Bereke basy – Naýryz, qazyna quty – Taıqazan

Naýryz qalaı oraldy?

Jarlyqta «Halyq depýtattarynyń jergilikti sovetterine klımattyq jaǵdaılardy eskere otyryp halyqtyq mereke – Naýryz meıramyn ótkizý kúnin óz betimen belgileý usynylsyn; respýblıka jurtshylyǵynyń 1991 jyly naýryzdyń 16-sy men sáýirdiń 16-sy aralyǵynda «Tabıǵat jarasymy» aılyǵyn ótkizý jónindegi ınısıatıvasy qoldaý tapsyn» dep kórsetilgen bolatyn. Bul Jarlyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń 15 naýryz kúngi sanynda jarııalanǵany belgili.

Osy arada sál sheginis jasap, Naýryzdyń qalaı oralǵanyna az-kem toqtalyp ótsek. Qazaq halqynyń ómir saltynda zor mańyzy bar Naýryz meıramyn júıeli atap ótýge degen alǵashqy resmı qadam 1920 jyly jasalǵan eken. Aıtalyq, Túrkistan Respýblıkasy atqarý komıtetiniń tóraǵasy Turar Rysqulov 1920 jyly «Naýryz» merekesin toılaý týraly buıryq shyǵarsa, jazýshy Beıimbet Maılın 1926 jyly «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 22 mart (naýryz) kúngi sanyna: «Bıdaı kóje býlanyp, Bir jaıa pisken kúıinde, Qutty bolsyn naýryzyń, Jańa tilek, jańa jyr, Samarqan tasy erigen, Naýryzdyń toıy bul» dep jyrmen shashý joldaǵan eken.

Sol sııaqty, Alash qaıratkeri Sultanbek Qojanov «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1925 jylǵy 22 naýryz kúngi sanyna «Naýryz týraly» degen taqyrypta shaǵyn maqala jarııalap, onda: «22 mart – Naýryz meıramy. Muny Kúnshyǵys halqy tegis meıram qylyp ótkizý salty bolǵan. Kommýnıst joldastar «din meıramy» dep sopysynyp jaqtyrmaıdy. Olaı emes. Naýryz – musylmanshylyqtan buryn shyqqan. Naýryz – el sharýasymen kún kórip, tabıǵat sharttaryna turmysy kóbirek baılanysqan eldiń turmysy týdyryp otyrǵan meıram» dep jazady.

Bul jazbalardan biz qazaq oqyǵandary naýryz meıramyn jalpyhalyqtyq mereke etýge umtylǵanyn ańǵaramyz. Biraq 1926 jyly bul meıramǵa kommý­nıstik kózqaras tarapynan «eskiniń sar­qynshaǵy» degen úkim aıtylyp, toılaý tyıylǵan bolatyn.

Biraq halyqtyń sanasynda saqtalǵan ǵuryptyq meıram toqyraýdyń tońy erigen jyldary qaıtadan jańǵyrdy. Atalǵan merekeniń uly dala tósine qaıta oralýyna eńbek sińirgen tulǵanyń biri – qaıratker-aqyn Muhtar Shahanov óziniń esteliginde: «1988 jyly Ulys meıramyn memlekettik dárejede toılaý máselesimen sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Genadıı Kolbınge kirdim. Ol meni muqııat tyńdady. Bul máseleni bıýroda qaramaı sheshe almaıtynyn jetkizdi. Sodan talqylaý barysynda bıýro músheleriniń ekeýi ǵana meni qoldapty. Olardyń biri – sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev, ekinshisi – OK-nyń ıdeologııa jónindegi hatshysy О́zbekáli Jánibekov eken. Usynysym ótpeı qalǵan soń birinshi hatshynyń qabyldaýyna qaıta bardym. Ári-beri yrǵasyp, aqyry ony kóndirdim. Osy arada Kolbın aqshanyń joqtyǵyn alǵa tartyp taǵy qısaıdy. Mine, osy sátte Nursultan Ábishuly úlken azamattyq tanytyp, úkimet bıýdjetinen qaǵystyryp, qarjy taýyp berdi. Sonyń arqasynda Almatydaǵy Gorkıı atyndaǵy saıabaqta tolaǵaı toı boldy. Artynsha búkil elimiz tól merekesimen tabysty» deıdi.

Sóıtip 1988 jyly respýblıka kóle­minde qadaý-qadaý jerlerde Naýryz meıramy atap ótilse, 1989 jyly jappaı halyqtyq merekege aınalyp, Qazaq­stannyń barlyq oblysynda toılandy. Osylaı jalpyhalyqtyq meıramǵa aınalǵan qutty merekege qatysty 1991 jyly naýryzdyń 15-inde Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy Jarlyǵy shyǵyp, «Naýryzdyń 22-si – halyqtyq mereke «Naýryz meıramy» bolyp jarııalandy.

Taıqazan tuǵyryna qonǵan kún

Shyǵys kúntizbesi boıynsha 12 jyl­dyń biri – jylan jaılylyǵymen erekshe. Mysaly, toqyraýdyń tońy erip, jylymyǵy jaıylǵan 1989 – Jylan jy­lynda, áýeli berekeniń basy – Naýryz oralsa, osy jyldyń kúzinde, ıaǵnı 18-shi qyrkúıek kúni – qazynamyzdyń quty Taıqazan óziniń ejelgi tuǵyry Túr­kistan shaharyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jaıǵasty.

Bul shara asa úlken rýhanı-tarıhı qubylys retinde eldiń eńsesin kóterip, jurttyń júregin jadyratty. Osy oqıǵanyń basy-qasynda bolyp, qasıetti qazynanyń tuǵyryna qonǵan sátin kózimen kórgen «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń Shymkent oblysyndaǵy menshikti tilshisi A.Joldasbekov gazettiń 1989 jylǵy 30 qyrkúıek kúngi sanyna «Qaıta oralǵan qasterli dúnıe» atty maqala jarııalapty. Onda: «Qasıetti Taıqazan araǵa 54 jyl salyp qara jurtyna qaıta oraldy. Qazandy kórý úshin Qoqan, Án­dıjan, Samarqant sııaqty qıyrdaǵy qa­la­lardan at aryltyp kelgen aǵaıyndar men Túrkistan qalasynyń turǵyndaryn bul is shattyqqa bóledi. Halyq qazandy Lenıngradtan alyp kele jatqan 67-89 nómirli «KamAZ» mashınasyn atshaptyrym jerden tosyp aldy. Sol sátte budan alty ǵasyr buryn, ıaǵnı 1399 jyly Abdel Azız sheberdiń basshylyǵymen quıylǵan qazannyń erneýinen taǵylymy sheksiz tarıhtyń tereń syrlary lyqsyp tógilgendeı boldy. Jeti túrli metall qospasynan quıylǵan, bıiktigi 170 santımetrge jýyq, erneý dıametri 2,60 metr, salmaǵy 2 tonna, qazannyń syrty qııal jetpes aıshyqtarmen órnektelip, oǵan «Adamdy syıla, adamgershilikti áz tut» degen ǵıbrat jazylǵan. Taıqazan qýatty kran, júzdegen qoldyń qaýmalaýymen jerge túskende, qyzyldy-jasyldy kıingen qyz-kelinshekter oǵan taǵzym etip, aq jaýlyqty ájeler tus-tustan sha­shý shashty. Uzaq joldy nebári tórt kúnde júrip ótip, qazandy keler merziminen eki kún buryn jetkizgen shopyrlar Sh.Er­kinbaev pen M.Jolymbetov jáne mılısııa serjanty B.Sandybaevqa el yqylasy erekshe» dep tarıhı kórinisti shynaıy sýrettepti.

Osy oraıda bul jádiger qalaısha Lenıngrad asyp ketti, ony qaıtaryp alý úshin qandaı jumystar júrgizildi degen suraq týary anyq. Buǵan deıin atal­ǵan taqyrypty qaýzaǵan maqala, suhbat, t.b. kóp jazyldy. Sonyń ishinde 2017 jyly 24 aqpan kúni «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalanǵan, jýrnalıst Qorǵanbek Amanjoldyń Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty Nurmahan Nazarovpen júrgizgen suhbatynda jo­ǵa­rydaǵy suraqqa naqty jaýap bar.

Gazette jazylǵan derekke úńilsek, 1935 jyly 11-16 qyrkúıek aralyǵynda Ermıtajda «Iran óneri men arheologııasy» atty III halyqaralyq Kongress ótip, oǵan Aýstrııa, Anglııa, Aýǵanstan, Germanııa, Gollandııa, Danııa, Iran, Ispanııa, Palestına, Polsha, Sırııa, AQSh, Túrkııa, Fınlıandııa, Fransııa, Chehoslovakııa jáne Shvesııa barlyǵy 18 elden 188 delegat qatysqan eken. Osy basqosý kezinde úlken kórme uıym­dastyrylady. Oǵan Ermıtajda tur­ǵan keremet jádigerlermen qatar, Ázer­­­baıjan, Armenııa, Grýzııa, Qazaq­stan, Túrikmenstan jáne Ýkraına mý­zeı­lerinen eksponattar qoıyldy. Osy sharaǵa Lenıngrad murajaıy Túrkistanda turǵan taıqazandy alyp ketedi. Qujat boıynsha qazandy kórmege ýaqytsha qoıý úshin alǵany jaıly qujat saqtalsa da, qundy dúnıege baýyr basqan reseılik aǵaıyndar qazandy qaıtarǵysy kelmeı ustap qalǵan. Sóıtip elimiz táýelsizdikke umtylǵan jyldary yntaly tulǵalardyń atsalysýymen «Taıqazandy qaıtarý» máselesi kóteriledi. Bul iske memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym-etnograf О́zbekáli Jánibekov pen sol tusta «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı dırektory Nurmahan Nazarov bas­tamashy bolǵany anyq.

Aǵa býynnyń esinde bolar, KOKP Ortalyq Komıteti 1985 jyly sáýir aıyn­daǵy plenýmynda odaqtas respýb­lıkalar halyqtarynyń tól tarıhyna, ulttyq mádenıetine, salt-dástúrlerine jol ashqany bar. Osy sheshimdi alǵa ustaǵan yntaly top Odaq basshylary­na Ermıtajdaǵy qazandy qaıtarý jó­ninde qoǵam, ádebıet jáne óner qaırat­kerleriniń qoldary qoıylǵan hattar jónelte bastaıdy. Ol hattar KOKP bas­shylyǵyna, KSRO Joǵarǵy Keńesine elimizden saılanǵan delegattar men depýtattar arqyly tapsyrylyp jatty.

Sonyń biri – 1989 jyldyń 6 shildesi kúni Qoja Ahmet Iаsaýı mavzo­­leıi ujymynyń atynan, KSRO halyq de­pýtat­tarynyń sezine jedel­hatta: «Máskeý. Kreml. Halyq depýtattarynyń sezi. KSRO Joǵarǵy Keńesi tór­aǵasynyń birinshi orynbasary A.Lýkıan­ov jol­dasqa. Eki myń jyldyq tarıhy bar ejelgi Túrkistan qalasynyń eń­bek­shi­leri Ermıtajdaǵy Taıqazandy ózi­niń naǵyz ıesine, Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıine qaıtarýdy ótinedi» delinse, Qazaq KSR depýtattary N.Nazarbaev, O.Sú­leımenov, M.Shahanovtyń atyna da atalǵan máselege yqpal etý jaıly jedelhat joldandy. Osydan dál jıyrma segiz kún ótkende KSRO Mádenıet mınıstri V.Zaharovtyń Taıqazandy Túrkistanǵa qaıtarý týraly buıryǵy shyqty.

Qazan qaıtarý máselesiniń basy-qasynda júrgen Nurmahan Seısenuly óziniń esteliginde: «Sol kezderde kóp jyldardan beri oryndalmaı qapaly etken halqymyzdyń amanat-armanyn iske asyrýǵa bolashaq Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń asa zor járdem-sharapaty tıgenin aıryqsha atap aıtýǵa tıispin» («Egemen Qazaqstan». Taıqazan elge táýelsizdik qarlyǵashy bolyp oralyp edi. 24 aqpan, 2017 j.) dep jazǵanynan qundy muranyń qaıtarylýyna Nursultan Ábish­ulynyń zor yqpaly bolǵanyn ańǵaramyz.

Osylaısha ult tarıhynda úlken orny bar Taıqazannyń oralýymen, marqum akademık О́mirzaq Aıtbaevtyń sózimen aıtqanda, elimizdiń yrysy, dáýleti bolyp qaıta keldi. Sonymen birge qazaqtyń búkil qasıeti oraldy deýge bolady. Qasıetti Taıqazan turǵan Túrkistan qala­sy qazir túrki áleminiń mádenı astana­syna aınalyp keledi. Endeshe, ejelgi oshaǵyna qonǵan qutty qazynamyzdyń irgesi bútin, tútini túzý bolǵaı!