Qańtar aıynyń qorytyndysy boıynsha ýaqytsha jumys istemeı turǵan shaǵyn kompanııalar sany bir jylda 23,3 paıyzǵa nemese 120,5 myń kompanııaǵa deıin artqan. Bıyl bıznesti qoldaý úshin «Qarapaıym zattar ekonomıkasy», «Bıznestiń jol kartasy-2025», «Eńbek», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» jáne Ulttyq bank jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamasy aıasynda 703 mlrd teńge bólý qarastyrylǵan.
Finprom.kz analıtıkalyq portaly elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń О́zbekstandaǵy shaǵyn bıznes kórsetkishterinen artta kele jatqanyna nazar aýdarady. Máselen, shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi (IJО́) úlesi boıynsha pozısııamyz álsiz: 2015 jyly bizdiń shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-degi úlesi 24,9 paıyzdy qurasa, О́zbekstan shaǵyn bıznesiniń IJО́-degi úlesi 62,9 paıyzdy quraǵan; 2016 jyly Qazaqstannyń úlesi 26,8, О́zbekstannyń úlesi 64,9 paıyz; 2017 jyly Qazaqstannyń úlesi taǵy da 26,8 paıyz, О́zbekstannyń úlesi 63,4 paıyz; 2018 jyly sál ilgerilep, Qazaqstannyń úlesi 28,4 paıyzdy qurasa, О́zbekstannyń úlesi azdap tómendegen 60,4 paıyz; 2019 jyly Qazaqstan edáýir sharyqtap (31,7 paıyz), О́zbekstan birshama quldyraǵan (54,2 paıyz); 2020 jyldy Qazaqstan 30,5 paıyz, al О́zbekstan 53,9 paıyzben aıaqtaǵan. Ulttyq statıstıka bıýrosy aqparaty negizinde daıyndalǵan bul derekterden jyl sanap Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-ge kóbirek úles qosa bastaǵanyn, al О́zbekstan shaǵyn bıznesiniń jyl sanap IJО́-ge úles qosýdy azaıta bastaǵanyn baıqaımyz. (Statıstıkany ázirleý kezinde О́zbekstandaǵy tek shaǵyn bıznes kórsetkishteri eskerilgen).
Bizdegi ShOB-tyń IJО́-degi úlesi damyǵan eldermen salystyrǵanda óte tómen. Máselen, AQSh-ta shaǵyn jáne orta bıznes IJО́-niń 50 paıyzyn, Ulybrıtanııada – 51, Germanııada – 53, Fınlıandııada – 60, Nıderlandta 63 paıyzyn quraıdy.
О́zbekstandaǵy orta bıznesti esepke almaǵanda tek shaǵyn bıznestiń óziniń úlesi IJО́-niń 53,9 paıyzyn qurap otyrǵanyn eskersek, bul salada kórshiles memlekettiń edáýir jetistikke jetkenin ońaı ańǵaramyz. Budan soń eldegi jumyspen qamtý kórsetkishi de jaqsarady. О́zbekstan statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha shaǵyn kásipkerlikte jumys isteıtinder eldegi jalpy jumys isteıtin azamattardyń 73,8 paıyzyna jetken. Qazaqstanda ShOB-ta jumys isteıtinder eldegi búkil jumys isteýshi azamattardyń 38,4 paıyzyn quraıdy. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Ári bul keshe-búgin qalyptasqan derek emes. Sonaý 2015 jyldyń ózinde Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznes salasynda eńbek etkender eldegi barlyq jumyspen qamtylǵandardyń 37,8 paıyzyn áreń quraǵan. О́zbekstan sol kezdiń ózinde, orta bıznesti esepke almaǵanda 78,2 paıyzdy erkin eńsergen. Qazaqstannyń kórsetkishi odan bergi alty jylda esh ózgermegen.
Qarjyger Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, Qazaqstan 2008-2009 jylǵy daǵdarystan keıin negizinen iri kásiporyndarǵa kóbirek kóńil bóle bastady. Sóıtip shaǵyn bıznes uzaq ýaqyt kóleńkede qalyp qoıdy.
Endi-endi eńse tikteı bergende pandemııa bizdiń bıznesti taǵy da sulatyp túsirdi. Tabyssyz qalý, jalǵa alý aqysyn tóleı almaý, nesıe tólemin keıinge shegerý saldarynan ShOB sýbektileri azaıa bastady. 2020 jyldyń shildesinde elde 164,3 myń ShOB nysany jumys istese, 2021 jyldyń qańtarynda olardyń sany 159,7 myńǵa tómendedi. Iаǵnı 5 myń kásipkerlik nysany naryqtan shyǵyp qaldy. Esigine ýaqytsha qulyp salynǵandary qanshama.
Úkimet naýryzdyń basynda 24 sharadan turatyn ShOB-ty qoldaý paketin ázirledi. Onyń ishinde jeńildik sharttarmen qaıta qarjylandyrý, joldaý tólemderin esepteýden bosatý, otandyq taýar óndirýshilerdiń memlekettik satyp alýǵa qoljetimdiligin arttyrý, Ulttyq bank baǵdarlamasy negizinde jeńildikpen nesıeleý bastamalary bar. Osy kómekterdiń ıgiligin 1,2 mln-nan astam kásipkerlik sýbektileri kórmek. Alaıda AERC boljamynsha, otandyq ekonomıkany yntalandyrý túrli táýekelder týdyrady. Bızneske jeńildetilgen nesıe usynatyn memlekettik baǵdarlamalar balama paıyzdyq mólsherleme týdyryp, shynaıy sektor bazalyq paıyzdyq mólsherlemeniń ózgerýine reaksııa tanytpaı qalýy múmkin. Odan aqsha massasy kóbeıip, elde uzaq merzimdi ınflıasııa táýekeli ósip shyǵa keledi.
«Jeńildetilgen nesıe baǵdarlamalary bank sektory turaqtylyǵyna qaýip tóndiredi. Memleket qarjylandyratyn naryqtyq emes nesıeler bankterdi klıentterge óz ónimderin usyný múmkindiginen aıyrady. Ekonomıkany «arzan» aqshamen yntalandyrý ekonomıkadaǵy kópirshikterdi kóbeıtýge kómektesedi. Bankter jeńildetilgen nesıelendirý arqyly ShOB-qa qoldaý kórsetemin dep nesıe alýshylarǵa qoıylatyn skorıngtik talaptardy tómendetýge májbúr bolady. Bul 90 kúnnen artyq tólenbegen (NPL) nesıelerdiń ósý yqtımaldyǵyn týdyrady. 2020 jyly shaǵyn bızneske nesıe berý 2019 jylmen salystyrǵanda 19,3 paıyzǵa ósti. Bara-bara nesıe berýdiń eń sońǵy ınstansııasy memlekettik bıýdjet bolyp júrmeı me degen qorqynysh bar» delingen AERC boljamynda.
Túrli qarjylyq qyzmetter kórsetýmen aınalysatyn EY kompanııasy elimizde jumys isteıtin 285 kompanııaǵa saýaldama júrgizip, koronadaǵdarystyń qalaı áser etkenin zerttegen. Onda ShOB sýbektileri paıyzsyz nesıe, tikeleı qarjylyq sýbsıdııa, kommýnaldyq tólem men jaldaý shyǵyndaryna ótemaqy alǵylary keletinin aıtqan.
Ulttyq bank qarjylyq turaqtylyq jáne zertteýler departamenti dırektorynyń orynbasary Oljas Kúbenbaevtyń aıtýynsha, 2020 jyldyń IV toqsanynda shaǵyn bıznes tarapynan nesıe alýǵa degen suranys 3 ese artqan. Jekelegen bankterdiń onlaın nesıe bere bastaýy jáne «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasynyń qolaıly sharttary qaryz alýǵa degen suranysty arttyrǵan.
– Bankterdiń syıaqy men komıssııa mólsherin tómendetýi IV toqsanda nesıe alý ótinishterin maquldaý deńgeıin 26-dan 37 paıyzǵa deıin arttyrdy (aldyńǵy toqsanmen salystyrǵanda). 2021 jyldyń I toqsanynda bankter shaǵyn bıznes tarapynan suranystyń taǵy da ósýin kútedi, – deıdi Ulttyq bank ókili.
Qarjyger Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, shaǵyn jáne orta bıznes jaǵdaıy jaqsarý úshin aldymen ınflıasııa tómendeýi tıis.
– Sońǵy on jylda ortasha jyldyq ınflıasııa 7 paıyzdan joǵary deńgeıde tur. Memleket ınflıasııamen kúresýdiń ornyna jeńildetilgen nesıe berýdi jalǵastyrýda. Máselen, «QazAgro» 70 myńdaı qaryz alýshyǵa nesıe berdi. Al bizde jeke qosalqy sharýashylyq sany 1 mln 600 shamasynda. Onyń bárin shaǵyn bıznes dep ataýǵa bolady. Jeńildetilgen nesıeni tek joǵaryda tanysy bar nemese sheneýniktermen baılanysy bar kásipkerler ǵana alyp jatyr. Shyn máninde bank bárin ózi sheship, naryqtyq paıyzben nesıe berýi kerek edi. Al naryqtyq mólsherleme tómen bolý úshin Úkimet ınflıasııamen kúresýi qajet. Munaı baǵasy joǵary bolyp turǵan kezde Ulttyq qor aqsha jumsaýdy azaıtýy kerek edi. Kerisinshe, Ulttyq qordan alýdy kúsheıtip jatyrmyz. Bul ınflıasııany sharyqtata túsedi. Biz áleýmettik azyq-túlik taýarlaryn qadaǵalaımyz. Sodan tapshylyq týyndap, ınflıasııa taǵy ósedi. Medıkamentterdi baqylaı bastap edik, mańyzdy medıkamentter naryqtan joǵalyp ketti. Odan ári baǵa taǵy ósedi jáne «qara naryq» paıda bolady. Memleket naryqtyq mehanızmdi jaqsartyp otyrǵan joq, ózi ekonomıkaǵa aralasý arqyly ahýaldy nasharlatyp jatyr. Sondyqtan shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý tásilin qaıta qarastyrý kerek, – deıdi sarapshy.
Sarapshynyń aıtýynsha, Eýropa elderi kez kelgen memlekettik qoldaýdy iske qospas buryn aldymen onyń naryq mehanızmderine qanshalyqty zııan keltirerin baǵalap, zertteý júrgizedi. «Biz de sol qalypqa túsýimiz kerek», deıdi ekspert.
