Statıstıka agenttiginiń derekterin sóıletsek, Qazaqstan halqynyń qazirgi sany 18 mln 877 myń adamdy quraıdy. Degenmen naqty san aǵymdaǵy jyldyń qazan aıyna josparlanyp otyrǵan halyq sanaǵynda anyqtalmaq. Sarapshylardyń pikirinshe, 2009 jyly ótken sanaqtyń shıki tustary jeterlik, al ol kezde saralanǵan sanǵa súıengenniń ózinde on eki jylda shamamen eki jarym mıllıonǵa ulǵaıý demografııanyń oń dınamıkasyn kórsetedi dep aıtý qıyn.
– 2009 jyly ótken sanaqtyń dúdámal tustary kóp. Naqty kórsetkishten góri, mólsherlep aıtý basym. Qazan aıynda ótýge tıis sanaqta jan-jaqty naqty málimetke qol jetkizemiz degen úmit mol. Jalpy ósimniń eki túri bar. Biri – sandyq ósim, ekinshisi – sapalyq ósim. Bizde bul ekeýi de ortasha qarqynmen jyljyp keledi. Halyqtyń jappaı qalaǵa kóshýin sapalyq ósimge jatqyzýǵa bolady. Halyq sany shamamen bir jylda 265 myńǵa ósip otyr. Bul degenińiz – tórt jylda 1 mln. Ásirese qazaq halqynyń sany artqany baıqalady. Tabıǵı ósimdi órge súıreý úshin ana men balaǵa jasalatyn qamqorlyqty kóbeıtý kerek. Naryq zamanynda kóp dúnıe materıaldyq jaǵdaıǵa kelip tireledi. Demografııaǵa asa mán berip otyrǵan memleketter muny jiti túsindi. Analardy yntalandyrý maqsatynda járdemaqyny molaıta bergenimiz abzal. Halyq sanyn ósirýdiń ózeginde memleket qaýipsizdigi jatqanyn eskerip, buǵan bútin bir ıdeologııany jumyldyrý kerek. О́ıtkeni el bolashaǵy úshin, táýelsizdikti tuǵyrly etý úshin budan berik tutqa joq, – deıdi demograf Ázimbaı Ǵalı.
El turǵyndarynyń sanyn óńir-óńirge jikteıtin bolsaq, kósh basynda Almaty men Túrkistan oblystary tur. Kelesi satyǵa Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Jambyl oblystary jaıǵasqan. Elimizdegi úsh megapolıs te bul turǵydan birtalaı oblysty artta qaldyrady.
Endeshe sońǵy derekterge súıene otyryp, joǵarydan tómen qaraı sanamalap kórelik. Almaty oblysynda – 2075,1 myń, Túrkistan oblysynda – 2041,9 myń, Almaty qalasynda – 1 972,1 myń, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 1 364,2 myń, Qaraǵandy oblysynda – 1 375,5 myń, Nur-Sultan qalasynda – 1 179,9 myń, Jambyl oblysynda – 1138,1 myń, Shymkent qalasynda – 1069,9 myń, Aqtóbe oblysynda – 892,5 myń, Qostanaı oblysynda – 864 529 myń, Qyzylorda oblysynda – 813,5 myń, Pavlodar oblysynda – 751 034 myń, Aqmola oblysynda – 735 489 myń, Mańǵystaý oblysynda – 717,5 myń, Batys Qazaqstan oblysynda – 660,8 myń, Atyraý oblysynda – 655 957, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 544,1 myń adam turady. Respýblıka halqynyń 69-70%-y qazaqtar, 17%-y orystar, 3,4%-y ózbekter, qalǵanyn uıǵyr, túrik, dúngen, nemis sekildi t.b etnos ókilderi keń quralyp otyr.
Ońtústik óńirlerdegi halyq sany basym ári ornalasý tyǵyzdyǵy jaǵynan da osy aımaqtar alda tur. Álbette, bul búgin ashylǵan jańalyq emes. Ońtústik óńirlerdegi halyqty eldiń soltústigine kóshirý saıasaty qolǵa alynǵaly da talaı jyldyń júzi boldy. Soltústiktegi keıbir aımaqtarda qańyrap qalǵan aýyldar bar. Ásirese shekaralyq óńirlerdegi halyq sany qatty azaıǵany baıqalady. Bul ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndiretin faktor ekenin aıta ketkenimiz jón. Jumys kúshi tapshy mundaı aımaqtarǵa halqy tyǵyz ornalasqan óńirlerden eńbekke qabiletti otbasylardy kóshirý maqsatynda 2013 jyly qabyldanǵan «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sál de bolsa serpin berdi. Azamattarǵa turaqty jumys berý, baspanamen qamtý halyq ósimine ońtaıly áser eteri anyq. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2018 jyly aımaqtyq kvota boıynsha 6 766 qazaqstandyq ońtústikten soltústikke qonys aýdarǵan bolsa, 2019 jyly soltústikke 700 otbasy kóshirilgen. Al 2022 jylǵa deıin barlyǵy 59 myń otbasyn soltústikke kóshirý josparlanyp otyr. Almaty, Jambyl, Mańǵystaý, Túrkistan, Qyzylorda oblystarynan qonys aýdarýǵa nıetti azamattardy Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystaryna qonystandyrýǵa basymdyq berilip otyr. О́ıtkeni joǵaryda atalǵan óńirlerde sońǵy 10 jylda halyq sanynyń jyl saıynǵy ósimi – 2 paıyzdy ǵana quraǵan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda demografııa máselesine jeke toqtala kelip: «Ýaqyt uttyrmaı qolǵa alyp, dáıekti túrde iske asyratyn taǵy bir sharýa bar. Halyqtyń qalalyq jerlerge jappaı kóshýi saldarynan kóptegen aýyldarda, ásirese shekara mańyndaǵy eldi mekenderde turǵyndar sany kúrt azaıdy. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa sońǵy jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz. Bul eki máseleniń de strategııalyq mańyzy bar. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraýǵa bolmaıdy. Jergilikti bılik mundaı jumystardy joǵaryǵa kópirgen aqpar berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaıynǵa shynaıy janashyrlyq turǵysynan jasaýǵa tıis», degen bolatyn. Prezıdent, tapsyrmasy júıeli túrde júzege asatyn bolsa, ult ósimin qandastar esebinen qarqyndatýdyń oraıly múmkindigi týmaq.
Demograf Ázimbaı Ǵalıdyń pikirinshe, sheteldegi qazaqtardyń búgingi sany 3,5 mıllıonnan asyp jyǵylady. Bir ǵana Qytaıdyń ózinde áli de 1 mıllıon 300 myń qandasymyz bar. Qytaı Úkimetiniń keıbir erejelerine sáıkes qazir olardyń elge kóship kelýi qıyndaı túsken. Al Reseıde 740 myńnan astam qandasymyz tirshilik keship jatyr. Alaıda professor reseılik qazaqtardyń elge kóship kelý dınamıkasy tym tómen ekenin alǵa tartty. Munyń naqty sebebin aıtý qıyn. Dese de máseleniń bir ushy áleýmettik jaǵdaıǵa kep tirelýi múmkin. Reseıdegi sekildi, basqa da Eýropany mekendegen baýyrlarymyzdyń materıaldyq jaǵdaıy jaqsy. Birer jyl buryn Eýropa qazaqtaryna júrgizilgen arnaıy saýalnama nátıjesi olardyń basym bóligi táýir turmysyn tastap, jyly ornynan jylystaǵysy kelmeıtindigin kórsetken. Ásirelep aıtqanda, baq pen taqtan bas tartyp, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn ańsap alyp-ushqan Beıbarystyń tanymy olardy asa oılandyra qoımaıdy...
«Qazirgi ýaqytta atajurtyna taban tirep, bizge jappaı kóship kelip jatqan О́zbekstan qazaqtary. Túrikmenstan men Tájikstanda qazaqtardyń az ǵana shoǵyry qaldy. Shamalap aıtsaq 10-15 myń. Shırek ǵasyr buryn ondaǵy qandastarymyzdyń sany 60 myńnan asatyn. Iаǵnı basym bóligi Otanyna oraldy dep aıta alamyz. Máselen, bir ǵana Mońǵolııadan 100 myńdaı qazaq kóship keldi. Sol sekildi bizden óziniń tarıhı atamekenine kóship ketip jatqan ult ókilderi de bar. Aıtalyq Qazaqstandaǵy orystar sońǵy 4-5 jylda 40 myńǵa azaıdy. 1997 jyldary 370 myń orys Reseıge qonys aýdardy. Al Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tipten údere kóshti. Qazir bizdiń eldegi orystar depopýlıasııaǵa ushyrap jatyr, Reseıde de dál solaı. Týý az, ólim-jitim kóp. Demografııa túıinin syrttaǵy qandastardy qaıtarý arqyly sheshýge kúsh salýymyz kerek», deıdi Ázimbaı Ǵalı.
Baspasóz betterinde «elimizge kelgenderden ketkender kóp» degen saryndaǵy pikirler aýyq-aýyq aıtylyp júr. Akademık Oraz Baımuratov munymen kelispeıdi. Onyń sózinshe, shetelge ketip jatqandardyń basym bóligi – bilim izdegen jastar. Olar ózge memleketterge túbegeıli qonys aýdarǵan joq. Bilim alyp, kásip ıgergennen keıin elge oralýdy kózdeıdi. Kópshiligi – túrli salada jumys istep, az-kem qarjylaı qor jınap kelýdi maqsat tutqandar. Dese de ózge elderde uzaq ýaqyt jumys isteýge ketkenderdiń ishinde amalyn taýyp sonda turaqtap qalýǵa sheshim qabyldaǵandar da az emes. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha ótken jyldyń ózinde 26 myńnan astam adam Qazaqstannan shetelge ketken. Olardyń basym bóligi – bilimdi jastar men bilikti mamandar. Qolymyzǵa túsken taǵy bir derekte 2015-2019 jyldar aralyǵynda elimizden shamamen 200 myńnan astam adam shetelderge turaqty turý maqsatynda qonys aýdarǵany aıtylǵan. Kerisinshe dál osy 2015-2019 jyldar aralyǵynda elimizge 112 myńnan astam adam qonys aýdarypty.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń taıaýda ótken alqa otyrysynda elimizdiń syrtqy shekarasyndaǵy ınfraqurylymdy damytý jaıy aıtyldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, eksporttyq jáne tranzıttik áleýetti kúsheıtýge basa nazar aýdara otyryp, joǵaryda biz aıtyp ótken Reseımen shektesetin Batys Qazaqstan oblysy jáne Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda saýda habtaryn qurý boıynsha jańa bastamalar qolǵa alynatyny habarlanǵan bolatyn. Jańa jumys oryndary paıda bolyp, qolaıly jaǵdaı jasalsa, shekaralas aımaqtaǵy turǵyndar onsyz da halqy tyǵyz ornalasqan ońtústikke aǵylýyn, shekara asyp shetelge ketýin azaıtar edi.
Taǵdyrdyń qıly soqpaǵynda eseńgirep baryp eńse tiktegen egemen elimizdiń erteńi jarqyn bolý úshin el sany eselep ósýi kerek. Bosaǵamyz berik, shekaramyz shegendeýli desek te bul máselege beıjaı qaraı almasymyz anyq. Bir sózben aıtqanda, demografııa – ult qaýipsizdiginiń qalqany. Qazaqstan jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alatyn bolsa, halqynyń sany jaǵynan álemde 64-orynda. Al turǵyndardyń tyǵyz qonystanýy boıynsha ár sharshy shaqyrymǵa ortasha eseppen 6,7 adamnan keledi eken. Bul satyda bizden keıin 11 el ǵana baryn eskersek, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy turǵysynan dúnıe júzinde 184-orynda turmyz. Álbette, bul kóńil kónshiterlik kórsetkish emes. О́ıtkeni, bos jatqan jer kóz arbaıdy. Onyń ústine ol jer qazba baılyqqa toly jer bolsa she? Qara aspandy tóndirý emes bul, bizdiki ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa ún qosý ǵana. Sondyqtan shekara shebindegi aýyldardy halyqqa toltyryp, olardyń áleýmettik, ekonomıkalyq áleýetin jaqsartýǵa basa nazar aýdarǵanda ǵana kúmán-kúdik seıilip, el erteńine degen senim nyǵaıa túsedi.
2020 jyldyń qańtar-qarasha aılary aralyǵynda elimizde 421 myń sábı dúnıege kelipti. Bul sońǵy 33 jylda bolmaǵan kórsetkish ekenin súıinshilep aıta ketken jón. Buǵan deıin 1987 jyly 417 myń sábıdiń ómir esigin ashqany tirkelgen. Prezıdentimiz bir sózinde: «Kóp balaly analardyń jaǵdaıy – áleýmettik salanyń barometri» degen edi. Adam kapıtalyn damytý analardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýmen tikeleı baılanysty. Bul baǵyttaǵy bastamalar basty baǵdarymyzdan túspeýi tıis. Deni saý anadan deni saý urpaq týady, ulys órbıdi, ult ósedi, ulttyq qaýipsizdigimiz nyǵaıady. Sondyqtan ultty ósirý – uly murat. Sol uly murat alash jurtyn ǵasyrlarǵa jalǵaıdy.
ALMATY
P.S. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep aıtqany bar kezinde. Búgingi kúnniń talap-tilegine oraı jazýshynyń aıtqanyn «El bolamyn deseń, demografııańdy túze» deý máseleniń ózektiligin kórsetip, eldiktiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa septigin tıgizer ma edi degen oıymyz bar.
