Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Egemen el bolǵaly beri qabyldanǵan baǵdarlama, berilgen ýáde az emes. Biraq jeri baı eldiń ónim óndirý, bilim berý, densaýlyq salalarynda «áttegenaılar» aıaqtan aıamaı shalýmen keledi. Bul iste týra joldan taıyp qulap, shalqasynan túsip jatqandar da, aıdalyp ketkender de barshylyq. Áıtse de qylǵytyp jiberetinder, juta salatyndar azaıar túri joq. Ondaılar halyqtyń alǵysyn emes, nalasyna qalýda. Ashkózder men qara basynyń qamyn kúıttegenderdiń jat qylyǵy týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Masqara jaǵdaı» dese de, tas kereńder men kózi tumandanǵandar tyıylar emes. Tipti sybaılasyp alyp, jylan kózdenip jymqyrýyn qoıar túri joq. Sonda olardyń eldikti qara basynyń qamynan joǵary qoıýǵa ar-ujdany jetpeı me, álde nysaptan aıyrylyp, uıattan ábden bezgen be? Jergilikti jerden bastap, joǵary bılikke deıingi aralyqta qolǵa túsip jatqandar jetip artylady. Mundaı qylyq azattyqtyń betine qonǵan shirkeı ǵana emes, babalar amanaty sanalatyn memlekettilikti uǵynbaý emes pe eken degen kúdikti oıdy qoıýlatatyn tárizdi. Bulardy keıde qoı degendi uqpaıtyn «erke bala» ma deısiń. Kim úshin bolsa da táýelsizdikten artyq qandaı qundylyq bolýy múmkin? Ásirese qazaq úshin. Jemqorlyq búkil álemde bar dep aqtalǵandaı bolamyz. Qazaqqa bylaı aqtalam deý – eldikke qaýip.
Jaýapsyzdyq pen jalǵandyqtan kim zardap shegedi? Halyq. Taıaýda Semeı óńirinen kelgen keıýanamen dastarqandas boldyq. «Shúkir, eldegi balalarym júzdep jylqy, sıyr ósirip otyr. Alaıda myńdap sanaıtyn qora-qora qoıdy qurtty», dedi. «Nege?» deımiz. «E-e, júni pul bolýdan qaldy, terisi kerek emes, úıindige aınaldy. Sıyr men jylqy terisi de shirip jatyr. Sodan 20-30 qoıdan basqasyn satyp jiberdi», dep toqsanǵa taıaǵan ana tereń kúrsindi.
Keıýana aıtqan jún men teri – sóz júzinde aıtylǵanymen, oryndalýy ońalmaı kele jatqan jeńil ónerkásibimizdiń taptyrmas ónimi ekeni belgili. Al bazarǵa barsań, dúkenge kirseń, tórtkúl dúnıeniń ónimi samsap tur, jemis-jıdegiń de solaı. Basqalardy aıtpaǵanda, qyrǵyz ben ózbek baýyrlar baryn baǵalap jatyr. Amalyń qaısy, alasyń. Sóıte turyp aqsha shetke ketip jatyr, bul qalaı deımiz. Odan soń túrli syltaýlardy alǵa tartqan bolamyz.
О́zekti jalǵaıtyn ónimdi baıtaǵymyzda ósire almasaq, qoıdyń terisi men júnin kádege jarata almasaq, ol úshin kimdi kinálaımyz?
Búgingi bútin Germanııa surapyl soǵystan keıin ekige jarylyp, halqy daǵdaryp qalǵanda, zııaly qaýymy nemistik patrıotızmmen jurtyna ún qatyp: «Esińde bolsyn, nemis azamaty! Bul tek nemis ultynyń ǵana qolynan keledi!» deıdi de, on tarmaqtan turatyn qaǵıdany alǵa tartady. Birinshisi, aldymen el múddesin oılaýdy qadap aıtyp, syrtqa aqsha jiberseń, elińe zııan keltirgeniń, sondyqtan qolyńdaǵy baryńdy nemis saýdagerine ustat, german jerin qorlama, qasıetin uq, dastarqanyńa sol jerdiń ónimin qoı, esh ýaqytta shetel taýaryna qyzyqpa, german azamatynyń keregin Germanııa shyǵara alady degen ataly sózderin aıtady. Sóıtip eldiń rýhyn kóterip, irgesin bekitedi. Ekige jarylǵan nemis jurty sol ulttyq rýhyn qamshylap júrip, kóz aldymyzda birigip, myqtylyǵyn tórtkúl dúnıege tanytty emes pe?!
Búgingi joǵary laýazym ıeleriniń keıbireýleriniń oqyǵany bar bolǵanymen, tájirıbeden toqyǵany kem soǵyp jatady. Ásirese sheteldik bilimdi eldik mentalıtetpen úılestirý jaǵy jetispeıtini bar. Bul týraly óz zamanynda AQSh prezıdenti Tomas Djefferson qadap aıtyp, oqyp kelgenderdiń Eýropa dep eminip turatynyna ókinish bildirip, mamandy óz elinde daıarlaý qajet ekenin dáıektegen. Aýyldy atústi biletin, qalada oqyp, qalada jetilgen azamat qarapaıym halyqtyń tirligin tolyq uǵa bermeıdi. Onyń ústine birazynyń tili shubar. Bir tilekti uqqanmen, ekinshisin shala túsinedi. Bala kezinen jer basyp óspegeni, tas kósheniń ózimshil tártibi jáne bar. Keıde joǵaryǵa jaýapsyz jalǵan málimetterdiń berilýine osyndaı jaılar da sebep bolýy múmkin ǵoı.
Kórshi Qytaı elinde bir aqtalǵan aqıqat bar. Ol – tómengi býyndaǵy qyzmetkerdi joǵary turǵan organǵa jiberý arqyly, qaǵazben jumys isteýge daǵdylandyrý. Bul mamannyń ózi biletin sharýanyń oryndalýyn qadaǵalap, tıisti oryndarǵa jetkizgende saqtyq tanytýǵa septigi tıetin bolsa, joǵarydaǵy kadrlardy tómenge túsirip, naqty ómir aǵysynda, ıaǵnı óndiristegi, aýyl sharýashylyǵyndaǵy, bir sózben aıtqanda, tórt qabyrǵanyń ortasyndaǵy jyly bólmede otyryp bılik aıtý emes, jyldyń tórt mezgilin túgel tanyp biletin, kózben kórip, qolmen ustaıtyn dárejedegi eńbekke baýlý. Osy eki jaǵdaıda jaýapsyzdyq, jalǵandyq bolmaıtyny anyq. Ár sóz, ár málimet kókeıde soqyrǵa taıaq ustatqandaı saırap turady. Ol olaı emes, bylaı dep túzetýge múmkindik beredi. Qytaıdaǵy sol tájirıbeniń oń nátıjesin Aspanasty eline barǵan bir saparda kórdik.
Otyrǵan ornynyń quly bolyp, az sáttik abyroıymdy tógip almaıyn dep, sóz estip, bedelimdi túsirmeıin dep, eldik isti atqarýda halyq kýá bolyp otyrǵan jumysty erteń qatyram dep, bura tartyp, jaýapsyzdyqqa salynyp, jalǵan málimetke qurý osy kúnderi az kezdespeıdi. Qaıtalap aıtamyz, bul halyq seniminen aıyrylýǵa ákelip tireýde. Senimsizdiktiń arqaýy osynda jatyr. Bul keselden qutylmaı, el órkeni ósip, Qazaq eliniń mereıi bıikteı qoımaıdy. Qaı-qaısymyz da bul turǵyda Prezıdenttiń ashyq ta, ashyna da aıtyp júrgen sózderine adaldyq tanytýǵa tıistimiz. Bul adaldyq eldigimizdiń irgetasyn bekite túsedi. Jahandyq taıtalasta tamyrymyzdy tereńdetýge, ult tarıhynyń baıandy bolýyna, arǵy-bergi alyptardyń arman-tileginiń shaıqalmaı oryndalýyna, amanattyń aqtalýyna jol ashady. Mundaı memleketshildik qaǵıdany tý etip kótergende «Bilekke sengen zamanda, Eshkimge ese bermedik. Bilimge sengen zamanda, Qapy qalyp júrmeıik», degen Abylaı han sózine baǵyp, «Nıetińdi túze, ol oıyńa aınalady; Oıyńdy túze, ol sózińe aınalady; Sózińdi túze, ol ádetińe aınalady; Ádetińdi túze, ol minezińe aınalady; Minezińdi túze, ol taǵdyryńa aınalady», degen halyq danalyǵyna den qoıyp, táýelsizdigimizdiń qadir-qasıetin qurmetteý jolynda jalǵandyqtan arylyp, tirlik qamyn syltaýratýdan, jalt berip ketýden ár qazaq saqtansa, el ıesi ekenin sanasynda jańǵyrtyp, eski ádetten arylsa, búgingi sara jolymyz ultymyzdyń erteńgi dara jolyna ulasary haq. «Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa...», demep pe edi jaratylysy bólek dana Abaı?!
