Kollajdardy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bir sózinde «Qazaq amandasqanda «Mal-jan aman ba?» dep jón surasqan. Degenmen sońǵy kezde qoradaǵy malyn tappaı qalatyn azamattar kóbeıip barady. Urlyq jaqsylyqqa aparmaıdy. Buǵan tyıym salý kerek. Adal eńbek etip, kúnin kórip otyrǵan malshylardy qorǵaýymyz qajet. Zańdy qataıtyp, qylmyskerlerdi sybaılastarymen qosyp, qatań jazalaý kerek», degen bolatyn. Keıin el Prezıdenti aıtqandaı, mal urlyǵyna qatysty jaza da kúsheıdi. Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» týraly jeke bap engizildi. Osylaısha, barymtaǵa barǵandar úshin «teris qylyq» pen «ortasha aýyr qylmys» degen anyqtama alynyp tastalyp, tórt túlikke qol salǵan adam eń az degende 7 mln teńge kólemindegi aıyppulmen ǵana qutylatyn boldy.
Alaıda aıyppuldyń ózi eń jeńil jaza sanalady. Sebebi urlyq-qarlyqqa barǵandardyń bostandyǵy 5 jylǵa deıin shektelýi múmkin. Toptasyp, urlyqqa aldyn ala sóz baılasyp barǵan bolsa qylmyskerler zańǵa sáıkes 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Al barymtashylyqqa birneshe ret bel baılaǵandar nemese mal qoraǵa kirip urlyq qylǵandardy jazalaý merzimi 10 jyldy quraıdy. Sonymen qatar urlyq asa iri kólemde jáne qylmystyq top bolyp jasalsa, qylmyskerler 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Mundaı qylmys jasaǵandardyń tatýlasýǵa da joly kesilgen.
О́kinishke qaraı, zań qatańdaǵanymen, qylmystyq áreket tolyǵymen tyıylǵan joq. Sondyqtan, elimizdegi ishki ister organdarynyń qyzmetindegi mańyzdy baǵyttyń biri – urlyqqa qarsy kúres. Qylmystyń jalpy qurylymynda urlyq shamamen 50%-dy quraıdy. Mundaı qylmystardyń sany az bolǵanymen, odan japa shekkenderge aıtarlyqtaı materıaldyq jáne moraldyq shyǵyn keletini anyq. Eń aldymen, azamattardyń qaýipsizdigi men jaıly ómir súrý deńgeıine teris áser etedi. Osyǵan baılanysty, polısııaǵa urlyqtyń aldyn alý jáne qylmystyń betin ashý boıynsha erekshe mindetter júkteledi.
– Búginde mal urlyǵy aýyl halqynyń turmysyna aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Sondyqtan urlyqtyń bul túri – qoǵam nazarynan tys qalmaıtyn asa aýyr qylmys. Kóbine mal urlyǵynyń 70%-y tórt túliktiń erkin jaıylymda júrgen kezinde jasalady. О́tken jyldyń qorytyndysynda belgili bolǵandaı, statıstıkalyq kórsetkishter 2828 mal urlyǵynyń 2134-i jaıylymda jasalǵanyn aıǵaqtap otyr. Bul rette aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń ury-qarynyń qolynda ketpeýin qamtamasyz etý maqsatynda Ishki ister mınıstrliginiń bastamasy boıynsha jergilikti atqarýshy organdarǵa aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý erejelerin ázirleý jáne bekitý boıynsha quzyret berildi, – deıdi Krımınaldyq polısııa departamentiniń bastyǵy Dýman Taev.
Tártip saqshysynyń aıtýynsha, atalǵan quzyret Qazaqstan Respýblıkasynyń 2019 jylǵy 28 qazandaǵy №268-VI zańyna negizdelip otyr. Osy zańǵa sáıkes, budan bylaı maldy baqylaýsyz jaıýǵa tyıym salynady. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 408-baby boıynsha kórsetilgen erejelerdi buzǵandar úshin ákimshilik jaýapkershilik belgilengen. Iаǵnı zań talabyn oryndamaǵandarǵa 3-ten 10 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul qarastyrylǵan.
– Mal urlyǵyn anyqtaý jáne onyń jolyn kesý maqsatynda mınıstrlik veterınarlyq baqylaý qyzmetkerleriniń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen turaqty túrde jedel-profılaktıkalyq is-sharalar ótkizip turady. Máselen, osy jylǵy 23-25 aqpan aralyǵynda kezekti respýblıkalyq aldyn alý is-sharasy ótkizilip, mal urlyǵyna qatysty 224 qylmystyń beti ashyldy. Sondaı-aq mal urlyǵyna qatysy bar degen kúdikpen 192 adam ustaldy. Izdestirý nátıjelerinde zańdy ıelerine 610 mal qaıtaryldy, – deıdi departament bastyǵy.
Sondaı-aq osyndaı is-sharalardyń barysynda 3 myńǵa jýyq (2811) avtokólik tekserilipti. Sonyń nátıjesinde, tıisti qujattarsyz mal jáne et ónimderin tasymaldap, satqany úshin veterınarııa salasynda 412 quqyq buzýshylyq anyqtalyp otyr. Sonymen qatar 1882 mal satý orny men 3950 sharýa qojalyǵy, jaıylym jerleri de tekserilgen. Mal jaıý erejelerin buzǵandarǵa qatysty 1362 ákimshilik hattama toltyrylyp, salynǵan aıyppuldyń jalpy somasy 500 myń teńgege jýyqtaǵan.
– Mal urlyǵynyń toptyq túrimen kúresý úshin óńirlerde jedel-izdestirý toptary jumys isteıdi. Olar mal bazarlary, mal soıý jáne onyń zańsyz satý oryndarynda reıdter júrgizedi. Uıymdastyrý sharalary men maqsatty jumystyń nátıjesinde, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha 1433 mal urlaýshy, sonyń ishinde top bolyp áreket etken 211 adam ustaldy. Qoldy bolǵan 14 myń bas maldyń 6 myńnan astamy ıelerine qaıtaryldy. Osy jyldyń basynan beri 100-den astam barymtashy men 19 qylmystyq top quryqtaldy, – deıdi Dýman Taev.
Máselen, Jambyl oblysy Polısııa departamentiniń qyzmetkerleri ustaǵan Jambyl aýdanyndaǵy turǵynnyń 30 jylqy urlaǵany dáleldenipti. Sondaı-aq Qaraǵandy oblysynda aqpan aıynda mal urlaýmen aınalysqan qylmystyq toptyń áreketi áshkerelendi. Olardyń 4 ret mal urlyǵyna shyǵyp, 50-den astam jylqy urlaǵany belgili boldy.
– Jalpy, keıingi 5 jylda elimizdegi mal urlyǵynyń sany 38,5%-ǵa tómendedi. Eger 2016 jyly osyndaı 7 myńnan astam qylmys tirkelgen bolsa, 2020 jyly mundaı qylmystardyń sany 2 myńnan asqan joq. Urlanǵan mal sany 55,5%-ǵa, ıaǵnı 25 myńnan 14 myńǵa qysqardy. Buǵan, eń aldymen, elimizde mal urlyǵyna erekshe nazar aýdarylyp, urlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi vedomstvolyq baǵdarlamalardy iske asyrýdyń oń yqpal etip otyrǵanyn aıta ketý qajet. Qazirgi 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama da mal urlyǵyna qarsy kúrestiń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan, – deıdi Krımınaldyq polısııa departamentiniń bastyǵy.
Mal urlyǵyna qarsy is-qımylda polısııanyń ǵana emes, barlyq múddeli memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń da kúsh-jigeri qajet ekenin aıta ketý qajet. Sonymen qatar maldyń qaýipsizdigi men saqtyǵyn qamtamasyz etý úshin mal ıeleriniń ózderi de osy jumystarǵa atsalysyp, qarapaıym qaýipsizdik erejelerin saqtaǵany jón.
– Mal urlyǵynyń basym bóligi jaıylymdarda jasalatyndyqtan, tórt túlikti qaraýsyz qaldyrýǵa bolmaıdy. Zamanaýı tehnologııalardy paıdalanyp, GPS trekerlerdi kádege jaratqan da artyq etpeıdi. Malǵa mindetti túrde tańba, bırka salý qajet. Bul áreketterdiń barlyǵy joǵalǵan maldy izdeýge, tabýǵa, mal baǵýshylardyń arasyndaǵy daý-damaıdy boldyrmaýǵa oń yqpal etedi, – deıdi departament bastyǵy.
Aýyl turǵyndarynyń arqa súıeri – aldyndaǵy maly. Qys tússe – jem-shóbi jeter me, jaz shyqsa – jaıylym jaıly bolar ma, kúz kelse – kóńildegi baǵaǵa óte me dep oı eleginen ótkizetini de osy maldyń qamy. Alyp-satardyń aıla-sharǵysy men tórt túliktegi aýrý-syrqaýdyń saldary óz aldyna, «barymtashylar» tizesi batyp-aq tur aýyldaǵy aǵaıynǵa. Jaza qataıtylǵanymen, aıylyn jııa qoımaǵan ury-qaryǵa endi nendeı shara qoldaný kerek? Oılanarlyq másele.
