Respýblıka boıynsha 760 myńnan astam salymshynyń shekti mólsherden asqan somasy − 2,5 trln teńge. Al salymshylar salymyna qosylǵan ınvestısııalyq kiris sońǵy jıyrma jylda 43%-dan asqan. Qarapaıym tilmen jetkizsek, salymshynyń jınaǵy orta eseppen 2 mln 600 myń bolsa, bul somanyń ústine ınvestısııalyq kiris qosylyp, 4 mln 850 myń teńgeni quraǵan.
Sarapshy Oljas Qudaıbergenov BJZQ qurylǵanǵa deıin ınvestısııalyq kiris ınflıasııa deńgeıinen tómen bolǵanyn aıtady. Sodan keıingi merzimde ınvestısııalyq tabys ınflıasııaǵa qaraǵanda árdaıym joǵary boldy. Arada 20 jyl ótkende ınvestısııalyq kiris úlken ósim berip, 43%-ǵa jetken. Zeınetaqy qorynyń derekterine súıensek, ınvestısııalyq kiristiń mólsheri ártúrli jáne onyń mólsheri kóptegen faktorǵa, sonyń ishinde ınvestısııalardyń aǵymdaǵy naryqtyq quny men valıýta baǵamdaryna baılanysty. Demek, sońǵy jıyrma jyldaǵy kiris deńgeıi qazirgi múmkindigimizge saı kelip tur.
Ulttyq banktiń Aqparat jáne kommýnıkasııalar departamentiniń dırektory A.Adambaevanyń aıtýynsha, zeınetaqy aktıvterin qarjy quraldaryna ınvestısııalaý Investısııa deklarasııasy sheńberinde belgilengen talaptar men shekteýlerge sáıkes júzege asyrylady.
Osyǵan deıin sarapshylar ınvestısııalyq saıasattyń aýysýy qazaqstandyqtardyń jınaq qarjysyna keri áser etkenin, teńgede ósse de, dollarda múlde ósim kórsetpegenin aıtyp keldi. Sodan beri BJZQ salymdarynyń ınvestısııalyq tabysyn qandaı faktorlarǵa qarap baǵalaýǵa bolatyny jónindegi másele reforma bastalǵaly ózektiligin joıǵan emes. Osyǵan baılanysty Ulttyq bank ókili ishki ekonomıkadaǵy aqsha qunynyń negizgi ólshemi – aıyrbas baǵamy emes, eldegi ınflıasııa deńgeıi ekenin aıtty. Demek, zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalaýdyń basty maqsaty – uzaq merzimge ınflıasııa deńgeıinen joǵary kiris alý, ıaǵnı zeınetaqy aktıvteri salymshylarǵa ınvestısııalyq tabys ákele otyryp, Qazaqstan ekonomıkasyna da paıda túsiredi. Sonymen qatar qazirgi ýaqytta zeınetaqy aktıvteriniń shamamen 30%-y shetel valıýtasynda saqtalǵanyn da eskergen jón. Osylaısha ınvestısııalyq saıasattyń nátıjesinde halyqtyń zeınetaqy jınaǵyndaǵy taza ınvestısııalyq tabysy turaqty ósip jatyr. A.Adambaevanyń aıtýynsha, 2020 jyly eseptelgen ınvestısııalyq tabystyń mólsheri 1,3 trln teńge bolǵan. Bul tabys mólsheri zeınetaqy jarnalarynyń somasynan asyp túsip, onyń kólemi – 1,1 trln teńgege kóbeıgen. «2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha, ınflıasııa 7,5% bolǵan kezde BZJQ salymshylarynyń zeınetaqy aktıvteriniń kirisi 10,9% boldy. Sóıtip BZJQ salymshylarynyń zeınetaqy jınaqtaryna 3,4% kóleminde naqty kiris kirdi», deıdi ol.
2020 jyly salymshylardyń 7%-nyń zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵy jetkilikti mólsherden asqan. Alaıda sarapshylar keıbir jumys oryndaryndaǵy qosarlanǵan býhgalterııa BJZQ-nyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna keri áser etkenin aıtady. Ekonomıst O.Qudaıbergenov kóleńkeli ekonomıkaǵa jumys isteıtin qosarlanǵan býhgalterııa zeınetaqy qorynyń kirisine aýyr soqqy bolǵanyn alǵa tartty. «Qosarlanǵan býhgalterııa tek kóleńkeli ekonomıkaǵa jumys isteıtinin árbir qazaqstandyq túsinýi tıis. Oǵan jol berýge bolmaıdy. Ekonomıka salasyn sıfrlandyrý tereńdegen saıyn ondaǵy kem-ketikter de aıqyndala túsedi. Sondyqtan sıfrlandyrýdy engize otyryp, kóleńkeli ekonomıkamen kúresti kúsheıtý kerek», deıdi O.Qudaıbergenov.
Sonymen búginde jalpy halyqtyń 4 paıyzǵa jýyǵy zeınetaqy qoryndaǵy aqshasynyń bir bóligin paıdalana alady. Mundaı ereje engizile salýy muń eken, jurtshylyq jappaı zeınetaqy qoryndaǵy aqshasyn alýǵa umtyldy jáne basym kópshiligi artylǵan qarjysyna úı alýǵa, onyń alǵashqy jarnasyn tóleýge kiristi. Bul óz kezeginde baspana baǵasyna da áser etti. Páter baǵasy qańtar aıynda 2,7 paıyzǵa, al 2020 jyly 10,1 paıyzǵa ósken. Biraq keıbir sarapshylar bul – ýaqytsha qubylys, aldaǵy jarty jyldyqta baǵa qalypqa túsetinin aıtsa, endi biri turǵyn úıdiń baǵasy qymbattaı beredi deıdi. Biraq bizdi alańdatyp otyrǵany basqa másele. Aıtpaǵymyz, salymshylardyń bir bóligi zeınetaqy qoryndaǵy aqshany alyp qoısa, oǵan salynatyn ınvestısııalyq tabys ta kúrt azaıady. Bir sózben aıtqanda, zeınetaqy jınaǵyndaǵy aqshanyń azaıǵany oǵan qosylatyn kiristiń de tómendeıtinin bildiredi. Sarapshylar zeınetaqy qoryndaǵy 2,5 trln teńgeniń ketýi 93% salymshynyń aktıvine keri áser etedi degen pikirde. Sebebi salymshylarǵa bólinetin 2,5 trln teńge − BJZQ-da jınaqtalǵan aktıvtiń besten bir bóligi. Demek, salymshylardyń alýǵa quqy bar trln-daǵan teńgeniń ornyn qalaı toltyramyz degen másele kimdi bolsa da tolǵandyratyny anyq. Sarapshylardyń da buǵan jaýaby daıyn: «Qor birinshi kezekte aktıvterdi sata bastaıdy. Al aktıvter qorjyny únemi syn tezinde júretin másele. Sebebi ishki naryqta asa tanyla qoımaǵan kásiporyndardyń aksııasy, ekinshi deńgeıli bankterdiń oblıgasııalaryn satyp alý otandyq ekonomıkany qoldaý maqsatynda júrgizilgeni belgili. Biraq BJZQ aktıvteri otandyq ekonomıkanyń damýyna qalaı áser etti degen taqyrypty Úkimettiń ekonomıkalyq blogy tarapynan jan-jaqty zerdeleý kerek».
Sarapshy A.Chebotarevtyń pikirinshe, BJZQ-nyń ınvestısııalyq deklarasııasyn ózgertý jáne qor aktıvterine zamanaýı kózqaras qajet. Bul prosesterdi júzege asyrýǵa kóp ýaqyt kerek emes. Sebebi ekinshi deńgeıli bankterdiń aksııalary men baǵaly qaǵazdarynyń ınvestısııalyq kirisi qandaı bolatyny belgili. «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń ınvestısııalyq kiristerine degen ózgeristerdi dál qazirden bastaýymyz kerek. Sebebi teńge depozıtiniń joǵary paıyzy sheteldikterge tartymdy. Olar mundaı joǵary kórsetkish úshin táýekelge bara alady» , deıdi A.Chebotarev.
Sarapshy Qazaqstanda turǵyn úı naryǵynan ózge paıdaly ınvestısııalyq kiris kózi joq degen túsinik qalyptasyp qalǵanyn aıtady. Bul qoǵamnyń qarjylyq saýatyna da baılanysty. Al baǵaly qaǵazdar naryǵy salymshylardyń nazarynan tys qaldy. О́tken jyldyń naýryz-sáýir aılarynda qor naryǵynda Tvıtter, Feısbýk tárizdi ataqty kompanııalardyń aksııasy quldyrap, birese ósip, ınvestorlar úshin qolaıly sátter bolǵanyn bilemiz. «Sol sebepti salymshylardyń qoryndaǵy qarjyny tek turǵyn úı naryǵyna qaraı baǵyttaý durys emes. Bul BJZQ reformasyna jaýapty tulǵalardy oılandyrýy tıis», deıdi A.Chebotarev.
BJZQ reformasy bastalǵaly beri salymshylardyń arnaıy shottaryna kelip túsken aqshany ártúrli salaǵa salý máselesi jıi kóterilip jatyr. «Bul aqshany nege bilim salasyna paıdalanbasqa? Ata-ana balasynyń oqýyn nege tólemeske nemese balasyna arnap depozıt ashyp, sonda saqtaýǵa paıdalanýǵa bolady ǵoı? Sondyqtan bul maqsatty ta tizimge qosý kerek. Investısııany eń birinshi bilimge quıý kerek», deıdi sarapshy Maqsat Halyq.
Astana Motors basshysy Nurlan Smaǵulov Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine zeınetaqy qoryndaǵy aqshany avtokólik satyp alýǵa paıdalaný týraly usynyspen shyqqanyn, bastama Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qaraýyna jiberilgenin aıtty. «BJZQ-nyń aqshasy tek páter satyp alýǵa ǵana emes, otandyq avtokólikti satyp alýǵa da jumsalǵany jón. Mashına jasaýshylar men avtoóndirýshiler de bul ıdeıaǵa yntaly», deıdi N.Smaǵulov.
Zeınetaqy qoryndaǵy qarjynyń bir bóligin paıdalaný − bir rettik naýqan emes. BJZQ-daǵy salymnyń ınvestısııalyq kirisi qazir shamamen jylyna 4,5 %-ben ósip otyr. Eń bastysy, bul reformada salymshy ózin ınvestor retinde tolyq sezindi. Munyń nátıjesi qandaı bolatyny ýaqyt enshisinde.
ALMATY
