Azattyqtyń «Altyn adamdary»

Otandyq arheologter bul muraǵa (K.Aqyshev, B.Nurmuhanbetov) erte temir dáýirine tán 17-18 jastaǵy saq jaýyngeri degen ǵylymı paıym jasady. «Bul jaýynger talaı tylsym qupııanyń betin ashty. Jaýyngerdiń altynmen aptalǵan kıimderi ejelgi sheberlerdiń altyn óńdeý tehnıkasyn jaqsy meńgergenin ańǵartady. Sonymen birge bul jańalyq dala órkenıetiniń zor qýaty men estetıkasyn áıgileıtin baı mıfologııany pash etti», delingen Elbasy Nursultan Ábishulynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda.

Sóıtsek, joǵaryda tabylǵan altyn kıimdi adam – Uly dalanyń al­ǵashqy qazynasy eken. Elimiz táýelsiz­dik alǵannan keıin respýblıka terrı­to­rııasynyń ár tarapynan, ártúrli keıipte jeti altyn adam tabyldy. Endi solarǵa jeke-jeke toqtalsaq...

 1.Taqsaı hanshaıymy

Táýelsizdik alǵannan keıin elimiz­diń rýhanı qazynasyna qosylǵan qundylyqtyń biri – Batys Qazaqstan oblysy, Terekti aýdany jerinen tabylǵan Taqsaı abyzy. Bul jádiger 2012 jyly arheolog Iаna Luqpanovanyń jetekshiligimen júrgizilgen ekspedısııa nátıjesinde jaryqqa shyqty. Otandyq arheologııada «Taqsaı oba kesheni» degen atqa ıe. «Taqsaı-1», «Taqsaı-2», «Taqsaı-3», «Taqsaı-4», «Taqsaı-5» qorǵandaryna qazba jumysyn júrgizý kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni bul óńirden 1965 jyly jer jyrtý barysynda ártúrli jádiger tabylǵan bolatyn. Sóıtip, arada 37 jyl ótken soń Taqsaı keshenine qazba jumystary qolǵa alynyp, nátıjesinde keremet qazynalar tabyldy. Bul artefaktiler b.z.d. V ǵasyr úlesine jatqyzylyp, tabylǵan buıymdar ata-babalarymyz sarmattardan qalǵan dúnıe ekeni dáleldendi.

Osylardyń ishinde, keshenniń shyǵys jaq shetinde ornalasqan – dıametri 41, bıik­tigi bir metr bolatyn №6 obadan áıel adamnyń múrdesi qazylyp aly­­nýy jańa tarıh betin ashty. Bul múr­de – asa qymbat áshekeıli kıim kıgen, sho­shaq tóbeli sáýkelesiniń ushyna taý eshki beı­nesi ornatylǵan.

Moınynda tutasa qu­ıylǵan qos salpynshaqty grıvna, ús­tindegi kıiminiń keýde tusyna: shar­­shy hám sopaqsha pishindi baraq ıt pen qoı­dyń basy bádizdelgen altyn áshe­keı­­­­ler jáne dóńgelek formaly altyn mon­­shaqtar qapsyrylsa, jeńine qas­qyr­­dyń azý tisteri qapsyrylǵan altyn quı­maly salpynshaq taǵylǵan. Bileginde mysyq tektes múıizdi jyrtqyshtyń buzaýmen aıqasy sýrettelgen bilezigi bar. Sol qo­lynda tolqyn órnekti kókshil tústi shyny ydys, oń qolyna qoladan qu­ıyl­­ǵan altyn sapty aına ustaǵan... Sonymen qatar qabirdiń bir shetinen – saz­dan jasalǵan jińishke moıyndy ydys, aǵash taraq salynǵan qobdısha ta­bylsa, úńgirdiń orta tusynan – túıe basty qola qazan, tana kózdi shyny-aıaq, úń­gir­diń batys buryshynan – at ábzel­de­ri qazylyp alynǵan.

Altynshy obadan tabylǵan taraqta, arba jáne eki adamnyń beınesi sıpat­tal­ǵan. Aldyńǵy jaǵynda mergen, artynda arbakesh, onyń qolynda tizgin. Arheolog Iаna Luqpanova bul beınede attyly parsy jaýyngeri men jaıaý sarmat sarbazy arasyndaǵy aıqas sýrettelgen dese, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory Murat Syz­dyqov: «Taraqta beınelengen soǵys kóri­nisi ǵylymı ortada úlken qyzy­ǵý­shy­lyq týǵyzdy» depti.

Taqsaı qorǵan kesheninen tabylǵan áıel abyzdy qalpyna keltirý isimen ar­heo­­log Iаna Amankeldiqyzy aınalyssa, onyń fotobeınesin sýretshi L.Turǵyn­baev­a jasap shyqqan. Sondaı-aq keshennen tabylǵan jádigerlerge Japonııanyń Tokıo, Germanııanyń Bohým jáne Frankfýrt-Dıýsseldorf, Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Chelıa­bi, Pýshıno, Novosibir qala­larynan kelgen mamandar zertteý júr­gi­zipti.

 2.Eleke sazy degdary

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarba­ǵa­taı aýdany Kókjyra aýylynan ońtús­tikke qaraı 90 shaqyrym jerde orna­las­qan Eleke sazy qorymynyń №4 obasynan tabylǵan (2018 jyly) jádigerge otandyq arheologter «ekinshi altyn adam» degen baǵa berýde. Tanymal arheo­log Zeınolla Samashev bastaǵan ma­man­dar atalmysh altyn kıimdi múrde biz­­diń zamanymyzǵa deıingi VIII ǵasyrda ómir súrgen, jas mólsheri 17-18-derdegi boz­bala deıdi.

Altyn kıimdi adam tabylǵan obanyń dıametri 33,25 m, bıiktigi 1,6 m. Syrty ormen qorshalǵan. Obanyń ishki jerleý ka­me­rasynda jasóspirim qyz ben jigit qa­tar qoıylǵan. Sonaý bir zamandarda kórdiń ishki qabyrǵasy qulaǵandyqtan altyn kıimdi múrdeler tasqa bastyrylyp, tonalmaı aman qalǵan. Otandyq antropologtardyń málimetine júginsek, bul bozbala eýropa násildes hám eki máıit analyq jaǵynan bir-birine týys.

Obadan tabylǵan degdar jigittiń bas kıi­mi jáne ústine kıgen uzyn jeń­di kamzolynyń qos óńiri, oń jaq beldigine il­gen qynapty qanjary men sol jaq bel­­digin­degi teri qoramsaǵy túgel­deı ań stılindegi (buǵy, barys, qa­by­lan) altyn áshekeılermen bezen­di­­ril­gen. Aıa­ǵyn­daǵy uzyn qonysh etigi de usaq altyn monshaqtarmen ádipte­lip­ti. Qoram­saq­tyń uzyndyǵy 1 metrge jýyqtasa, mo­ı­nyndaǵy som altynnan doǵalap ja­saǵan al­qanyń salmaǵy bir kılo. Qo­ramsaq ishin­degi jebe qaldyqtary men ony ıyq­qa iletin qaıystyń áshekeı buıym­da­ry da jaqsy saqtalǵan.

«Bul jádigerler ashylmaı kelgen kóp jumbaqtardyń syryn sheshýge múmkindik berdi. Birinshiden, sol zamanda materıaldy óńdeý tehnologııasy óte jo­ǵa­ry bolǵanyn ańǵardyq. Altynmen óte názik buıymdar jasaý ońaı sharýa emes. Munyń artynda úlken sheberlik jatyr. Ekinshiden, segiz myń jyl buryn ómir súrgen halyqtar turmysy, dinı nanymy, jerleý rásimi, nemen qorektendi, t.b. qundy maǵlumattarǵa qol jetkizdik», deıdi arheologter.

Osy oraıda erekshe nazar aýdarar dúnıe, altyn kıimdi degdar bek­zat­tyń aıaq-qol súıekteri balzamdaý maq­satynda tesilgen eken. «Ejelgi kósh­pen­­diler saltynda alystaǵy adamdar tú­geldeı qoshtasý rásimine qatysýy tıis bolǵandyqtan, múrdeni mýmııalap, saqtaý úshin ishek-qarnyn alyp tastap, saq­taǵan bolýy kerek», deıdi Reseı Ǵylym akademııasy Etnologııa jáne antropo­logııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri Egor Kıtov. Antropologtyń boljamynsha, Altyn adamnyń boıy 170 santımetr shama­synda kórinedi.

– Eleke sazy degdarynyń ǵylymı jańǵyrtpasyn jasaý kezinde, múrdeniń súıekterimen birge in situ qalpynda tabylǵan kostıýmniń áshekeıleri men qarý-jaraqty negizge aldyq, – deıdi mamandar. Nátıjesinde, altyn japsyrmamen áshekeılengen, kıizden jasalǵan aq tústi shoshaq kúlápara kıgen, etegi tómen túsken kúderi shekpeni bar, bala­ǵy etiktiń syrtyna salynǵan uzyn shal­barly degdar jigittiń beınesi jań­ǵyr­tylyp, bul músin qazaq dalasynda ómir súrgen halyqtyń erte dáýirdegi elı­talyq beınesin áıgileýimen qundy bol­dy.

 3.Shilikti ámirshisi

Elbasy Nursultan Ábishulynyń bas­tamasymen 2003 jyly qabyl­dan­ǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵ­dar­lamasy negizinde qolǵa alynǵan sha­­rýal­ardyń biri – Shilikti qorǵandaryna júr­gizilgen arheologııalyq qazba ju­mystary. Geografııalyq turǵydan aýma­ǵy 80 shaqyrymdy alyp jatqan «Shilikti jazyǵy» Shyǵys Qazaqstan oblysy Zaısan aýdany jerinde ornalasqan. Oń­tústiginde Tarbaǵataı, shy­ǵysynda Saýyr-Saıqan, soltústigin Ma­ńyraq taý­­la­ry qorshap jatyr.

«Shilikti dalasynyń tek orta sheninde 200-den astam saq dáýiri eskertkish jádigerleri bar. Sonyń ishinde 50-ge jýy­ǵy aqsúıekter men patshalar zıraty. Mundaǵy kóne saq eskertkishteriniń ta­rıhy b.z.d.VIII ǵasyrdan bastaý alady. Al saq zamanynan keıingi qor­ǵandar b.z.d. I-II ǵasyrdy quraıdy. Es­ker­t­kishterdiń keıbiri úısin, keıbiri túr­ki­ler­diki. Sondaı-aq b.z.d. VI-VII ǵǵ. tán jádi­gerler de kezdesedi» deıdi óńirge qazba ju­mystaryn jasaǵan arheo­log-ǵalym Ábdesh Tóleýbaev myrza.

Jalpy sany 17 obadan turatyn úlken keshenniń biri – Báıgetóbe obasy. Bul nysandy qazý barysynda, barlyǵy 4303 altyn buıym tabylsa, solardyń ishinde: tumsyqty barys beıneli 153, búrkit poshymdas 36, buǵy músindes 20, bóltirik-qonjyq tıptes 39, arqar tústes bir qapsyrma, sonymen qatar 23 syldyrmaq áshekeı, 63 budyr tútikti sándik buıym, 17 jińishke tilik, 7 sym, 141 jartyshar pishindi salpynshaq, 2835 dana dánekerli búrme, 223 dana maıda monshaq, 743 dana saqına, t.b. jádigerler qazaq qazynasyn tolyqtyrypty.

Joǵaryda tabylǵan buıymdar ań stıli dáýiriniń alǵashqy kezeńine tán dúnıe, deıdi ǵalymdar. Mundaǵy músin­deý sheberligi, janýar beıneleriniń tamasha stılızasııasy, zattardy dál jetkize bilý tásili aıryqsha ekeni anyq.

Báıgetóbe obasyn qazý kezinde, bal­qa­ra­ǵaıdan qııýlastyryp salǵan kólemi 4,8h4,6 metr sharshy qıma-taǵan tabylady. Onyń ishinde jatqan eki máıitke saraptama júrgizgen antropologtar bi­re­­ýi – 40-50 jastaǵy eýropa kelbetti er adam, ekinshisi – 50-60 jas shamasynda aralas násil (eýropeoıd-mońǵoloıd) eke­nin anyqtady.

Osyndaǵy er adamnyń múrdesi ne­gizin­de qazynamyzǵa «Shilikti ámirshisi» degen atpen engen altyn kıimdi adamnyń jań­ǵyrtpasy jasaldy. Bul isti atqarý ke­zinde, erte temir dáýiri men orta ǵa­syrlarda Eýrazııany mekendegen taı­palardyń kıim úlgisi jaıly máli­met­ter keńinen paıdalanylyp, er adamǵa altyn áshekeıli shekpen, shalbar, etik, shoshaq tóbeli bas kıim kıgizilip, onyń syrtynan azııalyq stılde altynmen ádiptelgen shapan jabylypty. Beldigine qanjar men qyny bar qylysh bekitilip, altyndy moıyn alqa jáne syrǵa-júzik taǵy­lady. Ámirshilik nyshany retinde qo­lyna – ushtyǵynda taýteke músindi asataıaq ustatylǵan eken.

 4.Úrjar hanshaıymy

Ǵylymı ortada «Úrjar hanshaıymy» atymen belgili taǵy bir arheologııalyq qundy qazynamyz 2011 jyly belgili boldy. Bul jádigerge mamandar b.z.d. IV-III ǵasyrlarda ómir súrgen, bıleýshi áý­letten shyqqan áıel degen anyqtama berip otyr.

Jańalyqtyń ashylýyn kezdeısoq jaǵdaıda týyndaǵan oqıǵanyń jemisi deýge bolady. Osydan 20 jyl buryn Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýda­ny aýmaǵyn kókteı ótetin Taskesken – Baqty tas jolyn jóndeý kezinde, qorǵan alǵash ret kózge túsken. Bul qorǵannyń orna­lasqan jeri Altynshoqy aýyldyq okrýgi. Semeılik ǵalym Amantaı Isın «qazy­na tabylǵan jerdiń ataýyna zer salsańyz, onyń tegin emes ekenin baı­qaı­syz. Altynshoqy «Altyndy tóbe» degendi bildiredi» deıdi.

Sóıtip eki jyldan keıin 2013 jyly qorǵanǵa qazba jumysyn júrgizgen Temir Smaǵulov basqarǵan arheologter úlken oljanyń ústinen tústi. Olar dıametri 16, bıiktigi bir jarym metr obany qazý barysynda onyń eki bólek qurylymnan turatynyn anyqtady. Kólemi 7h0,6 metrdi quraıtyn birinshi nysannan er adamnyń eki myń jyl buryn kepken múrdesinen basqa eshteńe tabylǵan joq. Al aýmaǵy 3,3h5 metr, bıiktigi jarty qulash kelesi nysandy qazǵanda tereńnen tasqabir (sarkofag) anyqtalyp, onyń ishine jerlengen 30-35 jastaǵy áıeldiń súıegi tabylady. Tas sarkofagty ashý barysynda bı­leý­shi áıeldiń qasynan altyn syrǵa men qurbandyq shalýǵa arnalǵan tastan ja­sal­­ǵan buıym anyqtalady. So­nymen birge hanshaıymnyń sol ja­ǵyn­daǵy shuń­qyrdan aǵash tabaq, ishine qoı­dyń jam­basy salynǵan keramıkalyq qazan qatarly buıymdar shyqqan eken.

Áıel adamnyń qańqa súıekterinde kók jáne jasyl tústi mata qaldyqtary saqtalǵan. Eń basty qundylyq – bıiktigi 28 sm konýs tárizdi áıeldiń altyn bas kıimi. Bul bas kıim – ósimdik tárizdes órnekter jáne zoomorfty aıshyqtary bar qııal-ǵajaıyp janýar beınelerimen ádiptelgen. Sáýkeleniń ushar basy altyn symdardan shıyrshyqtalyp áshe­keı­lense, tómengi jaǵyndaǵy bu­ıym­dar­dyń beti kedir-budyrly il­mek­termen bádizdelipti. Mundaı úlgidegi dúnıe­ler saq jaýyngerleriniń saltanatty sharada kıetin kıimderi, deıdi mamandar.

Joǵarydaǵy qundy jádigerdiń jań­ǵyrt­pasyn jasaǵan restavrator Qyrym Altynbekov, murany qalpyna kelti­rý úshin qolda bar arheologııalyq ma­terıal­dardy paıdalandym jáne Pa­zy­raq mádenıetine qatysty stıldik úlgiler de jınaqtaldy, deıdi. Sóıtip uzyn kóılekti, onyń etegi qyryqqulaq japyraqtarymen kómkerilgen, basynda qyzyl jibek jamylǵy, onyń ústinde kók matamen qaptalǵan sáýkelesi bar, aıaǵynda jumsaq bylǵary etek, bas kıimi fantastıkalyq qus beıneli hám kıik pishindi altyn áshekeımen bezendirilgen, qus­tyń eki jaǵynda jelpýish túrinde qos shashaq ornalasqan...

«Hanshaıymnyń bul retki jań­ǵyrt­­pa beınesi ejelgi kóshpendiler qo­­ǵa­myndaǵy áıeldiń orny men onyń áleýmettik mártebesin anyqtaıtyn birden-bir mura» deıdi tarıhshylar.

5.Berel sulýy

Otandyq arheologııada orny zor qazy­nanyń biri j.s.d. IV–III ǵǵ. úle­si­ne tán Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ka­ton­qaraǵaı aýdany jerindegi Buqtyr­ma ózeni alqabynda ornalasqan – Berel qorymy. Bul nysanǵa 1997 jyldan bas­tap qazba jumystaryn júrgizgen arheolog Zeınolla Samashev, «ejelgi kóshpe­li­ler kósemderin jerleýde tabıǵaty ǵajap mundaı óńirdi tańdaýy tegin emes. Oba­lar ornalasqan aýmaq ormanmen kóm­kerilip bıik taýlarmen qorshalǵan. Qorym ústinen qaraǵanda ellıps tá­riz­des tórt obalar tizbeginen turady. Árbir tizbekte domınat oba bar», deıdi.

Qazirgi tańda obalar tizbegindegi 40-tan astam nysanǵa zertteý jasaldy. Ju­mys áli aıaqtalǵan joq. Osy aralyqta arheologter kóshpendiler qolǵa úıretip, ıesimen birge jerlengen tolyq jaraqty jyl­qy­lardy tapty. Onyń syrtynda, eń úlken jańalyq 5-shi qorǵannan budan 2300 jyl buryn ómir súrgen, altyn kıimdi 14-16 jasar qyz balanyń múrdesi tabylýy.

Qyzben birge eki jylqy jerlengen jáne qasyna úlken-kishi qos qumyra qoıylǵan, onyń qasynda altyn sapty yrym pyshaq bar. Qyzdyń súıekterinde teri-mata qaldyqtary saqtalǵan. Osyn­daǵy artefaktiler negizinde ótken jyly arheolog Z.Samashevtyń jetek­shi­ligi­men, sýretshi Qalıolla jáne Raıgúl Ahmetjanovtar atsalysýy­men «Berel sulýynyń» ǵylymı jań­ǵyrt­pasy jasaldy.

Atap aıtqanda, jas qyzdyń basynda qyzyl matamen ádiptelgen bıik sáýke­le­siniń ushyna buǵy músindi tıtýl qon­dyrylsa, qarqaranyń ón boıy ja­pyraqty altyn áshekeılermen bádiz­delgen. Ústine kıgen jumsaq teri jar­ǵa­ǵynyń qos óńiri sharshy altyn buıym­dar­men kómkerilip, aıaǵyna syrty júndi terimen qaptalǵan qysqa qonysh, basy altyn oıýly etik kıgizilgen. Bul músin qazir О́skemen qalasyndaǵy oblystyq tarıh jáne ólketaný mýzeıinde tur.

6.Taldy hanzadasy

Táýelsizdik jyldary tabylǵan qun­dy qazynamyzdyń biri – Taldy hanza­dasy. Bul jádiger Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdany ortalyǵynan 44 shaqyrym qashyqta ornalasqan. Obaǵa 2009-2010 jyldary arheolog Arman Beı­senovtiń jetekshiligimen qazba ju­mys­tary júrgizildi. О́ńirde bir-birine jalǵasyp jatqan jeti qorǵan-oba tizbegi Taldy ózeni ańǵaryn kólbeı qonys tep­kendikten ǵylymı tilde «Taldy qor­ǵan­dary» degen ataýǵa ıe.

Arqa óńirine tán ejelgi kezeń tarıhyn zertteýshi Igor Kýkýshkınniń pikirine júginsek, mundaǵy qorǵandar tizbegi Altyn Orda zamanynan bastap, qola dáýirdi qamtıtyn nysandar kóri­nedi. Sondyqtan da shyǵar, arheologter Taldy – 2 qorymynyń № 2 obasyn j.s.d. VII ǵ. úlesine jatqyzsa, ir­geles turǵan № 5 obaǵa j.s.d. VI ǵ. degen anyqtama be­ripti.

Qorymǵa qazba jumystaryn júrgizý nátıjesinde, 200-ge jýyq iri altyn buıym, 22 myńnan astam usaq buıymdar tabylǵan. Sóıte tura, mamandar barlyq oba erte kezde tonalǵanyn aıtady. Desek te, kópshilik nazaryn aýdarǵan dúnıe – №5 obada jerlengen 30-35 jastaǵy er adam men №2 obadan tabylǵan 50-55 jastaǵy áıeldiń múrdesi. Antropolog A.Ismaǵulova bul adamdar azdaǵan moń­ǵo­loıd qospasy bar eýropalyq násil eke­nin aıtady.

Ekspedısııa jetekshisi, arheolog Arman Beısenov «qorymnan tabyl­ǵan saq jaýyngeri altyn kıimmen jerlen­gen­dikten bul da kezekti «altyn adam» retinde tanylýy tıis. Ekinshiden, bul pende ári bıleýshi, ári jaýynger bolǵan syńaıly» degen joramal aıtady.

 О́ıtkeni adamnyń keýdesi tolyqtaı altynmen aptalǵan. Sonymen qatar atalmysh qorǵan ishinen 130 dana dara altyn buıym, sonymen qatar altynnan jasalǵan kóptegen injý-marjan men qabyrshaq, qoladan jasalǵan 14 jebe, tas monshaq tabylsa, altyn buıymdar arasynda mysyqtektes jyrtqyshtyń sheber músinderi, sadaq oqtaryn salyp belde taǵyp júrýge arnalǵan oq­shan­taı qoramsaq, syrǵalar, alqalar, t.b. buıymdar anyqtalǵan.

Taldy hanzadasynyń ǵylymı jań­ǵyrt­pasyn jasaǵan arheolog A.Beısenov pen restavrator Q.Altyn­bekov, Tasmola mádenıetiniń eskertkish­te­rinen alynǵan kıim element­terin qoldana otyryp, Tyba jerinen ashylǵan Arjan-2 qorymynan alynǵan derekterdi paıdalandyq, – deıdi. Nátıjesinde, altyn japsyrmaly qysqa kúrteshe kıgen, konýs tárizdi ala­sa bas kıimi bar, shalbarly, músin­niń tula boıy ań stılinde jasalǵan altyn buıymdarmen áshekeılengen, jaýyn­gerlik bıik mártebesin áıgileıtin moıynal­qaly, beldigine qos qanjar asynyp, ar­ǵymaq jetelegen «Taldy hanzadasyn» músindep shyǵypty.

7.Sarmat kósemi

Uly dalanyń ejelgi turǵyndarynyń biri – sarmattar. Bul qaýym b.z.b. VIII ǵ. – b.z. VIII ǵasyr aralyǵynda elimiz­diń batys óńiri Oral-Jaıyq alqabyn me­ken­degeni jaıly derekti bilemiz. Sonyń bir dáleli ispettes – Aty­raý oblysy Jylyoı aýdany, Qul­sary qalasynan 70 shaqyrym jerde ornalasqan, ýaqyt turǵysynan b.z.d. II – I ǵasyr aralyǵyna jatatyn Araltóbe qor­ǵan­dary. Bul nysan 12 bólikten turady.

Osylardyń ishinen tańdap alynǵan úsh qorǵanǵa 1999 jyly arheolog Z.Samashev qazba jumystaryn júrgizip, bi­rin­shi qorǵannan – adam súıekteri, qan­jardyń synyǵy, júzden astam oǵy bar qoramsaq, ekinshi qorǵannan – sadaq jebeleri, balshyq qumyralar, mon­shaq­tar jáne b.z.d. I ǵ. - b.z. I ǵ. sanalatyn temir qylysh tapty. Al jartylaı to­nal­ǵan úshinshi qorǵannan – biz sóz etip otyrǵan sarmat kóseminiń múrdesi qazyp alynypty. Kósemniń saýyt-saımanyn bezendirip turǵan altyn japsyrmalar men asataıaǵy jáne qurbandyqqa shalynǵan eki jylqy men búrkittiń súıek qaldyqtary zertteýshiler nazaryn aýdarady. 45-55 jas shamasyndaǵy kósemniń kıimi – altyn zattarmen bezendirilýmen qatar, shashyn túıgen baılamshasy, qarý-jaraqtary, qoramsaq jıekteri, asa­taıaǵyndaǵy samuryq beınesine sheıin altynmen aptalǵan. «Mundaı qymbat artefaktiler bul adamnyń taıpa kósemi ekendigine dálel», deıdi tarıhshylar.

Sóıtip ǵylymı ortada «Sarmat kó­semi» degen atqa ıe qundy jádigerdiń ǵy­­lymı jańǵyrtpasy (Z.Samashev, Q.Altynbekov) jasaldy. Bul isti atqar­ǵanda, sarmattar men erte temir dáýi­rin­degi basqa da taıpalardyń jerleý ornynan alynǵan materıaldarǵa súıene otyryp, kósemge áýeli sándi kóılek jabylyp, onyń syrtynan altyn áshekeıli qysqa kúrteshe men butyna tar shalbar kıgizilipti. Beline altyndy beldik taǵylyp, onyń doǵalyǵyna jýsap jat­qan qoshqar músini japsyrylady. Al aıaǵyna qysqa qonyshty bylǵary etik saı kelse, kósemniń aldyna qazbadan tabylǵan temir qylysh kóldeneń tartylyp, sol jaq búıirine qoramsaǵymen qosa sadaq asyndyrylyp, oń qolyna altyn plastınaly uzyn asataıaq ustalǵan eken.

Túıin: Mine, bulardyń bári tá­ýel­siz­dik jyldary tabylǵan já­di­ger­ler. Iаǵnı azat­tyqtyń arqasynda óz jerimizge, óz ma­mandarymyz ǵylymı qazba jumys­ta­ryn júrgizip, nátıjesinde 30 jyldyń ishinde qazynamyz jeti Altyn adammen tolyqty.