Rýhanııat • 25 Aqpan, 2021

«Kerim-aý, aıdaı»

35 ret kórsetildi

1993 jyldyń aqpan aıyn Shyńjanda ótkizdim. Shyńjanda «Kerim-aý, aıdaı» ániniń mán-jaıyn eshkim bilmedi. Qarııa sózine jetik jandar bul ándi bir bilse Altaı jaǵyndaǵy eskilikti kisiler, bolmasa Baıan-О́lgeıdegi kereıler biledi dedi. Shyńjanda ol án kez kelgen qara óleń shýmaǵymen aıtylyp júr. Al meniń qolymda «Mońǵol qazaqtarynyń (1965, 1983) halyq ánderi», degen eki jınaq bar edi. Eki jınaqtyń ekeýinde de «Kerim-aý, aıdaı» áni kirgen. «Ándebaıdyń balasy atym Turym» (Torym, dep te aıtady. – I.J.) dep bastalatyn ándi Turym shyǵarǵan, ákesi Ándebaı, súıgen qyzy – Kerim!

Sol jyly maýsym aıynda folk­lor­lyq saparymen (Bul sapardy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Tursynbek Kákishev bastap barǵan edi. – I.J.) Baıan-О́lgeıge bardyq. «Kerim-aý, aıdaı» áni jıi shyrqaldy. Ol jaıynda az sóz aıtylǵan joq. Sol qyrýar áńgimeniń eń túıindisi, máıegi, naǵyz tarıhy Saqsaı sumynynda bizge Noǵaıbaı ánshi jóninde tańǵajaıyp derekti áńgimeler aıtqan Qarames aqsa­qal­dy tyńdaǵan otyrysta tolyq aıan boldy. Turym men Kerim oqıǵasyn qozǵa­ǵan qarııa sózdi taǵy bir ımanjúzdi Sezim­han degen kisi bylaı dep shertti: Abaq Kereıde Balashyq esimdi aǵyl-t­egil baı bolǵan. Onyń malyn baǵyp, oty­men kirip, kúlimen shyqqan Ándebaı deı­tin jalshysy bar eken. Balashyq baı­dyń kózi kúndeı kúlgen aı dıdarly sulý qyzy Kerimmen esigindegi jalshysy Ándebaıdyń ánshi uly Turym kóńil qosady. Balashyq baı qyzynyń myna isine tas-talqan bop: «Quldyń teńi quıqa!» dep Ándebaıdy «Sińiri shyqqan tobanaıaq, meniń teńim bop pa?» dep aýyldan qýyp shyǵady. Turym men Kerim qol ustasyp qashyp kep beredi. Biraq qutyla almaıdy. Baıdyń jigitteri ekeýin ustap alyp, Kerimdi aǵashqa kerip tastap, qatty jazalaıdy. Al Turymdy moınyna qurym ilip «barsa kelmes» dep qaqyraǵan qý medıen shólge aıdap, qańǵyrtyp jiberedi. Torǵa túsip, shermende bolǵan Kerim qusa-dertke shaldyǵyp, máńgirip, aqyry bir kúni altybaqanǵa asylyp óledi. Arada nalaly kúnder, dertti jyldar ótedi. О́lme­gen qul altyn aıaqpen sý ishedi. Turym qaıyrshy halde elge oralady. El kóship ketken. Sarǵaıǵan sary jurt. Bir kezde Kerim ekeýi aı astynda terbelip alty­baqan tepken jerge keledi. Tiri pende joq. Kulazyǵan surqaı dalada jalǵyz beıit tur. Kerimniń beıiti. Bul eldiń sal­ty kúnáhar jandy kóp arýaqqa qos­paıdy, jeke jerleıdi. Kerim... Kerim sulý jalǵyz jatyr.

Al bir kúnderi armanda qalǵan Tu­rym­nyń:

Ándebaıdyń balasy atym Turym,

Qyzben joldas bolǵam joq

budan buryn.

 

Kerim-aý, aıdaı,

Ker maraldaı,

Saǵyndym sáýlem, bir seni oılaı.

Kerimmenen kelisip júrgenimde,

Qańǵyrtty ǵoı,

moınyma ilip qurym.

 

Kerim-aý, aıdaı,

Ker maraldaı,

Saǵyndym sáýlem, bir sen oılaı.

Dáıim meniń mingenim Kerbalaǵym,

Renjýge tartady sol qabaǵym.

Qaıyrmasy.

Qolym jetpeı qor bolyp

júrgenimde,

Qııamette qosylǵyr, hosh, qaraǵym, – degen áni el ishine eskek jeldeı ta­raı­dy...

Sezimhan – aıtys aqyny. Onyń or­­nyqty sózin kókiregi Abaq Kereı sheji­resi bop kúmbirleıtin Qarames aqsaqal razy bola bas ızep, qoshtap otyrdy. Eski ánder men kúılerdiń ańyzyna qa­nyq sybyzǵyshy Qalek te «jón, jón» deı ber­di. Án bul óńirde jup-jumsaq, buıy­ǵy muń elegııasy bop aıtylady eken.

«Kerim-aý, aıdaı» áni múlgitken bir es­te qalarlyq kesh osyndaǵy el basshy­la­­rynyń biri – Murat Bushataıulynyń úıin­de ótti. Otyrys ústinde Murattyń ke­lin­shegi Shaızada bastap, bir top qonaq án­di syrly sezimmen sabyrly oryndady.

Ánniń qalaı oryndalýy kerektigin Murat bir bilikti kisiniń sózin eske alyp, oıǵa qaldyrdy. Bir kezde Mońǵol par­tııa mektebiniń rektory bolǵan, bel­gili professor, marqum Qurmetbek Baı­ta­za­uly dáıim: «Kerim-aý, aıdaıdy» qa­zaq­stan­shylamaı... ózimizdiń kereıshe aıtyń­­­darshy, – dep ánniń tátti muń bop oryn­­­dalýyn qadaǵalap, ánshilerdiń mi­nin túzep otyrady eken.

Kerim men Turym ... Bul beıkúná qos ǵashyq qaı kezde ómir súrgen? Muny qazir eshkim bilmeıdi. Ol endi tek ańyz... Aqıqat bolǵan istiń ańyzy... Qalqabaı aqyn osy ańyzdan poema shyǵardy. Mú­sáıip Husaıynuly poema negizinde opera jazdy, ol 1991 jyly Baıan-О́lgeıde mýzykaly-drama teatrynda qoıyldy.

Buǵan qosa Shabdarbaı Qatshanovtyń «Kerim-aý, aıdaı» atty úsh perdeli, bes kó­rinisti tragedııasy bar, ol 1980 jyly kitap bop jaryq kórdi.

Kerim men Turym... Bul taǵdyr – Aqan seri – Aqtoqty, Estaı – Horlan, Qaıyp – Aqbóbek, Saýytbek – Aqbópe sekildi muńlyqtardyń el júregin elji­retetin máńgi mahabbatynyń jyry. Abaq Kereıdiń bir beıkúná ánshi, serisiniń peshe­nesine jazylǵan taǵdyr syıy osylaı bolǵan.

 

Ilıa JAQANOV,

Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń

 eńbek sińirgen qaıratkeri,

kompozıtor,

óner zertteýshisi

Sońǵy jańalyqtar

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar