Sanadan syzylǵan spektakl

Stalınniń «Batým» pesasyn sahnada qoıýǵa ruqsat etpeýi Mıhaıl Býlgakovtyń ólimin tezdetip jiberdi. Ol osylaısha shyǵarmashylyq jaǵynan baryn­sha kemeline kelgen shaǵynda, 1940 jyly 10 naýryzda Máskeýde qaıtys boldy.

Jazýshy – qoǵamdyq qoz­ǵalystardyń barometri, qoǵamdyq oıdyń qozǵaýshy kúshi. Orystyń HH ǵasyrdyń basy men orta tu­­synda shyǵarmashylyǵy keń qanat jaıǵan tańǵajaıyp jazýshysy Mıhaıl Afanasevıch Býlgakov ta ózi ómir súrgen dáýirdiń kúrdeli oqıǵalarynan tys qala alǵan joq. Buǵan qalamgerdiń «Aq gvardııa» romany ǵana emes, sonymen qatar «Týrbınder kúni», «Júgiris», «Adam jáne Eva», sondaı-aq ómiriniń eń aqyrǵy shaǵynda ja­zylǵan «Batým» pesalary tolyq kýá bolady. Dramatýrg sońǵy pesasynyń sıýjetin 1936 jyly oılastyrǵanymen, onyń tóńire­gindegi jumys 1938 jyldyń kúzi men 1939 jyldyń birinshi jartysynda atqaryldy. Keıin Býlgakovtyń ózi de «Batým» pesasy óziniń kóp kúsh-jigerin alyp ketkenin moıyndaǵan eken. Bizdiń búgingi áńgimemiz de osy dramalyq shyǵarma týraly.

Batým – Grýzııanyń baty­syndaǵy belgili qala. Ol bizdiń zamandastarymyzǵa «Batýmı» degen atpen belgili. Osy qalanyń atymen atalǵan pesa sol kez­derdegi Keńes Odaǵynyń basshysy Iosıf Vıssarıonovıch Stalınniń revolıýsıoner retinde qalyp­tasyp kele jatqan shaǵyn kór­setýge arnalǵan. О́kinishke oraı, atalmysh pesanyń taǵdyry da, onyń avtorynyń ómiri de qaıǵy­ly aıaqtaldy. Basynda osy pesa boıynsha qoıylatyn spektakl Stalınniń 60 jyldyǵyna arna­lyp sahnaǵa shyǵýǵa tıis bolatyn. Oǵan tapsyrys bergen MHAT trýppasy dramatýrgti qatty asyqtyrdy. Nátıjesinde bir demmen jazylyp shyqqan pesa mhattyqtarǵa qatty unady. Osy kúnderden bizge jetken V.Iа.Vı­lenkın esteligi budan ári bylaı baıandaıdy: «Akterlar menen bárin qunyǵa surasty… N.P.Hme­lev Stalınniń rólin oınaýǵa tıis bolatyn. Maýsym aıynyń aıaǵynda men MHAT-tyń Kıevtegi gastrolinen Máskeýge oralǵan V.I.Kachalovqa pesa týraly egjeı-tegjeıli aıtyp berdim. Ol ózine belgilengen Kýtaısı gýbernatorynyń harakterli róline qyzyǵýshylyq bildirdi… Al M.B.Hrapchenko basqarǵan О́ner isteri jónindegi komıtet pesany birinshi oqýdan keıin-aq qýattady. Osydan keıin MHAT-tyń kópten beri kele jatqan dástúrine sáıkes jergilikti jerde tarıhı materıal­darmen tanysý úshin arnaıy tvorchestvolyq brıgada qurylyp, artynsha Batým qalasyna júrip ketti». О́kinishtisi, keıin munyń báriniń kúli kókke ushty. Pesany ózi qolǵa alyp oqyp shyqqan Stalın onyń qoıylymǵa jibe­rilýin qoldamapty. Sol boıda pesamen jumys kilt toqtatylyp, ol birjolata umytylýǵa attan­dyryldy.

Bul jaıynda Vılenkın bylaı dep áńgimeleıdi: «Poıyzdyń Serpýhovke toqtap turǵanyna birneshe mınót bolǵan. Bizdiń vagonǵa áldeqandaı bir áıel kirip keldi de, korıdorda: «Býlhakterge jedelhat bar!», - dep aıqaı saldy. Mıhaıl Afanasevıch: «Bul býlhakterge emes, Býlgakovqa ǵoı», - dedi jaıbaraqat. Jedelhatty qolyna alǵan ol daýystap: «Saparǵa barýdyń qajettiligi bolmaı qaldy. Máskeýge ora­lyńyzdar» degen joldardy oqy­dy. Jurt sasyp qalǵan sol sátte Elena Sergeevna (M.Býlgakovtyń áıeli – avtor) qatqyl túrde: «Biz odan ári kete beremiz, jáı demalyp qaıtamyz», - dedi. Keshke Elena Sergeevna telefonmen habar­lasty, olar Týladan túsip qalyp, kezdeısoq máshınemen oralypty. Jolda Mıhaıl Afa­nasevıch aýyryp qalypty. Olar meni ózderine shaqyrdy». Osymen «Batýmnyń» epopeıasy tolyǵymen aıaqtaldy…

M.Býlgakovtyń osy sońǵy pesasy budan keıin 50 jylǵa jýyq ýaqyt boıy syrtqa shyǵarylmaı, sórede shań basyp jatty. Ol Odaq taraýdyń aldyn­daǵy dúbirli dúmpýdiń tusynda, 1988 jyly «Sovremennaıa drama­týrgııa» jýrnalynyń 5-shi nómirinde jaryq kórdi. Drama shyqqan boıda synshylar ara­synda úlken pikirtalas týǵyzyp, buqaralyq aqparat quraldary betteri aıtystyń aıdynyna aınalyp ketti. M.Chý­dakova «Batým» pesasynyń kórkem­dik jetistigine kúmán kelti­rip, ony Vladıkavkazda jazylǵan «Mol­danyń uldary» shyǵarma­synyń urlanǵan kóshirmesi retinde baǵalady. Al pesanyń jasalý tehnıkasyn «Áripterdi daıyn transporantqa sala salý­dyń ońaı tásili» degenge keltirdi. Kelesi synshy A.Smelıanskıı buǵan deıin Chýdakovanyń barlyq kóz­qa­rastaryna qoldaý bildirip kelgenine qaramastan, bul joly onymen múldem kereǵar pikirge júgindi. «Bul synǵa qaraǵanda, – dep jazdy ol, – «Batýmdy» jańa ǵana óziniń romanyn aıaqtap shyqqan iri kórkem sóz sheberi emes, ádebıettegi ar-namysyn aıryqsha bir titirkenýsiz aıaqqa taptaǵan qatardaǵy qarapaıym haltýrshık jasaǵan ba, dep qalarsyń». Taǵy bir synshy A.Nınov joǵarydaǵy Chýdakovadan da ármen ketti.

Solaı deı turǵanmen, M.Býl­gakov «Batým» pesasyn jazyp shyǵýǵa óziniń barlyq shyǵarma­shylyq múmkinshiligin arnady. Ol óziniń aldynda turǵan mindet­terdiń kúrdeliligin áý bastan búkil jan dúnıesimen sezindi. О́ıtkeni, osy jyldary Stalınniń nazaryna iligip, qaharyna ushyraǵanyn ańǵara bastaǵan jazýshy eldi bılegen tırannyń aldynda ózin aqtap alatyn qandaı da bir batyl qadamǵa barý kerektigin uǵyndy. Munyń atyn bir jaǵynan jazýshy tarapynan bolǵan aqyrǵy yshqynys dep baǵalaýǵa bolady. Ol osylaısha «Batýmge» eriksiz barýǵa májbúr boldy. Taǵy da Vılınkınniń estelikterine súıensek, dramatýrg tarıhı oqıǵalardy qalpyna keltirýde tarıhı dáldikke umtylady. Osy­men birge, jas revolıýsıonerdiń harakterli erekshelikterin ashpaq­shy da bolady. Dál osy turǵydan kelgende, bul ekeýiniń úılese bermeıtini túsinikti bolsa kerek. «Teatr Býlgakovqa jas Stalın onyń revolıýsııalyq is-qımy­lynyń bastalar shaǵy týraly pesa jazý jónindegi kópten beri armanyn júzege asyrýdy usyndy. Atalmysh taqyrypty Býlgakovqa usynǵanda onyń eshteńeni qosyp japsyrmaıtyny, eshqandaı alyp-satarlyqqa barmaıtyny, eshbir fımıamǵa urynbaıtyny eskerildi, dramalyq pafos túpnusqalyq materıaldyń shyndyǵynan týady; álbette, osy Býlgakovtyń deń­geıindegi dramatýrg qolǵa alatyn bolsa». (Vılenkın V.Iа. Vospo­mı­nanııa s kommentarııamı. S.396).

Avtordyń ıdeıasy boıynsha «Batým» pesasyndaǵy tarıhı oqıǵalar barynsha keń sýrettelýi tıis bolatyn. Osy maqsatta oqıǵalardy baıandaý men keıip­kerlerdiń minezin ashýǵa jaqsy múmkindik beretin tarıhı hronıka janryna at izin saldy. Ol 1936 jyly dál osyndaı tarıhı máli­metter az bolýyna baılanysty pesany jazýdy ýaqytsha toq­tatady. Keıin Elena Sergeevna Býlgakovanyń esteliginde ja­zylǵanyndaı, oǵan «MHAT-tyń dırektory M.P.Arkadev qajetti materıaldardy taýyp berýge ýáde etipti. Buǵan M.A. senbeıdi. Alaıda, 1937 jyldyń kókteminde Býlgakovtyń qolyna baı derekti materıaldar túsedi. Sol ýaqytta Saıası ádebıetter baspasy «1902 jylǵy Batým demonstrasııasy» degen jınaq basyp shyǵarady. Dramatýrg osyndaǵy tarıhı mánbelerdi keńinen paıdalanyp, olarǵa shyǵarmashylyq turǵydan qaraıdy. Ol ózi tańdap alǵan tarıhı hronıka janryna sáıkes «Batýmdaǵy» is-qımyldy damytý barysynda kópshilik sahnasy men jumysshylar obrazyn aldyńǵy planǵa shyǵarady. Bul Býlgakov tvorchestvosyndaǵy múldem jańa qyr bolatyn. Jumysshylar men bılik ókilderin beınelegende, ol derekkózderge súıenip qoıa salǵan joq, jańa ahýal men jandy harakterler jasaýǵa kúsh saldy. Qalamger personajdardy tıpke aınaldyrýda dáýirdiń ózine tán sıpattamalardy endire otyryp, olardy jınaqtyq obrazǵa jet­kizýge umtyldy. Aıtalyq, Nıkolaı Ekinshiniń obrazyn «1902 jyly Batým demonstra­sııasy» jınaǵynan qurastyryp shyǵarý múmkin emes. Sondyqtan Býlgakov patshanyń beınesin jasarda Reseı samoderjavııasy týraly derekti materıaldarǵa arqa súıedi.

M.Býlgakovtyń «Batým» pesasynyń aıryqsha tarıhı taqyryp ekenin atap ótken jón. Mundaǵy  tarıhılyq kórkemdik tásilmen astasady. Shyǵarmadaǵy negizgi áreketter 1901-1902 jyl­dary bolǵan tarıhı oqıǵalardyń sheńberinde órbıdi. Dramanyń sharyqtaý shegi 1902 jylǵy 9 naýryzdaǵy jumysshylardy atýmen aıaqtalatyn kópshilik demonstrasııasy bolyp tabylady. Pesanyń prology 1899 jyly Stalınniń semınarııadan shyǵa­ry­lýynan bastalyp, epılogy Stalınniń 1904 jyly aıdaýdan oralýymen aıaqtalady. Býlgakov ortalyq oqıǵalardyń negizgi qaharmandary etip jumysshy­lardy alǵa shyǵarǵan. Dramatýrg oqıǵalardy anyqtaıtyn gra­vıtasııalyq bastaýlardyń, ıaǵnı jyly aǵystardyń solardan taraıtynyn anyq baıqatady. Keıin zertteýshilerdiń anyqtaǵa­nyndaı, Býlgakov «1902 jylǵy Batým demonstrasııasy» jına­ǵynyń izimen shyǵyp, óz pesasynda Stalındi erekshe tulǵa retinde ekshelep kórsetýden sanaly túrde bas tartqan. Osydan keıin ol Batým jumysshylary júrgizgen jalpy kúreske belsene qatysýshy jas revolıýsıoner Sosony tarıhı oqıǵalardyń ústinde damytýǵa umtylady.

M.Býlgakovtyń osy kúnge deıin saqtalyp qalǵan shımaı jazýlary onyń «Batým» pesasyn jazar kezde kóp eńbek sińirgenin kórsetedi. Osy avtograftarda tarıhı mánbelerden alynǵan jazbalar, josparlar men sahna­lyq kórinisterdiń aldyn ala syzbalary bar. Olar dápterlerdiń ár bóligine jazylypty. Býlgakov jas Stalınniń Batýmǵa kelýinen bastap, onyń aıdaýdan qashýǵa deıingi aralyqtaǵy oqıǵalardyń jalpy kórinisin kóz aldyńa elestetý úshin osylarǵa qatysty derekterdiń barlyǵyn muqııat túrde qaǵazǵa túsirgen. Jospar­laýdyń barysynda Býlgakov áýel bastan pesanyń qurylysyn dál anyqtap, ony 10 kórinisten túzedi. Josparda belgilengendeı, munda aldyńǵy planǵa úshinshi kórinisten toǵyzynshy kóriniske deıingi aralyqtaǵy «Jańa jyl. О́rt», «Gýbernator jáne jumysshylar», «Qandy qaqtyǵys», «Túrme» dep atalatyn aktiler shyǵady.

Dramatýrgtiń “Batým” pe­sasyn jazý ústindegi orasan zor eńbegi jóninen derek beretin arhıvtik materıaldar osy kezge deıingi birqatar synshylardyń bul shyǵarmany konıýnktýralyq sıpatta etip kórsetýge tyry­sýshylyqtarynyń beker ekenin aıǵaqtaıdy. Biz búgingi kúnniń turǵysynan qaraǵannyń ózinde de, «Batýmnyń» kemel oıly kemeńger jazýshynyń qalamynan týǵanyn batyl aıta alamyz. Pesa tarıhı hronıka retinde kóptegen jańa­lyqtardy ómirge ákelgen. Dál Býlgakov sııaqty 1902 jylǵy Batým oqıǵalaryn meılinshe dál beınelegen sýretker bolǵan emes.

KSRO Jazýshylar odaǵynyń bastyǵy Aleksandr Fadeev 1940 jylǵy 15 naýryzda E.S.Býlga­kovaǵa jazǵan hatynda M.Býlga­kovtyń shyǵarmalaryna taldaý jasaýdy qorytyndylaı kele: «Tańǵajaıyp talanttyń ıesi, ishki dúnıesi taza, prınsıpti jáne óte aqyldy kisi» dep atap kórsetip, jazýshynyń «ózin shyǵarma­shy­lyqta da, saıası ómirde de jalǵan­dyqqa uryndyrmaı ótkenin» atap ótedi. M.Býlgakovtyń uǵymynda jalǵandyq árdaıym jalpy adam balasyn azyp-tozdyratyn, al sýretker úshin múldem jat sana­latyn qorqaqtyq pen satqyndyq sııaqty nashar qubylys bolatyn. Oǵan, áıtpese, osy pesany jazý ústinde tarıhı shyndyqtan aýytqyp ketip, Stalındi ózgeshe sýrettep kórsetip, sózýarlyqqa urynýǵa, anahronızmge túsip ketýge ábden bolar edi. Eger 1939 jyldyń atmosferasy Stalınniń 70 jyldyq mereıtoıyna daıyn­dyq sıpatyna tolyp turǵanyn eskersek, dramatýrgtiń osyndaı qadamǵa barǵany ózin-ózi aqtap ta shyqqan bolar edi. Biraq, óziniń jazýshylyq mansabyn bárinen joǵary qoıatyn, ómirlik prın­sıpine adal Býlgakov muny jasaı almady. Sol sebepti de kórnekti keńes jazýshysy Konstantın Sımonov 1968 jylǵy naýryzda S.A.Lıandreske jazǵan hatynda: «Men «Batýmdy» oqyp shyqtym. Pesa Býlgakovtyń barlyq shyǵarmalary sııaqty talantty jazylǵan. Ondaǵy Stalınge kelsek, árıne, ol iri tulǵa retinde kórsetilgen… Sonymen birge, oǵan tabynýdyń tıtteı de nyshany joq. Pesa, menińshe óte ádil. Bul asa mańyzdy» dep atap kórsetedi.

Pesanyń sózýarlyqqa uryn­baǵanyn ony Stalınniń durys qabyldamaǵanynyń ózi anyq baıqatady. El bıleýshisiniń spektakldi qoıýǵa kelisim bil­dirmeýiniń ózi Mıhaıl Býlgakov­tyń taǵdyryna qatty áser etip, onyń ólimin tezdete tústi. Áıtpe­se, pesany О́ner jónindegi ko­mıet qýattaǵan, MHAT qabyldap alyp, qoıylym jasaýǵa kirisken, sońǵy sátte Stalın tarapynan tyıym salynǵan. Soǵan qaramas­tan, tarıhı jaz­balarda Iosıf Vıssarıonovıchtiń pesany oqyp shyǵyp: «Jaqsy pesa» degeni kel­tiriledi. Bul onyń dramanyń kór­kemdik jaǵyna bergen baǵasy edi.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Stalınniń «Batým» pesasyn sahnada qoıýǵa ruqsat etpeýi Mıhaıl Býlgakovtyń ólimin tezdetip jiberdi. Ol osylaısha shyǵarmashylyq jaǵynan baryn­sha kemeline kelgen shaǵynda, 1940 jyly 10 naýryzda Máskeýde qaıtys boldy. Sóıtip, 1891 jyl­ǵy 3 mamyrda Kıevte dúnıege kel­gen jazýshy 49 jasynda baqılyq­qa attandy. Sonymen birge, jazý­shynyń oıǵa alǵan kóptegen maqsat­tary oryndalmady. Sonyń ishinde aıaqtalmaǵan «Marqumnyń jazbalary» da bar. Sol sııaqty jazýshy 1936-1937 jyldary qumarta jumys jasaǵan «Teatr romany» da bitpeı qaldy.

Endi bularǵa qosatynymyz, atalmysh pesa aqyry bir ret sahnaǵa shyqty. Ol 1991 jyly Gorkıı atyndaǵy MHAT teatrynda «Pastyr» degen atpen bir márte ǵana qoıyldy.

Jańagúl Sultanova, teatrtanýshy.