Álemdegi 12 memleketti meken etkenine qaramastan, «Qyzyl kitapqa» engen aqsúıek ańnyń jer betinde 4 myńǵa jýyǵy ǵana qalypty. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, sonyń shamamen 120-130-y Qazaqstan aýmaǵynda tirkelgen eken. Joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan jyrtqysh ańnyń sırek kezdesetini de sondyqtan.
Endi mine, tektiligi men eptiligi talaıdy tańǵaldyrǵan qar barysy qaıta kóbeıip kele jatqan sekildi. Olaı deıtinimiz, áleýmettik jelide keńinen talqylanyp jatqan álgindeı kadrlar buǵan deıin Jambyl oblysyna qarasty Merki aýdanynyń aýmaǵynda, Almaty oblysyndaǵy «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde, Almaty memlekettik tabıǵı qoryǵynda, «Ile Alataýy» ulttyq tabıǵı parkinde túsirilgen bolatyn. Al Aqsý-Jabaǵylyda dál mundaı beınetaspa ótken jyly qazan aıynda túsirilgen edi. Jarty jylǵa jeter-jetpes merzimde osyndaı oqıǵa taǵy qaıtalanyp otyr. Bul neniń belgisi? Muny «Jaqsy sóz – jarym yrys» dep, jurt jaqsylyqqa balap jatyr. Jaqsylyq emeı nemene, memleketimizdiń nyshanyna aınalǵan qasterli janýarmen birge baıyrǵy ór rýhymyz, namys pen jigerimiz boı kórsete bastady. Qaıyrylyp kelip, qaıta-qaıta fototuzaqqa túsip qalyp júrgen qar barysynda el men jerdiń kıesi bar sekildi.
Oraıy kelgende aıta keteıik, kózge kóp túse bermeıtin janýardyń sanyn naqtylaý, meken etetin aýmaǵyn anyqtaý maqsatynda arnaıy mamandar ormannyń ekojúıesin saqtap qalý úshin birqatar qadamǵa baryp jatyr. Máselen, Birikken Ulttar Uıymynyń damý baǵdarlamasynyń ǵalamdyq ekologııalyq qory men elimizdiń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti fototuzaqtar ornatty. Tarap jatqan qaıtalanbas kadrlar – osy jumystardyń jemisi.
Iá, «Qyzyl kitapqa» enbeı jatyp kóz jazyp qalǵan jan-janýarlarymyz az emes-ti. Bir kezderi Uly dala tósin Azııa arystany, Turan jolbarysy, qabylan, qulan meken etken degendi tarıhshylardyń, ekologtardyń aýzynan jıi estımiz. Turpaty bólek Turan jolbarysynyń taqsiretti taǵdyry týraly M.Maǵaýınniń «Shaqan sheri» romanynda aıtylady. Al Azııa arystany Afrıkadaǵy tuqymdastarynan jalynyń jataǵan, turqynyń sál shaǵyndaý bolýymen erekshelenipti.
Qazaqstanda qabylan qalmaǵanymen, osydan týra 3 jyl buryn 2018 jyly qazanda Mańǵystaý oblysyndaǵy Ústirt memlekettik qoryǵynda alǵash ret Túrikmenstannan kelgen Ortalyq Azııa qabylany fototuzaqqa túsken bolatyn. Álgi qabylan sol jyly qarashada, keıin 2019 jyly aqpanda taǵy ekologtardyń nazaryna ilikti. Tipti oǵan «Taý sheri» degen at qoıylǵan kórinedi. HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyna deıin úıir-úıirimen jaıylyp júrgen qulandy búginde ulttyq parkterden ǵana kezdestirýge bolady. Onyń ózi bir kezderi birjolata joıylyp ketip, ótken ǵasyrdyń ortan belinde Túrikmenstannan jetkizilip, jersindirilgen edi. О́tken jyly olardyń jalpy sany 4 myńǵa jýyqtapty.
P.S. Qar barysy degende eń aldymen Almatydaǵy Respýblıka alańynda ornalasqan «Táýelsizdik monýmenti» oıǵa oralar edi. Oń qolynda qyran qusy, sol qolynda sadaǵy, belinde qanjary men asynyp alǵan qoramsaǵy bar dýlyǵaly jas sarbaz biz aıtyp otyrǵan barystyń ústinde turǵan joq pa? Qatardaǵy barys emes, qoladan quıylǵan qanatty barys. Osy monýmentke qaraǵan saıyn rýhtyń asqaqtamaýy, jigerdiń janylmaýy múmkin emes. Endeshe, barysymyz barda – namysymyz bar degen sóz.
