Qazaqstan • 12 Naýryz, 2021

Kómir óńdeý isi kenjelep tur

108 ret kórsetildi

Kógildir otynmen qamtý úlesiniń artýy men balama qýat kózderiniń damýy otandyq energetıka naryǵynda kómirge degen suranystyń azaıýyna alyp keldi. Áıtse de qatty otynnyń bul túrin kádege jaratýdyń basqa da amaldary az emes. Aıtalyq, resmı sandarǵa júginsek, byltyr qańtar-jeltoqsan aralyǵynda elimizde kómirden 3 mln 797 myń tonna kóleminde koks ónimi óndirildi. Sóıte tura 2016-2020 jyldar kezeńinde Qazaqstanǵa 4 mln 500 myń tonnadan artyq koks ımporttaldy.

О́ńdeýden 400-den astam ónim alýǵa bolady

Demek, elimizdegi taý-ken kásip­­oryndarynda atalǵan ónim­ge tapshylyq baıqalyp otyr­ǵanyn, sondaı-aq ony syrttan qym­bat baǵaǵa alýǵa májbúr eke­nin ańǵarýǵa bolady. Sala ma­mandarynyń aıtýynsha, kó­mirdi uqypty óńdeý arqyly odan jasandy grafıt, naftalın jáne antrasen syndy paıdaly ónimder óndirýge bolady. Sol sekil­di qatty otynnyń kúli, ony óndirý men óńdeýde alynatyn qaldyq qurylys materıalda­ry, keramıka, otqa tózimdi shı­kizat, saztopyraq jáne qajaq ón­dirisinde qoldanýǵa jaramdy. Tutastaı alǵanda, kómirdi qaıta óńdeý isi 400-den astam túrli ónimniń óndirisine jol ashady. Energetıkterdiń sózine súıensek, olardyń quny kómirdiń qunynan shamamen 20-25 ese joǵary. Taý-ken óndirý jáne taý-ken metal­lýrgııa kásiporyndary qaýym­dastyǵynyń málimetine sáı­kes, qazir kómirden qosylǵan qu­ny joǵary ónim óndirisin «Arse­lorMıttal Temirtaý» AQ kásip­orny jolǵa qoıypty. Dálirek aıt­qanda, kásiporynda koks, naftalın, pek, solvent, ammonıı sýlfaty jáne domna qaldyǵy shyǵarylady.

Bolashaqta «Shubarkól Kó­mir» AQ jáne «Qarajyra» AQ qosylǵan quny joǵary kómir ónim­deriniń jańa túrlerin óndi­rýdi kózdep otyr. Sonymen qosa, basqa da iri kómir kompanııalary kómir sapasyn arttyrýǵa baılanysty jobalardy iske asyrýdy josparlaýda.

Energetıkter kómir-hımııa sala­synyń damýy qatty otyn­nyń sapasyn jaqsartýǵa yqpal etetinine senimdi. Máselen, Uly­brıtanııada tútinsiz janatyn kómirdi óndirý tásilderi zertte­lip, ony jaǵý kezinde atmos­fera­ǵa zııandy shyǵaryndy tarat­paý­dyń tehnologııasy meńgerildi.

«Kómir shıkizatynyń mańyz­dylyǵyn eskerýimiz qajet. Nege deseńiz, elimizdegi jylý elektr stansalar­ynda elektr energııasynyń shamamen 70%-y kómirdi jaǵý arqyly óndiriledi. Bul halyqqa arzan tarıfterdi qamtamasyz etýge múmkindik berip otyr», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásip­oryndary qaýymdastyǵynyń atqa­rýshy dırektory Nıkolaı Rados­toves. Sala ókilderi keıbir shet­eldik naryq­tarda kómirge sura­nystyń tómendeýine baıla­nysty, sol sekildi Qazaq­stannyń soltústik jáne orta­lyq óńirlerin gazdandyrý jó­nindegi jospary men kómirdi ekologııalyq turǵyda paıdalaný mańyzdylyǵyna sáıkes, kómir hımııasy ári koks-hımııa óndirisin damy­tý arqyly kómir­den kelesi bólinisterdi óndi­rý qajet­ti­ligi týyndap otyr­ǵanyn aıtty.

 

Memlekettik qoldaý qarastyrylý kerek

«Qazaqstandaǵy kómirdi óń­deý sa­lasynyń kenjelep qalýy tıisti jobalardy iske asy­rýdyń qymbat­tylyǵy men memlekettik qoldaýdyń joq­tyǵymen baılanysty. Sol sebepti 34 mlrd tonna kóle­mindegi kómirdiń úlken qoryna nemese álemdik kó­mir qorynyń 4%-yna ıe bola otyryp, jańa jumys oryn­da­ryn qurýǵa jáne bıýdjetke salyq túsimderiniń qo­symsha aǵynyna yqpal ete­tin joǵary bólinistegi kómir ónim­deri óndirisin qoldaý stra­tegııalyq tur­ǵyda mańyz­dy», dedi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýr­gııa kásiporyndary qaýymdas­ty­ǵynyń atqarý­shy dırektorynyń orynbasary Maksım Kononov.

Kómir óndirýshiler óń­deý salasyn damytý úshin memleket tarapynan ekonomıkalyq ynta­lan­dyrý tetikteri qaras­tyry­lý kerek dep sanaıdy. О́ıt­keni mem­lekettik qol­daý­syz kómirden jasalatyn ónim kólemin arttyrý qıyn­­ǵa soǵady. Qatty otynnan óń­deletin ónim túrleri jańa naryqtarǵa shyǵýǵa, sondaı-aq ımportty almas­tyrýmen qatar eksporttyq áleýetti arttyrýǵa jol ashady dedi mamandar.

Bul rette sala ókilderi kór­shi­les elderdiń táji­rı­besine júgin­gen artyq bolmaıdy degen oıda. Aıtalyq, Reseıde kómir ónerká­sibin damytý baǵ­darlamasy aıasynda kómir óner­kásibiniń perspek­tıvaly baǵy­ty re­tinde óńirler­degi kómir­di tereń óńdeýge basym­dyq berilgen. Sondaı-aq reseı­­lik baǵ­darlamada ınves­tısııa­lardy qaıta­rýdyń jobalyq merzimine salyq­tyq jeńildikter berý arqyly (klasterleý, kómir­di qaıta óńdeýdiń jańa orta­lyq­taryn qurý) kómirdi tereń óńdeý­di (jartylaı koksteý, gazdan­dyrý, sıntetıkalyq su­ıyq otyn) yntalandyrý qaras­­tyrylsa kerek.

 

О́ńdeý isi ınvestısııalyq tizimge engizildi

Salalyq qaýymdastyq ókil­­deri byltyr atalǵan má­se­lege baılanysty mem­le­­kettik organdardyń qaty­­sýymen birneshe kezdesý uıym­­das­tyrylǵanyn jet­kizdi. Uıym tarapynan úshinshi elderge kómir eksportyn azaıtýdy yntalan­dyrý úshin qara otynnan daıyn­da­latyn jańa ónimderdi damy­týdyń mańyzdylyǵy usynys retinde aıtylypty. Onyń ná­tı­jesinde byltyr sońǵy toqsannyń aıaǵynda Úkimettiń qaýlysyna sáı­kes, kómirdi óndirý men ba­ıytý salasy Syrtqy ister mınıstrligi ázir­­le­gen ınvestısııalyq joba­lar­dyń tizbesine engizildi. «Demek, ınvestı­sııalyq jobalardy iske asyrý qomaqty qarajatty talap etetinin eskersek, kómirdi óndirý men baıy­tý isi basymdyq berilgen jobalar tizimine qosylýy óńdeý óndirisin damytýǵa jáne otandyq kompanııa­lardyń jańa naryqtarǵa shyǵýyna múmkindik beredi», deıdi kómir óndi­rýshi uıym ókilderi. Osyǵan baılanysty «Shubarkól Kómir» AQ, «ArselorMıtall Te­mir­taý» AQ, «Qarajyra» AQ jáne «Maıkýben-Vest» kásip­oryndary kómirden daıynda­latyn joǵary bólinister­di óndirýge arnalǵan ınves­tı­sııalyq jobalardy iske asyrýdy josparlaýda. Kómirden jańa ónim túrlerin óndirý joba­larynyń joǵarydaǵy tizim­ge engizilýi atalǵan kásip­oryn­dardyń josparlaryn iske asyrýǵa múmkindik berip, kómir ónerkásibiniń uzaq merzimdi damýyn qamta­masyz etpek.

 

Sońǵy jańalyqtar

Áskerı tikushaq apatqa ushyrady

Álem • Búgin, 15:21

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Uqsas jańalyqtar