Kórneki aqparat qatesiz jazylýy tıis

Atalǵan másele jóninde baıandama jasaǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulovanyń aıtýynsha, zań jobasynda derektemeler men kórneki aqparat mátinderin orfografııa normalaryna sáıkes jazýǵa basymdyq berilmek. Sondaı-aq derektemeler men kórneki aqparat mátinderiniń teń túpnusqaly
aýdarmasyn (aýtentıchnost) saqtap oty­ryp jazý, «mátinniń teń túpnusqaly aý­dar­­masy» degen uǵym engizý qaras­tyrylǵan.

«Kórneki aqparat quraldaryna bannerler, mańdaıshalar, habarlandyrýlar, jarnama, baǵa kórsetkishteri sekildi eldegi qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa áser etetin mańyzdy quraldar jatady. Derektemeler men kórneki aqparat mátinderin orfografııa normalaryna sáıkes jazý talaby qazaq tilindegi mátinderdiń sapaly jazylýyna, orfografııalyq qatelerge jol bermeýge baǵyttalǵan. Derektemeler men kórneki aqparat mátinderiniń teń túpnusqaly aýdarmasyn saqtap otyryp jazý talaby qoǵamda eki tilde (qazaq jáne orys tilderindegi) berilgen mátinderdiń maǵynalyq, mazmundyq jaǵynan sáıkes kelmeýi faktilerin joıýǵa baǵyttalyp otyr. Kórneki aqparatty ashyq keńistikte jáne ǵımarattar ishinde zańnamada belgilengen tártippen memlekettik organdarmen qatar kez kelgen kásipkerlik sýbektileri júzege asyra alady. Kásipkerlik sýbektileri kórneki aqparatty óz ónimi men qyzmetin ilgeriletý quraly retinde paıdalanady.

Memlekettik organdarǵa azamattardan kórneki aqparatty ornalastyrý ke­zinde til týraly zańnama talaptarynyń bu­zylýyna baılanysty shaǵymdar kóptep tú­sip otyr. Osy oraıda memlekettik tildegi kórneki aqparattyń bolmaýyn aza­mat­tar Konstıtýsııanyń 14-babynda beki­tilgen óz quqyqtaryna qysym jasaý dep sanaıdy. Kórneki aqparatqa qatysty zań bu­zý­shylyqtar boıynsha memlekettik organ­darǵa 2018 jyly – 12 886 ótinish, 2019 jyly 12 900 ótinish kelip túsken. 2020 jyly kórneki aqparattar boıynsha je­del jelige (call center-lerge) kelip tús­ken shaǵymdar sany – 3442», dedi mınıstr.

A.Raıymqulovanyń sózine súıen­sek, atalǵan problemalardy sheshý maq­sat­­ynda zań jobasy aıasynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń 13 zańnamalyq akti­sine túzetý engizý kózdelip otyr. Osy qu­jat arqyly memlekettik til­diń kór­ne­ki aqparatta mindetti túr­de qolda­ny­lýyn qamtamasyz etý qaras­ty­ryl­ǵan. Son­­daı-aq derektemeler men kór­neki aq­pa­rat mátinderin orfografııa nor­mala­ry­na sáıkes jazýdy qamtama­syz etý, má­tin­der­diń eki tilde teń túp­nus­qalyly­ǵyn saq­tap jazýdy qamtamasyz etýge múm­kin­dik týady.

Jalpy, otyrys barysynda depýtattar Qazaqstan men Soltústik Makedonııa arasyndaǵy birqatar qujatty ratıfıkasııalady. Atalǵan zań jobalary jóninde baıandama jasaǵan Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, Qazaqstan men Soltústik Makedonııa arasyndaǵy qylmystyq sala máseleleri boıynsha sharttardyń tolyq paketi ázirlengen. Eń áýeli adamdardy ustap berý týraly shart talqylandy. «Qaralyp otyrǵan shart adamdardy ustap berýge arnalǵan. Bul qujat izdeýde júrgen adamdardy qylmystyq jaýapqa tartý jáne sot úkimin oryndaý úshin ekstradısııa máselelerin retteıdi. Qujatta ustap berý jáne odan bas tartý negizderi bekitilgen. Shart boıynsha, ustap berýge suraý joldanǵan kezde taraptardyń zańyna sáıkes qylmys sanalǵan ári ol úshin keminde bir jyl bas bostandyǵynan aıyrǵan nemese ózge qatań jaza kózdelgen qylmystar ja­tady. Mynadaı jaǵdaılarda ustaý­dan bas tartylady. Taraptardyń zańna­masy boıynsha jasalǵan qylmys úshin ólim jazasy kózdelse, izdeýdegi adam aqtal­ǵan bolsa nemese oǵan qatysty qylmys­tyq qýdalaý toqtalsa suranys qanaǵat­tandyrylmaıdy. Suratyp otyrǵan adam taraptardyń azamaty bolsa, ádettegi qylmystyq quqyqqa sáıkes qylmys bolmaıtyn áskerı qylmys jasasa da bas tartylady. Sondaı-aq adamnyń násili, dini, jynysy, ulty, saıası kózqarasy úshin aıyptaý nemese onyń sottalýy múmkin dep boljam týyndaǵanda da qaıtarylmaıdy», dedi M.Ahmetjanov.

Budan keıin eki el arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly másele qaraldy. Bas prokýror orynbasarynyń sózine qaraǵanda, qujat Konstıtýsııa bekitken memlekettiń shetelde júrgen azamattaryn qorǵaý mindetin oryndaýǵa baǵyttalǵan. «Elimizden tys jerde qylmystyq jaýapqa tartylyp, sottalǵan azamattarǵa týǵan jerinde jazasyn óteýge múmkinshilik beredi. Qujattyń kelesi taǵy bir mańyzy, týǵan-týystarynan qol úzbeı, áleýmettik qaıta beıimdeýge oń yqpal etedi. Sondyqtan Bas prokýratýra shetelde qylmystyq jaýapqa tartylǵan azamattardy qaıtaryp, elimizde jazasyn óteýge jaǵdaı jasaıdy. Sottalǵandardy berý úshin ol adam eki eldiń biriniń azamaty bolýǵa tıis. Eki elde de qylmys bolyp sanalatyn áreket úshin sottalsa, jazasyn óz elinde óteı alady. Sonymen qatar sottalǵan adamnyń jazbasha kelisimi kerek. Budan bólek qujatta sottalǵan adam berilmeıtin jaǵdaılar aıqyndalǵan», dedi M.Ahmetjanov.

Sondaı-aq qylmystyq ister bo­ıyn­sha ózara quqyqtyq kómek týraly shart ta ratıfıkasııalandy. Qujat eki eldiń qylmysqa qarsy kúrestegi ynty­maq­tastyǵynyń tıimdiligin arttyrady. «Shart qylmystyq saladaǵy ózara kómek berýdi kózdeıdi. Negizinen, kúdikti men aıyptynyń kinásin dáleldeýge baǵyttalǵan tıisti áreketterdi qamtıdy. Osy rette eki eldiń quzyrly organdaryna tergeý amaldaryn júrgizýge quqyqtyq kómek beredi. Qujatta qamaýda otyrǵan adamdardy ýaqytsha berý, tintý, zattaryn tárkileý, saraptama júrgizý, jaýap alý, aqparat jáne basqa tergeý amaldary qamtylǵan. Bul kelisimde kórsetilgen barlyq tergeý áreketteri bizdiń zańnama­myzda bar. Shart quqyqtyq kómek kór­se­týden bas tartý úshin negizderdi de kóz­deıdi. Qujatty ratıfıkasııalaý eki eldiń qylmysqa qarsy kúrestegi yntymaqtastyǵynyń tıimdiligin art­tyrýǵa múmkindik beredi. Shart mindetti túrde ratıfıkasııalaýǵa jatady, óıtkeni ol adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı qatysty. Jalpy, elimiz osyndaı shartty 27 memleketpen bekitti. Onyń arasynda Qytaı, Ulybrıtanııa, AQSh sekildi elder bar», dedi M.Ahmetjanov.

Depýtattar ekinshi oqylymda Áki­m­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks­ke jáne sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi týraly zańǵa túzetý engizý týraly zań jobalaryn maquldady.

«Zań jobasynda Joǵarǵy sottyń jumys istep turǵan mamandandyrylǵan sot alqasyn taratý jáne ákimshilik ister bo­ıynsha sot alqasyn qurý usynylady. Ob­lystyq sottarda da tıisti sot alqa­lary qurylatyn bolady, bul óńir­ler­de isterdi bólýge baılanysty únemi ózge­rip otyratyn jaǵdaıǵa ýaqtyly den qoıýǵa múmkindik beredi. Zań jobasyn­da usynylyp otyrǵan normalar ákimshilik ádi­letti engizýdiń bastapqy kezeńinde júk­temeni teń bólýge, sondaı-aq ákim­shilik quqyq buzýshylyqtar men jarııa daýlar týraly isterdi qaraý jónindegi sot praktıkasynyń arajigin ajyratýǵa múm­kindik beredi», dedi depýtat Qanat Mýsın.

Otyrys barysynda depýtattar «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksine ýran óndirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobasyna Senat engizgen ózgerispen kelisti.

Sondaı-aq jalpy otyrysta Májilis­tiń komıtetteri birneshe zań jobasyn jumysqa aldy. Atap aıtqanda daýlardy sottan tys jáne sotqa deıingi retteý ıns­tıtýttaryn damytý máseleleri, EAEO týraly shartqa Armenııanyń qosylýy tý­raly hattamany ratıfıkasııalaý, son­daı-aq EAEO týraly shartqa Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń qosylýyna baılanys­ty birqatar halyqaralyq qujatty ra­tı­fıkasııalaýǵa qatysty zań jobalary bar.

Otyrys sońynda Májilis depýtattary memlekettik organ basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady.