Oblystaǵy quryq ustaǵan qaýym 180 myńǵa jýyq jylqy baǵyp otyr. Iri sharýashylyqtar bolmasa, shaǵyn sharýalar qysy-jazy óz tuıaǵymen kún kóretin jylqy jaryqtyqtyń qysqy jemshóbin tııanaqtap jınaı bermeıdi. Jaıylymnan aıdap ákelip, qamaı qoıatyn jyly qorasy da kemshin. Al jylqyǵa jemshóp qara malǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp kerek. Bıyl da aqpan aıynda sirkirep qar aralas jańbyr jaýdy. Artynsha úskirik aıaz bolyp, en dalanyń ústi sirese qatqan aq qar, kók muz bolyp qaldy. 2017 jyly da dál osylaı bolǵan. Taı-jabaǵy túgil iri jylqylar da tebinge jaramaı, tabıǵattyń taqsyretin tartyp, zor shyǵyn boldy. Tarpyǵan jeri or bolyp qalatyn bolat tuıaqtyń ózi sireý bolyp qatqan qasat qar, kók muzdyń aldynda dármensiz eken.
Bıyl da solaı. Endigi amal óliqaýy mol orman-toǵaıdyń baýyryn soqamen jyrtyp, arshý kerek deıdi dala jaıyn jaqsy biletinder. Áıtpese, jylqynyń tisine tıetin azyq tabylmaı qalýy yqtımal. Onyń sebebi de bar, qazir egistik alqaptardaǵy astyq kombaındarynyń kóbi sheteldik tehnıka. Olar burynǵydaı sabandy tutas tastamaıdy. Oryp, týrap, shashyp tastaıdy. Ulan-baıtaq astyqty alqaptardan kózge túsetin toqymdaı saban kópenesin taba almaısyz. Al shalǵynyń tisinen aman qalǵan saı-sala, qolat-qoınaýdaǵy shóptiń ushar basy muzdaq. Jelindep turǵan jylqy úshin bul da qaýip.
– Qazir jelindegen bıelerdiń qulyny kóldeneń túsken ýaqyt qoı, – deıdi Býrabaı aýdanyndaǵy «Tuıǵyn» sharýa qojalyǵynyń basshysy Jannat Basjanov, – áne-mine tóldeıin dep tur. Osy ýaqytta jylqyny kózden tasa qylmaımyz. О́ıtkeni sharanasy keppegen qulynshaq qar ústine tússe, úsip qalady. О́kpesine sýyq tııýi de ábden múmkin. Al aýrý maldyń azaby malshy qaýym úshin qosymsha aýyrtpalyq. Byltyr da aqpan aıynda jańbyr jaýdy. Muzdap turǵan shópti jegennen keıin talaı jylqy qulyn tastady.
Túnimen ot aýmaǵyndaı jerdi tuıaǵymen aýdaryp, tisine tıer talshyq izdep jantalasqan jylqy kún quryq boıy kóterilgende ábden qaljyrap, jańaǵy oıyqqa jata ketetini bar. Muzdaq jerde áli quryǵan jylqynyń tura almaı qalýy da ábden múmkin. Al mundaı shópti jegen jelindep turǵan bıe qulyn tastaıdy.
Burynǵylardyń «aqsúıek jut» deıtin jyldary osyndaı-aq bolǵan shyǵar. Biraq ol kez basqa. Dalanyń qunary ketpegen, myń san shóbi kilemdeı qulpyryp, jaıqalyp ósken shaǵy ǵoı. Ol kezde jylqy qysy-jazy óz kúnin ózi kórse kórgen shyǵar, qazir óńirdiń óńi ózgeshe. Aýyldyń mańyndaǵy az ǵana jaıylym tuıaqkesti bolyp tozyp bitken.
– Jylqy maly – óte sezimtal túlik. Ol jaıdan-jaı qulyn tastamaıdy. Aýa raıynyń qabaǵyn sezip turǵannan keıin ózin-ózi saqtap qalý úshin amalsyz osyndaı jaǵdaıǵa barady, – deıdi Zerendi aýdanynyń jylqyshysy Qaırat Áýbákirov, – qansha jyl jylqy baǵyp júrip minez-qulqyn úırendik qoı. Oǵan da kiná joq. Tabıǵattyń zańy, osylaı qalyptasqan daǵdy, qanǵa bitken qasıet.
Qatal qysty kótere almaýdyń taǵy bir sebebi bar. Ol jylqynyń qysqa kúısiz túsýi. Jaıylym tar bolǵandyqtan eginge túsip kete me dep qorǵalaqtap, bizdiń óńirdegi malsaq qaýym baǵymdaǵy jylqyny alajazdaı qamap baǵady. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta irisi kishisin tistep, teýip, kúnimen tilin tistep qańtarylyp turady. Erte kóktemnen egin oraǵy qashan aıaqtalǵansha dál osyndaı kórinis. Jıyn-terinnen keıin qoń jınaıtyn da ýaqyt joq. Ile qar túsedi. Qysqa kúısiz túsken, jiligine maı bitpegen jylqy qysqy tebinge jaramaı qalady.
Taǵy bir yqtımal sebebi, tuqymynyń azyp ketýi. Malsaq qaýym jylqynyń jaqsy tuqymyn tappaı, ańtarylyp otyr. Baıaǵy úıirge ıe bolatyn qutpan aıǵyr kózden bul-bul ushqaly qashan. Uzaq ýaqyt úıirge salar aıǵyr aýystyrylmaǵannan keıin jylqynyń da tuqymy azyp ketti. Qunany taıdaı, taıy jabaǵydaı. Azǵan túliktiń ónimi de qorash. Bıyl jylqy baǵasy birshama ósti. Pyshaq kóteretin kúıi bar taıdyń quny 350 myńǵa, bıeler 500 myńǵa jetti. Shyntýaıtynda, mal súmesimen kún kórgen aǵaıyn úshin táp-táýir tabys beretin túlik. Bazardaǵy baǵaǵa qarap aýyldaǵy aǵaıynnyń eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrmyz degenin túsine almaıtyndar da bar. Beri qoıǵanda janyn jaldap, joqshylyqpen alysyp bes bıe baqsa, bir otbasyn erkin asyrar edi. Tek úıdegi oıdy buzyp turǵan da tuqymnyń jaqsarýy. Qazaq dalasynyń qatal tabıǵatyna ábden kóndikken tól maly – qazaqy jylqy bolsa, aq tútek boranǵa, aq shunaq aıazǵa da shydap baǵar edi. Sondyqtan bıylǵydaı jyldan qysylmaı shyǵý úshin qolda bar maldyń tuqymyn jaqsartý kerek. Onyń jóni joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qazaqtyń ózi tárizdi shydamdy, berik te myqty qazaqy jylqy. Bir áttegen-aıy, oblysta jylqy sharýashylyǵyn jaqsartaıyq degen nıet baıqalmaıdy. Birde-bir jylqy zaýyty joq.
Jaman tumaý jaǵadan alyp turǵanda, jut taqylettes aýa raıy malsaq qaýymnyń alqymynan alyp, alańdatyp tur. Qolda bar malǵa abaı bolaıyqshy. Mal aýzy kókke de tıetin ýaqyt alys emes, oǵan deıin jergilikti atqarýshy organdar seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń tehnıkasyn paıdalana otyryp, halyqtyń malyn shyǵynsyz alyp qalý úshin jaıylymdardy qardan tazartsa, dala joldaryn arshysa oń bolar edi.
Aqmola oblysy
