasady.

– Asharshylyq shyndyǵyn ashý táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldary birden qolǵa alynǵan bolatyn. Joǵarǵy Keńes­tiń arnaıy komıssııasy Qazatkom men Hal­komkeńestiń kámpeske týraly dekretin, oǵan qarsylyq kórsetkenderdi jaýapqa tartý, ujymdastyrý, kýlaktar men baılarǵa qarsy kúresý jaıly qaýlylaryn zerdelep, saldarlaryn muqııat zerttedi. Is júzinde asharshylyq keńes bıligimen birge kelgen bolatyn. 1917-1919 jyldary Túrkistan Respýblıkasyna qara­ǵan qazaqtar ashyqty. Tashkent bol­shevıkteri olardyń jylqysyn, malyn «álemdik revolıýsııa jasaýǵa tıis» Qyzyl Armııa úshin sypyryp alyp, olardyń kúnkórisine qajet azyq-túlik bólýden bas tartty, – dedi B.Qoıshybaev.

Sóz sońynda ǵalym birqatar usynys jasady. B.Qoıshybaevtyń aıtýynsha, 1917-1933 jyldary tórt jarym mıllıondaı adamnyń ómirin jalmaǵan Ulttyq apatty tereń zerttep, adam shyǵynyn meılinshe naqtylaýǵa arnaıy qarjy bólgen durys. Elimizdegi, kórshi elderdegi arhıvterdi, jergilikti baspasóz materıaldaryn saralaǵan jón. «Salyq kózderin anyqtaý úshin patsha ákimshiligi ár aýyldy barlyq adammen, mal-múlkimen tizimdep, qaǵazǵa túsirgen eken. Bul úrdis Keńes dáýirinde de jalǵasypty. Endi solardy muqııat qarastyrý qajet», dedi B.Qoıshybaev.

Akademık E.Bóketov atyndaǵy Qara­ǵandy ýnıversıtetiniń klassıkalyq jáne orys fılologııasy kafedrasynyń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Larısa Harıtonova bilim ordasynda osy taqyryp aıasynda atqarylyp jatqan jumystarǵa, tyń bastamalarǵa toqtaldy.

Jıynda sóz alǵan Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, professor Erkin Ábil:

– Keńestik tarıhı ádebıettegi 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq taqyryby kóptegen mıfterge toly boldy jáne asa saıasattandyryldy. Onyń sebepterin búgin sóz sóılegen spıkerler de aıtyp ótti. Árıne, qazaq halqy úshin, qazaq jerin mekendegen ózge etnos ókilderi úshin asharshylyq úlken tragedııa boldy. Biraq máseleni obektıvti turǵydan zertteý úshin emosııany qaldyryp, asharshylyqty ǵylymı fenomen retinde zertteý qajet, – dedi.

Ǵalymnyń paıymdaýynsha, ashar­shylyq máselesin tym saıasılandyrýǵa bol­maıdy. Akademııalyq zertteýler sheń­berinde qalǵany durys. Árıne, búginde zulmatqa qatysty saıası baǵa berýdi talap etip jatqandar az emes. «Búgin­gi Qazaqstan Respýblıkasy tarıhı turǵy­dan Keńes Qazaq Respýblıkasynyń mura­geri bolǵanymen, formaldy-quqyq­tyq jaqtan onyń qatelikteri men qylmys­taryna jaýapty bola almaıdy. Dál solaı, búgingi kúnniń kommýnısterin bir ǵasyr buryn bolǵan qylmysqa jaýap­ty qylý durys emes. Osy qaıǵyly oqıǵa­lardy etnosaralyq dıskýrsta qoldaný tipti ulttyq qaýipsizdik úshin zııan kel­tiredi», dep túıdi E.Ábil.

Jıyn barysynda beınejazba arqyly Merılend Shtaty Ýnıversıtetiniń pro­fes­sory (AQSh) Sara Kameron da osy ta­qy­rypqa qatysty óz pikirin bildirip, kóte­rilip otyrǵan máseleniń mańyzdy­lyǵyn atap ótti.

Dóńgelek ústel barysynda oǵan qatysýshylar tarapynan túrli suraq qoıylyp, pikir almasý, talqylaý boldy. Ǵalymdar óz usynystaryn jetkizip, aldaǵy maqsattarymen bólisti.

Jıyndy Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev túıindep, is-sharanyń maz­mundy da maǵynaly bolǵanyn, ózekti máselelerdi qamtyǵan jaqsy baıandamalar jasalǵanyn, tujyrymdy oılar men usynystar aıtylǵanyn jetkizdi.

– Bul máselede bir dóńgelek ústelmen shektelip qalýǵa bolmaıtyny túsinikti. О́ıtkeni asharshylyq – óte kúrdeli já­ne tereń taqyryp. Bul – búgin eske alyp, erteń umyt qaldyrýǵa bolatyn dú­nıe emes. Asharshylyq halqymyzdyń kóptegen shańyraǵyn sharpyp ótti. Ol qazirgi kúnge deıin sanada jańǵyryp tur desek, qatelespeımiz. Sondyqtan bul taqyrypqa naýqanshyl kózqaraspen kelýge bolmaıdy. Sol sebepti, aldymyzda aýqymdy, uzaqmerzimdi jáne keshendi jumystar tur. Búgingi jıynymyzdy sol irgeli iske tyń serpin beretin mańyzdy qadam dep qabyldaýǵa bolatyn shyǵar, – dedi Máýlen Áshimbaev.

Dóńgelek ústel qorytyndysy bo­ıynsha ǵalymdar men tarıhshylardyń usynys-pikirleri eskerilgen arnaıy usynymdar daıyndalyp, memlekettik organdarǵa joldandy.