Sport • 17 Naýryz, 2021

Almas balýan

436 ret kórsetildi

Qazaq samboshylarynyń ishinde KSRO-nyń eresekter chempıo­natynda oljaǵa eń kóp kenelgen jambyldyq balýan Almas Musabekov eken. Keńes Odaǵynyń eki dúrkin chempıony, alty márte júldegeri. Onyń bul rekordyn qazaq samboshylarynan eshkim ózgerte alǵan joq. Qadirli oqyrman, Almastyń ustazy – Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Marat Jaqyttyń tamyry tereńge boılaǵan bapkerlik biliginiń bir ushyn osy jerden izdeý kerek.

Sýrette: aıtýly bapker Marat Jaqyt pen Eýropa chempıony Almas Musabekov.

– 1972-1973 jyldary Saǵadat Hanbatyrov aǵanyń qol astynda jattyǵý jasadym, – deıdi Almas balýan sonaý kókórim shaǵyn eske túsirip. – Sambonyń biraz ádis-tásilin úırene kele, Marat Jaqytqa aýyssam degen oı týdy. Marat aǵa Jambyldaǵy eń bir bedeldi bapker ekenine qaramaı, qashan kórseń de kilemde júredi. Qaptaǵan balaǵa ádis úıretýden jalyqpaıdy, sharshamaıdy. Bir kúni Saǵadat aǵanyń batasyn alyp, Marat Jaqyttyń qara­ma­ǵyna kóshtim.

– Almastyń dúrkin-dúrkin jeńisteri bizdi de kúreske elik­tirdi, – deıdi ataqty ba­lýan­nyń dosy, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń eńbek sińirgen jat­tyqtyrýshysy Dosbergen Tam­bıev. – О́zi bir súıkimdi bozbala. Kúresi sumdyq. Bizdiń Baı­­zaq aýdanyndaǵy Keńes aýy­­lynyń bar balasynyń Al­mas dese kózderi jarq ete qa­latyn. Ústindegi kıimine qyl juq­paı­­dy. Sondaı ádemi kıinedi. As­tyndaǵy velosıpedin qazirgi «Mer­sedesten» kem ustamaıdy.

 Áli esimde. Kstovo qalasyn­daǵy jarysta Almas dosym KSRO-nyń eki dúrkin chempıony, reseılik Vladımır Belovty 11:0 esebimen utyp jatyp, sońǵy mınýtta qaıyra tartý (bolevoı) ádisine túsip qaldy. Almastyń qolyn eki aıaqtyń ortasyna salyp, shyntaq túbinen qaıyra tartqanda bizdiń jigittiń tamyrlary adyraıyp, qoly shyntaq túbinen shart synýǵa shaq qaldy. Dosym áreń shydap jatyr. Myna jaqta biz shyryldap turmyz. Ananyń aıaıtyn túri joq. Aqyry, Almas tistengen kúıi tótep berdi. Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen jı­nalǵan balýandar men mamandar, zal toly jankúıer sol joly Almastyń jankeshtiligine tik turyp qol soqty. Maman re­tindegi pikirim: Musabekovtiń balýandyq deńgeıi Olımpıada chem­pıony Jaqsylyq Úshkem­pirovten kem emes.

Endigi sózdi balýannyń us­tazy Marat Nurmuhameduly jalǵasyn:

– Balýandyq Almastyń súıe­gine bitken qasıet desem, artyq emes. Keńes Odaǵy sambony ǵy­lymı jaǵynan jetildirýge baryn saldy. Sonyń nátıjesinde sambo kúresiniń ádisteri 11 topqa jikteldi. Mysaly, tobyqtan qaǵý ádisi óz aldyna jeke top; bul ádis ishten qaǵý, syrttan qaǵý, qarsylasty qýalap júrip qaǵý, t.b. tarmaqtarmen tarqatylyp, jiktelip kete beredi. Al qaıyra tartý (bolevoı) ádisi óz aldyna jeke top, osy ádistiń 40-qa tarta túri bar. KSRO quramasynyń ǵylymı tobynyń saraptaýy bo­ıynsha joǵarydaǵy 11 taraý­ly ádisterdi sol kezde túgel ja­­sa­ǵan quramadaǵy jalǵyz ba­lýan Musabekov eken. Dálel kel­ti­reıin. Meniń Bek Qadıshın degen shákirtim Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, professor Evgenıı Chýmakovtyń qol astynda, Máskeýde biraz jyl eńbek etti. Bek – keńestiń sambo quramasynyń ǵylymı to­bynyń múshesi. Sol inim qura­madaǵy balýandardyń jarys ústindegi ádis-tásilderin taldaı kele, Almas Musabekov sambo ádisteriniń 11 tobyn meńgergen degen qorytyndy jasaıdy. Mu­ny estigen Evgenıı Chýmakov tań qalǵanyn jasyra almady. Sebebi KSRO quramasyndaǵy álem chem­pıondarynyń ózderi úsh-tórt ádisti qapysyz, sheber jasaıdy. Kóp balýan beldesý­ge shyqqanda qarsylasyna bir qyryndap qarsy tursa, Mu­sabekov eki ıyǵyn teń ustap, týra umtylady. Bul – qarsylas úshin óte yńǵaısyz pozısııa. Sebebi Almastyń qaı tustan qarmaq tastaıtyny jumbaq.

– Marat aǵaı jattyǵýǵa atús­ti qaraǵan emes, – deıdi Al­mas Musabekov. – Ol kisi kú­reser aldynda shákirtteriniń etin qyz­dyrýǵa qatty mán be­retin. Ádis-aılany ár balaǵa ózi úıretedi. Sol ádisterdi je­tildirý úshin janyn aıamaı ter tógedi. Ádisti pysyqtaý úshin biz­ben beldesip, qate, kem­shi­ligimizdi túzep otyrady. Ádis­ti jete meńgergenińshe san márte qaıtalatyp, ashy terińdi syǵyp alady. Jattyǵýdy mereke, de­malys kúnderi de úzbeıdi. Ne­bir aptap ystyqta dalada ter tóge­tinbiz. Jigitke qajet tózim, tabandylyq, balýandyq sheberlik qasıetterin biz aǵaıdan úırendik. Al Marat aǵa zalǵa kelmese, jattyǵýdyń sáni bolmaıtyn. Aǵaıdyń ortamyzda júrgeniniń ózi bizge qanat bitirýshi edi. Jarysqa ustazben birge barsań, arqańdy Alataýǵa tiregendeı se­nimdi júresiń. Al qasyńda aǵaı bolmasa, kóńiliń birtúrli qo­ńyl­taqsyp, jalǵyzsyraǵandaı kúı keshesiń. Aǵaı balýandardy qat­ty ustady. Men jasym 62-den assa da, áli kúnge deıin Marat aǵam­nyń betine kelgen emespin. Aǵaı­dyń aldynda ózimdi áli kúnge deıin shákirt sezinemin. ...1981 jy­ly Qaraǵandyda bolǵan KSRO chem­pıonatynyń qorytyndysy boıynsha teh­nıkalyq sheberligi eń kemel balýan atandym. Naqtylaı aıtsam, qarsylastaryma 13 ret umtylyp, sonyń 10-ynda ádis­terim sátti shyǵypty. Sóıtip, tehnıkalyq sheberlik, paıdaly qımyl saraptamasy boıynsha KSRO qu­ramasyndaǵy barlyq balýannan ozyq turdym. Bul Marat Jaqyt ustazymnyń meni sapaly ári júıeli baptaýynyń nátıjesi bolatyn.

Iá, 1981 jyldyń shilde aıy­nda Qaraǵandy qalasynda sam­bodan KSRO-nyń 35-shi chem­pıonaty dúrkirep ótti. Marat bapker men Almas balýan odaq­­tyq chempıonatqa tyń­ǵy­lyq­ty ázirlendi. Bul báse­ke Qa­zaq­stannyń sambo kúre­si úshin tarıhı chempıonat boldy. Buǵan deıingi 34 birin­shilikte respýblıkanyń bir­de-bir samboshysy Keńes Oda­ǵy chempıonatynyń altyn tu­ǵy­ryna shyǵa almasa, Qara­ǵandy kileminde Temirhan Dosmu­ham­­betovtiń shákirti Aıtjan Shań­­ǵaraev 48 kılo salmaqta, Marat Jaqyttyń shákirti Almas Musa­bekov 52 kıloda KSRO chempıondary atandy.

Almas Musabekov naǵyz zar kúıinde júrse de álem chem­pıo­natyna joly túspedi. KSRO chempıonattary men kýbok bá­se­kelerinde álem chempıon­dary Iýrıı Krýglov, Sergeı Ter­novyh, Babamurad Faızıev, Gýr­gen Týthalıandy, álem chem­pıo­natynyń júldegerleri Vla­dımır Belov, Gennadıı Beloglazovty, basqa da myqtylardy jyq­qa­nyna qaramaı, 1984 jyly ekin­shi márte Odaq chempıony atansa da, Máskeýdegi sambo qo­jaıyn­dary Marat Jaqyttyń osy shákirtin dúnıejúzilik bi­rin­shilikke aparmaı qoıdy. Bul – otarlaýshy júıeniń sport­taǵy soraqylyǵynyń bir ǵana kórinisi.

Almas Musabekov 1977-1989 jyldary Qazaqstan ulttyq qu­ramasynyń kapıtany boldy. Iá, Almas sol kezeńde kósh bastaǵan serke edi. Talaı jarysta ji­git­terdi bastap kilemge shyqty, so­ńynan ergen inilerine jeńis jolyn kórsete bildi. Boz kilemde ǵana emes, týrnıkke tartylsa da, Alataýdyń quz betkeılerinde quldyrańdap júgirse de kóshtiń aldyn bermeıtin. Qaıraty qa­byndap, julqynyp turǵan ke­zinde Máskeý aıaǵyn tusap álem chempıonatyna jibermegen Almas aǵa­myz azattyq jyldarynda sol ókinishtiń esesin qaıtardy. Al­mas Musabekov – ardagerler ara­syndaǵy álem chempıony!

Birde Marat ustazy: «Sen ósek aıtpaısyń, bireýdiń ús­tinen aryz jazbaısyń, bireýdi jamandamaısyń», dese Almas: «Oǵan ýaqytym joq. Sebebi siz­diń qasyńyzda júrmin», dep jaýap qaıtarypty.

Endi qazaq sportynyń ar­dageri Ǵazym Jarylǵapov balýan inisinen «Qazir qaıda júr­siń?» dep surasa kerek. Almas: «Aǵaı­dyń qasyndamyn», depti. Sonda Ǵazym aǵasy: «Sen qandaı aza­matsyń! «Aǵaıdyń janyndamyn», degen bir aýyz sózińniń ózi nege turady!», dep inisine shynaıy razylyǵyn bildirgen eken.

Almas bolsa, sol qarapaıym qalpy. Áli kúnge deıin kúres dese, jany jaı tappaıdy. «Aǵaı­dyń betine týra qaraımyn. Ádilin aıtamyn», deıdi samaıyn qyraý shalǵan ardager balýan. Ustaz ben shákirttiń taǵdyry toǵysqanyna 48 jyl bolypty...

 

Qydyrbek RYSBEK,

jýrnalıst

 

Sońǵy jańalyqtar

Áskerı tikushaq apatqa ushyrady

Álem • Búgin, 15:21

Túrkistan oblysynda eki brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:06

Efıopııada pilder qyrylyp jatyr

Álem • Búgin, 11:58

Qazaqstanda un óndirý kólemi tómendedi

Ekonomıka • Búgin, 11:45

Dastın Pore: Makgregor – ótken shaq

Jekpe-jek • Búgin, 11:40

Gazǵa aýysqan kólikter sany artty

Qazaqstan • Búgin, 10:50

Alvares aýyr salmaqta alypqa aınala ma?

Kásipqoı boks • Búgin, 10:35

Uqsas jańalyqtar