Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Lısenzııalyq kelisimdi oqymaıdy
Sonda mıf pen shyndyqtyń ara jigi qandaı? Qolǵa sham ustap, úńgirge oralýdy eshkim qalamaıtyny anyq. О́rkenıetti elder ǵylymı progrestiń damýyna barynsha jaǵdaı jasap, túrli salalardaǵy jańashyldyqtardy qoǵamnyń ıgiligine jumsap keledi. Desek te Big Data, targetıng, sondaı-aq basqa da tehnologııalar mega-korporasııalardyń naryqta ústemdik qurýyna yqpal etip otyrǵanyn moıyndaýǵa týra keledi. Aıtalyq, kúndelikti ómirde kompıýter, smartfondy paıdalaný arqyly áleýmettik jeliler men elektrondy poshtany teksergende, kózimizge túrli jarnamalar túsetini belgili. О́zimizge unaǵanyna «laık» bassaq bolǵany, sol sátte uqsas jarnamanyń sap túzep, qaptap ketetinin ańǵarý qıyn emes. Demek, jeke áleýmettik paraqshalardaǵy málimetter men jarııalanǵan jazbalardyń negizinde, sondaı-aq jazylǵan kommentarııge sáıkes, data analıtıkteri neni qalaıtynyńyzdy bilip otyrady.
Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń aqparattyq qaýipsizdik jónindegi sarapshysy Ivan Fılkonyń aıtýynsha, málimetterdiń taralýy kóp jaǵdaıda ony paıdalaný mádenıetiniń joqtyǵynan oryn alady. О́ıtkeni kez kelgen áleýmettik jeli nemese saıtqa tirkelmes buryn azamattardan jeke derekterdiń óńdelýine qoldanýshylyq kelisimge ruqsat suralady. Mine, osyǵan kelgende ınternet qoldanýshylary belgilengen talapty oqymastan kelisimderin berip jatady.
«Birden aıta ketý kerek, kompanııalar arasynda ózara derekter almasý arzan emes. Bul qomaqty qarajatty talap etedi. Máselen, bir kompanııanyń basqa uıymǵa qoldanýshylardyń qalaýlary jaıly málimetterdi jarnamalyq maqsatta berýi qymbatqa shyǵyp jatady. Bul rette másele basqada bolyp tur. Dálirek aıtsaq, kóbinese qoldanýshylar lısenzııalyq kelisimdi oqymaıdy. Aıtalyq, Facebook, «Vkontakte» syndy áleýmettik jelilerge tirkelerde aty-jónińiz ben basqa málimetterdi toltyryp bolǵan soń, astynda qoldanýshylyq kelisimge ruqsat suralady. Osy kelisimdi muqııat oqysańyz, onda jeli qoldanýshylarynyń qalaýlaryna qatysty statıstıkany óńdeýge, sondaı-aq ony paıdalanýǵa ruqsat beretin tetik qarastyrylǵan. Bul joǵarydaǵy kelisimde kórsetilgen. Kóp jaǵdaıda adamdar «qanat» belgisin, ıaǵnı kelisimdi elektrondy túrde rastaýdyń qoltańbaǵa para-par ekenin túsinbeı jatady. Sondyqtan da mobıldi qosymshalardy júktegende nemese áleýmettik jeliler, saıttardyń qyzmetin paıdalanǵanda azamattar buǵan mán bermeıdi. Áıtse de odan qorqýdyń qajeti joq. Nege deseńiz, Facebook sekildi kompanııalardyń qorǵaý júıesi jaqsy damyǵan», dedi I.Fılko.
Jeke málimetti qoldaný mádenıeti qalyptaspaǵan
Mamandardyń pikirine súıensek, bul máselede halyqtyń jeke derekterdi paıdalanýǵa baılanysty saýattylyǵyn arttyrý qajet. О́ıtkeni, azamattar qandaı málimetti jarııalaýǵa bolatynyn jáne qaısysyn qupııada ustaý kerektigin ajyrata bilmeıdi. Sol sebepti jeke málimetti qoldanýdyń mádenıetin kóterý kerek deıdi sarapshy.
«Tehnologııalar tez damyp jatqandyqtan adamdar ózderine tıesili derekterdi durys paıdalanýdy meńgerip, úlgermeı jatyr. Qarapaıym mysal, mektepte oqýshylardy jol qozǵalysynyń erejelerine úıretetini belgili. Degenmen balalarǵa jeke qujattyń fotolaryn nemese basqa da jekebasty kýálandyratyn málimetterdi beımálim saıttarda jarııalaýǵa bolmaıtyny týraly eskertilip, úıretilmeıdi. Sondaı-aq bul máselede aǵa býyn ókilderi de qınalatyny jasyryn emes. Sebebi tyń tehnologııalardy durys qoldanýdyń joldaryn úlkenderimiz óz betinshe meńgerip keledi. Demek, derbes derekterdi qoldanýdyń saýattylyǵyn jastaıynan qalyptastyryp, bul baǵytta halyqtyń mádenıetin kóterýimiz qajet dep sanaımyn», dedi I.Fılko.
Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń aqparattyq qaýipsizdik jónindegi sarapshysy aıtqandaı, elimizde derbes derekter qorǵaý máselesi zańmen qarastyrylǵanymen bul tek respýblıka aýmaǵynda kúshke ıe. Facebook, Google syndy álemdik kompanııalar Qazaqstanda ornalaspaǵandyqtan atalǵan zań olarǵa qoldanylmaıtynyn eskerý qajet.
Málimet óńdeýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi kóp
Eger suranys bar jerde usynys ta bolatynyn eskersek, data tehnologııalarynyń artyqshylyǵy sol, qalaǵanyńyzdy artyǵymen taýyp beredi. Munyń ásirese taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdi usynýda paıdasy orasan. Ekonomıst Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, derekterdi óńdeýde belgilengen tártipti ustanyp, qaýipsizdik máselesine de kóńil bólýge bolady. Iаǵnı «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» tepe-teńdikti barynsha saqtaǵan abzal. Nege deseńiz, qalasaq ta, qalamasaq ta sıfrly tehnologııalar ómirimizge myqtap enip otyr.
«Davostaǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń prezıdenti Klaýs Shvabtyń pikirine súıensek, 2012 jyly álemde tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa bastalǵan bolatyn. Onyń aıǵaǵy retinde Big Data, jasandy ıntellekt, sol sekildi 3D prınterdiń qarqyn alýymen birge óndiristiń robottandyrylyp jatqany keltiriledi. Demek, jahandyq ekonomıkada, sharýashylyq júrgizý isinde sıfrly tehnologııalardyń aldyńǵy orynǵa shyqqanyn baıqaýǵa bolady. Qazir ár adamnyń jeke sıfrly kody bar. Mysaly, ınternetke kirsek te, YouTube arqyly vıdeo qarasaq ta jasandy ıntellekt soǵan sáıkes, kóńilimizden shyǵatyn ónimderdi usynady. Sol sekildi bıznes te óz tutynýshylaryn jańa tehnologııalardyń kómegimen izdep, suranystaryn qanaǵattandyrýǵa tyrysady. Bul ásirese pandemııa kezinde aıqyn sezildi. Atap aıtqanda, áleýmettik jelini jetik meńgerip, targetıng arqyly halyqqa qalaǵan ónimin usynýǵa daǵdylanǵan isker azamattar kásipterin onlaın formatqa utymdy aýystyrdy. Alaıda sońǵy ýaqytta jeke málimetterdiń qoldy bolǵany jaıly aqparattar jıi aıtyla bastady. Facebook-ke qatysty birneshe sot prosesi bolǵany málim. Qaýipsizdik máselesi de qazir ózekti bolyp turǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, nesıesi bar azamattardyń málimetteri taraǵany jaıly, sondaı-aq keıbir adamdardyń jeke esepshotynan qarajattary joǵalyp ketkeni týraly faktiler anyqtalyp otyr. Sondyqtan qarjy-ekonomıkalyq qaýipsizdik máselesin de esten shyǵarmaý qajet», dedi M.Halyq.
Osy oraıda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi derbes derekterdi qorǵaýdy kúsheıtýge baılanysty zań jobasyna usynystardy qabyldaýǵa daıyn ekenderin habarlady. Vedomstvo jeke málimetterdi óńdeýdi jetildirip, ony qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamaǵa túzetýler ázirleýdi qolǵa aldy.
«Sıfrly qyzmetter qazaqstandyqtardyń ómirinde edáýir oryn alyp, derbes derekterdiń taralyp ketý táýekeli de arta tústi. Derbes derekterdiń qaýipsizdigi elimiz úshin mańyzdy máselelerdiń biri», delingen mınıstrlik taratqan aqparatta. Jaýapty organ ár qazaqstandyq jeke málimetterdi qorǵaý boıynsha óz usynystaryn engizýge quqyly ekenin jetkizdi.
