Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ
Osyndaı maqsatpen Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine jýrnalıstik saýal joldadyq. «1991-2020 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń paıdaly qazbalar qory qalaı ózgerdi?» degen saýalǵa jaýap izdep kórmek boldyq. Álbette, otyz jyl boıy kádege jaratqandyqtan, qazba baılyq qorlarynyń azaıatyny anyq. Máselen, Qazaqstandaǵy kómir, mys, alıýmınıı alynatyn shıkizat – boksıt, qorǵasyn, myrysh, hrom sekildi baılyq kózderiniń kemigeni baıqalady. Geologııalyq barlaý jumystarynyń oń nátıjesi bolar, munaı, altyn, ýran, gaz, temir qorlary kóbeıgen.
1991 jyldyń 1 qańtaryndaǵy derekke sáıkes, Qazaqstandaǵy munaıdyń qory 2 m??? lrd 938,9 mln tonnany qurasa, 2020 jyldyń 1 qańtarynda kórsetkish 4 mlrd 486,7 mln tonnaǵa jetken. Bul – Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń resmı deregi.
Jyl saıynǵy statıstıkalyq bıýlleten (Annual Statistical Bulletin – 2020) derekteriniń negizinde OPEK uıymy munaıdyń dáleldengen qorlary boıynsha 2020 jyldyń reıtıngin túzdi. Onda 2019 jyldyń sońyndaǵy jalpy jaǵdaıǵa baǵa berilgen. Atalmysh reıtıngte Qazaqstan munaıdyń dáleldengen qory boıynsha 11-nshi orynda tur. Bizdiń eldegi «qara altynnyń» qory 30 mln barrelge baǵalanǵan. Bul mınıstrlik usynǵan derekpen shamalas. Sondaı-aq álemdik munaı qorynyń 1,93 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili ekeni de kórsetilgen.
Dál osyndaı reıtıngti byltyr Ulybrıtanııanyń British Petroleum transulttyq kompanııasy da júrgizgen eken. Ol álemdik energetıkanyń 2020 jylǵy statıstıkalyq sholýyna (World Energy Statistical Review – 2020) negizdelgen. Munda da 2019 jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı nazarǵa alynǵan. Bir qyzyǵy, bul reıtıngte Qazaqstanǵa 12-nshi oryn buıyrypty. Onda bizdiń eldiń dáleldengen munaı qory 3 mlrd 900 mln tonna dep kórsetilgen. Reıtıngte álemdik qordyń 1,73 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili degen derek bar.
Qazaqstannyń orny eki reıtıngte eki túrli. Sóıtsek, OPEK uıymynyń reıtıngine Kanada qosylmaǵan eken. Al British Petroleum esebinde Úıeńki japyraqty el qamtylǵan. Álemdik reıtıngtiń kóshin Venesýela men Saýd Arabııasy bastap tur. Alǵashqysynyń úlesi álemdik qordyń 20 paıyzǵa jýyǵyn qurasa, ekinshisiniń úlesi 15 paıyzdan joǵary. Ondyqtyń qatarynda Iran, Irak, Reseı, Kýveıt, AQSh, Lıvııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy sekildi memleketter bar.
Joǵaryda jalpylama aıtyp ótkenimizdeı, Qazaqstandaǵy kómirdiń qory 30 jylda birshama azaıdy. Máselen, onyń qory 1991 jyldyń qańtarynda 38,6 mlrd tonnany qurasa, 2020 jyldyń qańtarynda 34,2 mlrd tonnaǵa teń bolǵan. Iаǵnı Táýelsizdik jyldarynda kómirdiń qory 4,4 mlrd tonnaǵa azaıǵan. Muny British Petroleum transulttyq kompanııasynyń reıtıngi de rastap otyr.
Álemdik energetıkanyń statıstıkalyq sholýyna júgingen kompanııanyń 2014 jylǵy reıtınginde Qazaqstanǵa 8-shi oryn buıyrsa, 2020 jylǵy reıtıngte respýblıka óz ornyn eki pozısııaǵa joǵaltqan. Iаǵnı 2013 jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı nazarǵa alynǵan reıtıngte Qazaqstandaǵy kómirdiń dáleldengen qory 33 mlrd 600 mln tonna dep kórsetilse (álemdik qordyń 3,77 paıyzy), 2019 jyldyń sońyndaǵy ahýal qamtylǵan reıtıngte qordyń kólemi 25 mlrd 605 mln tonna ekeni jazylǵan (álemdik qordyń 2,39 paıyzy).
Mınıstrliktiń bizge usynǵan málimeti men British Petroleum kompanııasynyń derekteri bir-birine dóp túspeı tur. Biraq asa bir alshaqtap ta ketpegen.
Aıtpaqshy, kómir qory boıynsha ázirshe álemde úsh alpaýyttyń (AQSh, Reseı, Qytaı) aldyna túser eshkim joq.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń bizge usynǵan resmı málimeti boıynsha, 1991 jyly altynnyń rastalǵan qory 1 717,6 tonnany quraǵan. Kórsetkish 2020 jyldyń qańtarynda 2 439,5 tonnaǵa jetken.
Dúnıejúzilik altyn keńesiniń (World Gold Council) 2020 jylǵy jeltoqsandaǵy esebinshe, Qazaqstan qolda bar altyn qory boıynsha álem elderi arasynda 15-nshi orynǵa jaıǵasqan. Sonymen qatar eldiń ulttyq qoryndaǵy altynnyń úlesi 68 paıyzǵa teń dep kórsetilgen. Dúnıejúzilik altyn keńesi 2000, 2010 jáne 2020 jyldardaǵy derekterdi nazarǵa usynypty. Málimetten altyn qorynyń kólemi ýaqyt ótken saıyn kóbeıip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.
Qazaqstan ýran qory boıynsha álemde ekinshi orynda, al óndirý boıynsha birinshi orynda tur. Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń (World Nuclear Association) 2017 jylǵy dereginde osylaı dep kórsetilgen.
Ýran qory boıynsha Aýstralııa – birinshi orynda. Álemdik qordyń 30 paıyzy (1,8 mln tonna) osy elge tıesili. Ekinshi oryndaǵy Qazaqtannyń úlesi – 14 paıyz nemese 842 200 tonna.
Osy oraıda, álemdegi ýrannyń 22 paıyzyn (2019 jylǵy derek) bizdiń «Qazatomónerkásip» ulttyq atom kompanııasy óndirip otyrǵanyn atap ótken jón. 2009 jyly qazaqstandyq kompanııa tórtinshi orynda turǵan eken. 2019 jyly Qazaqstanda 22 808 tonna ýran óndirildi.
Mınıstrliktiń málimetinshe, 2020 jyldyń qańtarynda bizdiń eldegi ýrannyń qory 957,2 tonnaǵa baǵalanǵan. Bul 1993 jylǵy kórsetkishten (893,8 myń tonna) áldeqaıda joǵary.
Qazaqstandaǵy mystyń qory 39,5 mln tonnaǵa (2020 jyldyń qańtary) baǵalanyp otyr. Kórsetkish 1991 jyldyń qańtarymen salystyrǵanda 2,6 mln tonnaǵa azaıǵan.
Amerıka geologııa qyzmetiniń málimetinshe, álem boıynsha mystyń barlanǵan qory 2018 jyly 830 mln tonnany quraǵan. Onyń negizgi bóligin Chılı (170 mln tonna), Aýstralııa (88 mln tonna) jáne Perý (83 mln tonna) ıelenip otyr. Ondyqtyń qatarynda Qazaqstan joq. Alaıda KAZAKH INVEST kompanııasynyń málimetinde (2019 jylǵy tamyz) bizdiń respýblıkanyń mys qory boıynsha álemde 8-nshi orynda ekeni kórsetilgen (álemdik qordaǵy úlesi – 4,7 paıyz).
Qazaqstanda alıýmınıı alynatyn shıkizat – boksıttiń qory aıtarlyqtaı azaıǵan. Onyń qory 1991 jyldyń qańtarynda 405,5 mln tonna bolsa, 2020 jyldyń qańtarynda 291,6 mln tonna dep kórsetilgen. Shamamen 114 mln tonnaǵa kemigen. Kemıtindeı jóni bar. О́ıtkeni Qazaqstan bertinge deıin alıýmınııdi tereń óńdeýge basymdyq bergen joq. Bul metall negizinen shetelge daıyn shıkizat retinde eksporttalýda. Al odan jasalǵan ónimder ózimizge birneshe ese qymbat baǵamen qaıta ımporttalady.
Temir, gaz, qorǵasyn, myrysh, marganes jáne hromnyń qory týraly derekterdi joǵarydaǵy kestede usynyp otyrmyz. Onda 1991 jyl men 2020 jyldyń derekteri salystyrylǵan. Sondyqtan qazba baılyqtyń atalǵan túrlerine egjeı-tegjeıli toqtalýdyń reti joq.
