Qoǵam • 05 Naýryz, 2021

«El bolamyn deseń, demografııańdy túze!»

99 ret kórsetildi

Jer kólemi jaǵynan jahanda toǵyzynshy orynǵa taban tireıtin Qazaq elindegi demografııalyq ahýal – memlekettik mańyzdy másele. «Qus qanaty talyp, tulpar tuıaǵy tozatyn» toǵyzynshy terrıtorııanyń tóri halyqqa tolmasa, qaýip-qater de azaıa qoımaıdy. О́sim órge bassa, el eńsesi kóterilip, ulttyń qaýipsizdigi de nyǵaıa túsedi.

Statıstıka agenttiginiń de­rekterin sóıletsek, Qazaqstan hal­­qynyń qazirgi sany 18 mln 877 myń adamdy quraıdy. De­gen­men naqty san aǵymdaǵy jyl­dyń qazan aıyna josparlanyp otyr­ǵan halyq sanaǵynda anyq­talmaq. Sarapshylardyń pikirin­she, 2009 jyly ótken sanaqtyń shıki tustary jeterlik, al ol kezde saralanǵan sanǵa súıengenniń ózinde on eki jylda shamamen eki jarym mıllıonǵa ulǵaıý demografııanyń oń dınamıkasyn kórsetedi dep aıtý qıyn.

– 2009 jyly ótken sanaqtyń dúdámal tustary kóp. Naqty kórsetkishten góri, mólsherlep aıtý basym. Qazan aıynda ótýge tıis sanaqta jan-jaqty naqty málimetke qol jetkizemiz degen úmit mol. Jalpy ósimniń eki túri bar. Biri – sandyq ósim, ekinshisi – sapalyq ósim. Bizde bul ekeýi de ortasha qarqynmen jyljyp keledi. Halyqtyń jappaı qalaǵa kóshýin sapalyq ósimge jatqyzýǵa bolady. Halyq sany shamamen bir jylda 265 myńǵa ósip otyr. Bul degenińiz – tórt jylda 1 mln. Ásirese qazaq halqynyń sany artqany baıqalady. Tabıǵı ósimdi órge súıreý úshin ana men balaǵa jasalatyn qamqorlyqty kóbeıtý kerek. Naryq zamanynda kóp dúnıe materıaldyq jaǵdaıǵa kelip tireledi. Demografııaǵa asa mán berip otyrǵan memleketter muny jiti túsindi. Analardy yntalandyrý maqsatynda járdemaqyny molaıta bergenimiz abzal. Halyq sanyn ósirýdiń ózeginde memleket qaýipsizdigi jatqanyn eskerip, buǵan bútin bir ıdeologııany jumyldyrý kerek. О́ıtkeni el bolashaǵy úshin, táýelsizdikti tuǵyrly etý úshin budan berik tutqa joq, – deıdi demograf Ázimbaı Ǵalı.

El turǵyndarynyń sanyn óńir-óńirge jikteıtin bolsaq, kósh basynda Almaty men Túrkistan oblystary tur. Kelesi satyǵa Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Jambyl oblystary jaıǵasqan. Elimizdegi úsh megapolıs te bul turǵydan birtalaı oblysty artta qaldyrady.

Endeshe sońǵy derekterge súıene otyryp, joǵarydan tómen qaraı sanamalap kórelik. Almaty oblysynda – 2075,1 myń, Túrki­stan oblysynda – 2041,9 myń, Alma­ty qalasynda – 1 972,1 myń, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 1 364,2 myń, Qaraǵandy oblysynda – 1 375,5 myń, Nur-Sultan qalasynda – 1 179,9 myń, Jambyl oblysynda – 1138,1 myń, Shymkent qalasynda – 1069,9 myń, Aqtóbe oblysynda – 892,5 myń, Qostanaı oblysynda – 864 529 myń, Qyzylorda oblysynda – 813,5 myń, Pavlodar oblysynda – 751 034 myń, Aqmola oblysynda – 735 489 myń, Mańǵystaý oblysynda – 717,5 myń, Batys Qazaqstan oblysynda – 660,8 myń, Atyraý oblysynda – 655 957, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 544,1 myń adam turady. Respýblıka halqynyń 69-70%-y qazaqtar, 17%-y orystar, 3,4%-y ózbekter, qalǵanyn uıǵyr, túrik, dúngen, nemis sekildi t.b etnos ókilderi keń quralyp otyr.

Ońtústik óńirlerdegi halyq sany basym ári ornalasý ty­ǵyz­dyǵy jaǵynan da osy aımaq­tar alda tur. Álbette, bul bú­gin ashylǵan jańalyq emes. Ońtús­tik óńirlerdegi halyqty eldiń sol­tús­tigine kóshirý saıasaty qolǵa alynǵaly da talaı jyldyń júzi boldy. Soltústiktegi keıbir aı­maq­tarda qańyrap qalǵan aýyl­dar bar. Ásirese shekaralyq óńir­lerdegi halyq sany qatty azaı­ǵany baıqalady. Bul ulttyq qaýip­sizdigimizge qater tóndiretin faktor ekenin aıta ketkenimiz jón. Jumys kúshi tapshy mundaı aımaqtarǵa halqy tyǵyz ornalasqan óńirler­den eńbekke qabiletti otbasylar­dy kóshirý maqsatynda 2013 jyly qabyldanǵan «Jumyspen qamtý­dyń jol kartasy-2020» baǵdar­la­masy sál de bolsa serpin berdi. Azamattarǵa turaqty jumys berý, baspanamen qamtý halyq ósimine ońtaıly áser eteri anyq. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2018 jyly aımaqtyq kvota boıynsha 6 766 qazaqstandyq ońtústikten soltústikke qonys aýdarǵan bolsa, 2019 jyly soltústikke 700 otbasy kóshirilgen. Al 2022 jylǵa deıin barlyǵy 59 myń otbasyn soltústikke kóshirý josparlanyp otyr. Almaty, Jambyl, Mańǵystaý, Túrkistan, Qyzylorda oblystarynan qonys aýdarýǵa nıetti azamattardy Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Pav­lo­dar, Soltústik Qazaqstan ob­lys­taryna qonystandyrýǵa basym­dyq berilip otyr. О́ıtkeni joǵa­ry­da atalǵan óńirlerde sońǵy 10 jyl­da halyq sanynyń jyl saıyn­ǵy ósimi – 2 paıyzdy ǵana quraǵan.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bári­nen qymbat» atty maqalasynda demo­grafııa máselesine jeke toqtala kelip: «Ýaqyt uttyrmaı qolǵa alyp, dáıekti túrde iske asyratyn taǵy bir sharýa bar. Halyq­tyń qalalyq jerlerge jappaı kóshýi saldarynan kópte­gen aýyldarda, ásirese shekara mańyndaǵy eldi mekenderde turǵyndar sany kúrt azaıdy. Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári eli­mizdiń qaýipsizdigine qatysty má­sele. Buǵan qosa sońǵy jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz. Bul eki máseleniń de strategııalyq mańyzy bar. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraýǵa bolmaıdy. Jergilikti bılik mundaı jumystardy joǵaryǵa kópirgen aqpar berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaıynǵa shynaıy janashyrlyq turǵysynan jasaýǵa tıis», degen bolatyn. Prezıdent, tapsyrmasy júıeli túrde júzege asatyn bolsa, ult ósimin qandastar esebinen qarqyndatýdyń oraıly múmkindigi týmaq.

Demograf Ázimbaı Ǵalıdyń pikirinshe, sheteldegi qazaqtardyń búgingi sany 3,5 mıllıonnan asyp jy­ǵylady. Bir ǵana Qytaıdyń ózin­de áli de 1 mıllıon 300 myń qandasymyz bar. Qytaı Úkimetiniń keıbir erejelerine sáıkes qazir olardyń elge kóship kelýi qıyndaı túsken. Al Reseıde 740 myńnan as­tam qandasymyz tirshilik keship jatyr. Alaıda professor reseılik qazaqtardyń elge kóship kelý dınamıkasy tym tómen ekenin alǵa tartty. Munyń naqty sebebin aıtý qıyn. Dese de máseleniń bir ushy áleýmettik jaǵdaıǵa kep ti­relýi múmkin. Reseıdegi sekildi, bas­qa da Eýropany mekendegen baýyr­lary­myz­dyń materıaldyq jaǵdaıy jaqsy. Birer jyl buryn Eýropa qazaqtaryna júrgizilgen arnaıy saýalnama nátıjesi olar­dyń basym bóligi táýir turmy­syn tastap, jyly ornynan jylys­taǵysy kelmeıtindigin kórsetken. Ásirelep aıtqanda, baq pen taqtan bas tartyp, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn ańsap alyp-ushqan Beıbarystyń tanymy olardy asa oılandyra qoımaıdy...

«Qazirgi ýaqytta atajurtyna taban tirep, bizge jappaı kóship kelip jatqan О́zbekstan qazaqtary. Túrikmenstan men Tájikstanda qazaq­tardyń az ǵana shoǵyry qal­dy. Shamalap aıtsaq 10-15 myń. Shırek ǵasyr buryn ondaǵy qandas­tarymyzdyń sany 60 myńnan asatyn. Iаǵnı basym bóligi Otanyna oraldy dep aıta alamyz. Máselen, bir ǵana Mońǵolııadan 100 myńdaı qazaq kóship keldi. Sol sekildi bizden óziniń tarıhı atamekenine kóship ketip jatqan ult ókilderi de bar. Aıtalyq Qazaqstandaǵy orys­tar sońǵy 4-5 jylda 40 myńǵa azaıdy. 1997 jyldary 370 myń orys Reseıge qonys aýdardy. Al Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tipten údere kóshti. Qazir bizdiń eldegi orystar depopýlıasııaǵa ushy­rap jatyr, Reseıde de dál solaı. Týý az, ólim-jitim kóp. Demo­gra­fııa túıinin syrttaǵy qandas­tar­dy qaıtarý arqyly sheshýge kúsh salýy­myz kerek», deıdi Ázimbaı Ǵalı.

Baspasóz betterinde «elimizge kelgenderden ketkender kóp» degen saryndaǵy pikirler aýyq-aýyq aıtylyp júr. Akademık Oraz Baımuratov munymen kelispeıdi. Onyń sózinshe, shetelge ketip jatqandardyń basym bóligi – bilim izdegen jastar. Olar ózge memleketterge túbegeıli qonys aýdarǵan joq. Bilim alyp, kásip ıgergennen keıin elge oralýdy kózdeıdi. Kópshiligi – túrli salada jumys istep, az-kem qarjylaı qor jınap kelýdi maqsat tutqandar. Dese de ózge elderde uzaq ýaqyt jumys isteýge ketkenderdiń ishinde amalyn taýyp sonda turaqtap qalýǵa sheshim qabyldaǵandar da az emes. Ult­tyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha ótken jyldyń ózinde 26 myńnan astam adam Qazaq­stannan shetelge ketken. Olar­dyń basym bóligi – bilimdi jas­tar men bilikti mamandar. Qoly­myzǵa túsken taǵy bir derekte 2015-2019 jyldar aralyǵynda eli­mizden shamamen 200 myńnan astam adam shetelderge turaqty turý maqsatynda qonys aýdarǵany aıtyl­ǵan. Kerisinshe dál osy 2015-2019 jyldar aralyǵynda elimizge 112 myńnan astam adam qonys aýdarypty.

Saýda jáne ıntegrasııa mı­n­ıstr­­liginiń taıaýda ótken alqa oty­ry­synda elimizdiń syrtqy shekarasyndaǵy ınfraqurylymdy damytý jaıy aıtyldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáı­kes, eksporttyq jáne tranzıttik áleýet­ti kúsheıtýge basa nazar aýda­ra otyryp, joǵaryda biz aıtyp ótken Reseımen shektesetin Batys Qazaqstan oblysy jáne Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda saýda habtaryn qurý boıynsha jańa bastamalar qolǵa alynatyny habarlanǵan bolatyn. Jańa jumys oryndary paıda bolyp, qolaıly jaǵdaı jasalsa, shekaralas aımaqtaǵy turǵyndar onsyz da halqy tyǵyz ornalasqan oń­tústikke aǵylýyn, shekara asyp shetelge ketýin azaıtar edi.

Taǵdyrdyń qıly soqpaǵynda eseńgirep baryp eńse tiktegen ege­men elimizdiń erteńi jarqyn bolý úshin el sany eselep ósýi kerek. Bosaǵamyz berik, shekara­myz shegendeýli desek te bul máse­lege beıjaı qaraı almasymyz anyq. Bir sózben aıtqan­da, demo­grafııa – ult qaýipsizdiginiń qal­qany. Qazaqstan jer kólemi jaǵy­nan álemde toǵyzynshy oryn ala­tyn bolsa, halqynyń sany jaǵy­nan álemde 64-orynda. Al turǵyndardyń tyǵyz qonystanýy boıynsha ár sharshy shaqyrymǵa ortasha eseppen 6,7 adamnan keledi eken. Bul satyda bizden keıin 11 el ǵana baryn eskersek, ha­lyq­tyń ornalasý tyǵyzdyǵy tur­ǵysynan dúnıe júzinde 184-orynda turmyz. Álbette, bul kóńil kónshiterlik kórsetkish emes. О́ıtkeni, bos jatqan jer kóz arbaıdy. Onyń ústine ol jer qazba baılyqqa toly jer bolsa she? Qara aspandy tóndirý emes bul, bizdiki ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa ún qosý ǵana. Sondyqtan shekara shebindegi aýyldardy halyqqa toltyryp, olardyń áleýmettik, ekonomıkalyq áleýetin jaqsartýǵa basa nazar aýdarǵanda ǵana kúmán-kúdik seıilip, el erteńine degen senim nyǵaıa túsedi.

2020 jyldyń qańtar-qarasha aılary aralyǵynda elimizde 421 myń sábı dúnıege kelipti. Bul sońǵy 33 jylda bolmaǵan kórsetkish eke­nin súıinshilep aıta ketken jón. Buǵan deıin 1987 jyly 417 myń sábıdiń ómir esigin ashqany tirkel­gen. Prezıdentimiz bir sózinde: «Kóp balaly analardyń jaǵdaıy – áleýmettik salanyń barometri» degen edi. Adam kapıtalyn damytý ana­lardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sartýmen tikeleı baılanysty. Bul baǵyttaǵy bastamalar basty baǵ­darymyzdan túspeýi tıis. Deni saý anadan deni saý urpaq týady, ulys órbıdi, ult ósedi, ulttyq qaýip­sizdigimiz nyǵaıady. Son­dyq­tan ult­ty ósirý – uly murat. Sol uly murat alash jurtyn ǵasyr­larǵa jalǵaıdy.

 

ALMATY

P.S. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» dep aıtqany bar kezinde. Búgingi kúnniń talap-tilegine oraı jazýshynyń aıtqanyn «El bolamyn deseń, demografııańdy túze» deý máseleniń ózektiligin kórsetip, eldiktiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa septigin tıgizer ma edi degen oıymyz bar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Izraıl «betperdesin sheshti»

Álem • Búgin, 16:32

Ilim adamǵa ne úshin qajet?

Rýhanııat • Búgin, 16:00

Palata otyrysynyń kún tártibi bekitildi

Parlament • Búgin, 15:48

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 15:25

Prezıdent Qaırat Kelimbetovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 14:43

Qaraǵandyda qylmystyq top quryqtaldy

Qoǵam • Búgin, 12:59

Dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 11:44

ShQO-daǵy Shar ózeninde balyq qyrylýda

Aımaqtar • Búgin, 10:49

Shymbulaq shyńynan 6 adam qutqaryldy

Qoǵam • Búgin, 10:32

Qurttyń ishinen esirtki tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:43

«Astana» kósh bastady

Sport • Búgin, 09:40

Qyzylordada aýa sapasy nasharlaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:22

Shekarashy sarbazdar ant qabyldady

Qazaqstan • Búgin, 09:20

Jartylaı fınalda súrindi

Tennıs • Búgin, 07:56

Keńeıtilgen quram jarııalandy

Hokkeı • Búgin, 07:54

«Sary mysyq» festıvaldi ashady

Kıno • Búgin, 07:52

Uqsas jańalyqtar