Iri qaralardyń ishindegi asyly
Bul máselege keıinirek oralarmyz, aldymen ulttyq brend tóńiregindegi áńgimeni tarqatsaq. Ádette, Qazaqstannyń ımıdjin syrtqy naryqta tanytatyn otandyq ónim týraly qaýzaǵanda, oıǵa birden qazba baılyqtar keletini málim. Shıkizat resýrstary, onyń ishinde munaı, ýran jáne taǵy da basqa paıdaly qazbalar ulttyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi ári elimizdiń bedelin belgili bir deńgeıde arttyryp otyrǵany sózsiz. Desek te tabıǵı baılyqtar túptiń túbinde sarqylyp bitetinin esten shyǵarýǵa taǵy bolmaıdy. Álbette, germanııalyq, japonııalyq avtoónerkásip oryndary nemese amerıkalyq IT kompanııalary syndy kólik pen tyń tehnologııalar shyǵarýymyz ekitalaı. Biraq ta burynnan qalyptasyp, halqymyzdyń oń jambasyna keletin kásip túrleri joq emes. Onyń ishinde mal sharýashylyǵynyń orny bólek. Aıtalyq, qazaqtyń aqbas sıyry. XX ǵasyrdyń 30-50-jyldary qazaq sıyryn qalmaqtyń iri qarasy men ulybrıtanııalyq gereford buqasyn býdandastyrý arqyly shyǵarylǵan bul asyl tuqymdy malǵa qazir suranys birtindep joǵarylap keledi. 1991 jyly Qazaqstanda qazaq aqbas sıyrynyń sany 1 mln 200 myńdy qurasa, 2010 jyly onyń tek 75 myńy ǵana qalǵan edi. Búginde qazaq aqbasynyń sany 430 myńǵa jýyqtap, onyń ishinde asyl tuqymdy maldyń basy 315 myńnan asypty. Tutastaı alǵanda, elimizdegi etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy 740 myńnan astam iri qaranyń 60%-ǵa jýyǵyn qazaq aqbas sıyry qurap otyr. Buǵan osydan 9 jyl buryn qurylǵan qazaq aqbas sıyrynyń respýblıkalyq palatasy áser etti.
«2010 jyly sol kezdegi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov asyl tuqymdy zaýyttar mártebesin alyp tastap, onyń ornyna etti mal sharýashylyǵy salasyndaǵy kóshbasshy elderdiń úlgisinde arnaıy baǵdarlama ázirlep, «asyl tuqymdy mal» uǵymy engizildi. Osy arqyly asyl tuqymdy mal sharýashylyqtarynyń respýblıkalyq palatalary qurylyp, onyń ishinde bizdiń palatamyzdyń da jumysy jolǵa qoıyldy. Buryn mınıstrliktiń quzyretinde bolǵan keıbir mindetter jańadan qurylǵan palatalardyń basqarýyna berildi», dedi Qazaq aqbas sıyry respýblıkalyq palatasynyń atqarýshy dırektory Dáýren Mataqbaev.
Qazir palatanyń quramynda 350-den astam múshe bar. Qazaqstanda ósirilip, baptalǵan Zeńgi baba tuqymynyń sheteldik etti baǵyttaǵy iri qaradan aıyrmashylyǵy sol, qystyń qytymyr aıazy men jazdyń aptap ystyǵyna tózimdi. Demek, jergilikti qatań klımatqa beıimdelgenin ańǵartady.
«Jergilikti iri qara men gereford tuqymyn býdandastyrý arqyly qazaq aqbas sıyrynyń sapasy arta tústi. Máselen, tól tuqymnyń salmaǵy men ettiligi sheteldik asyl tuqymdy maldan aspasa, kem túspeıdi. Buǵan qosa, ol mal azyǵyn talǵamaıdy, sondaı-aq elimizdiń tabıǵı-klımattyq erekshelikterine tózimdi keledi. Qazaq aqbas sıyrynyń artyqshylyǵyn avtokólik markileriniń mysaly negizinde túsindirsek, ony japonııalyq kólikterge teńer edik. Nege deseńiz, Kúnshyǵys eliniń jyljymaly tehnıkasy janǵa jaıly, uzaq ýaqytqa deıin júrýge qaýqarly. Jıi synyp, mazalaı bermeıdi. Nemistiń kóligin barlyǵy alǵysy kelgenimen onyń bólshekteri men tehnıkalyq qyzmet kórsetý quny qymbat. Sondyqtan qazaq aqbas sıyryn iri qaralardyń ishindegi «Toıota» desek artyq bolmas», dedi D.Mataqbaev.
Tiri maldyń eksportyna kimder qarsy?
Palata ókilderiniń aıtýynsha, qazaq aqbas sıyryna kórshiles Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstanmen birge, Mońǵolııa elinen suranys artyp, eksportqa shyǵarýǵa usynystar túsip jatyr. Bul rette osy jyldyń basynda tiri maldyń syrtqy naryqqa satylýyna tyıym salynǵanyn aıta ketken oryndy. Shekteý sharalary sharýalarǵa ońaı bolmaıtyndyqtan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi atalǵan sheshimdi jeńildetip, arnaıy kvotanyń negizinde eksportqa ruqsat berýge daıyn ekenderin jetkizdi. Alaıda Qazaqstan fermerler odaǵy vedomstvonyń bul sheshimin quptamaı otyr.
«Memleket basshysy agroónerkásip kesheniniń aldyna eńbek ónimdiligin jáne qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn 5 jyl ishinde keminde 2,5 esege ulǵaıtý mindetin qoıǵanymen, bul ortalyq organdar tarapynan sheshimin tappaı otyr. Sonyń bir dáleli iri qara men usaq maldyń eksportyna qatysty. Buǵan deıin bizdiń tarapymyzdan Qazaqstan tiri maldy eksporttaıtyn bolsa, ol et ónimderi baǵasynyń alypsatarlyq negizde ósýine negiz bolatyny aıtylǵan edi. Ekonomıkalyq turǵydan munyń paıdasy az. Eń aldymen, et jáne et ónimderimen ishki naryqty tolyqtaı qamtyp, óńdeý kásiporyndarynyń júktemesin arttyrý qajet dep málimdegenbiz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi habarlaǵandaı, taıaýda buqalar men qoıdy eksportqa shyǵarýǵa bólinetin kvota mólsheri anyqtalady. Osy oraıda kvota fermerlerge qalaı bólinedi nemese burynǵydaı iri sharýashylyqtarǵa ǵana berile me? Eksportqa arnalǵan iri qaranyń jynysyn kim anyqtap, qandaı mekeme jaýap beredi degen saýal týyndaıdy?», dedi Qazaqstan fermerler odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ermek Abýov.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, akademık Qydyrbaı Amanjolovtyń pikirine súıensek, taýarly jáne asyl tuqymdy buqalardy eksporttaý isker azamattarǵa kásibin toqyratyp almaýǵa septigin tıgizedi.
«Asyl tuqymdy jáne taýarly mal basyn kóbeıtý kóptegen fermerdiń negizgi kásibi sanalady. Olar sharýashylyqtarǵa ınvestısııa salmas buryn rentabeldilik máselesine erekshe nazar aýdaratynyn aıta ketý kerek. Onyń ishinde nesıege alynǵan ınvestısııany qaıtarý qansha ýaqyt alatyny mańyzdy. Fermerler úshin taýarly jáne asyl tuqymdy buqalardy eksporttaý sharýalarynyń shatqaıaqtamaı turýyna járdemdesedi. Ishki naryqta ónimdiligi joǵary taýarly jáne asyl tuqymdy buqalarǵa suranys árdaıym bola bermeıtindikten, eksportqa tyıym salý azamattarǵa ınvestısııany boljamdy jáne salystyrmaly qysqa merzimde qaıtarý múmkindiginen aıyratynyn eskerý qajet. Sondaı-aq eksporttyq shekteýler et ındýstrııasynyń damýyna, sol sekildi tutynýshylyq baǵanyń tómendeýine oń áser etedi degen qısynsyz. Bizdiń jaǵdaıda eksporttyq shekteýdi engizýden góri fermerler jáne bordaqylaý alańdary ıelerimen kooperasııalyq shart negizinde bordaqylaý alańdary men soıý pýnktterin, astyq jáne jemshóp óndirýshilerdiń óndiristik ınfraqurylymyn sýbsıdııalaý qajet. Bul ınfraqurylym sapasyn jaqsartyp, sáıkesinshe óndiristiń ózindik qunyn tómendetýge áser etedi. Sol sekildi logıstıkalyq tasymaldy bólshek saýda núktelerine deıin qadaǵalap otyrý kerek. Qosylǵan qundy tek deldaldar men alypsatarlarǵa qatysty retteý qajet. Bul naqty ónim shyǵaratyn fermerlerge zııanyn tıgizbeýi tıis», degen ǵalymnyń pikiri Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń feısbýktegi paraqshasynda keltirilgen.
Ettiń baǵasy arzandaǵan joq
Sharýalardyń aıtýynsha, asyl tuqymdy malǵa arnalǵan sýbsıdııany alý tártibi únemi ózgerip otyrady. Sebebi jańadan taǵaıyndalatyn mınıstrge, vıse-mınıstrlerge nemese basqa da laýazymdy tulǵaǵa sýbsıdııany kóńiline jaqqan salaǵa baǵyttaýǵa qıyndyq týdyrmaıdy. Qolǵa tıgenniń ózinde ony tek shendilermen jaqsy qatynas ornata bilgender ǵana ıelenetin kórinedi. Sondyqtan da fermerler sýbsıdııanyń ornyna 25-30 jylǵa arzan nesıe berilgeni áldeqaıda tıimdi bolady degen oıda. Budan bólek asyl tuqymdy maldy ósirýmen aınalysatyndar tiri maldyń eksportyna qarsylyq tanytyp otyrǵandardyń artynda belgili bir múddeli top bar dep sanaıdy.
«Meniń oıymsha, elimizdegi iri et óńdeýshiler bılik arqyly tiri maldyń eksportyna tyıym salýdy kózdegen syńaıly. Olardyń basty jeleýi – tiri maldyń syrtqy naryqqa satylýy saldarynan et óńdeýshi kásiporyndardyń júktemesi tómendep ketti degendi alǵa tartýmen boldy. Qosh, sonymen shekteý engizildi. Alaıda kásiporyndardyń júktemesi burynǵydaı jartylaı kólemde ózgerissiz qalyp, asyl tuqymdy jáne kommersııalyq maqsattaǵy maldyń baǵasy tómendep ketti. Al ettiń baǵasy bir tıynǵa da arzandaǵan joq. Qazir shekteý alynyp, maldyń baǵasy sál kóterildi. Bul jaǵymdy jańalyq. О́ıtkeni elimizde halyqtyń shamamen 40%-y aýylda turady. Nege aýyl halqynyń tabysy sál arta bastasa, qoldaǵannyń ornyna kerisinshe kedergiler qoıamyz?! О́ńirdegi halyq maldy satý arqyly tehnıkany jańartyp, sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik alady. Tıisinshe aýyldyń ál-aýqaty artady. Mine, osyny túsinýimiz qajet», dedi Qazaq aqbas sıyry respýblıkalyq palatasynyń atqarýshy dırektory.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne qaıta óńdeý departamentiniń dırektory Erkebulan Ahmetovtiń aıtýynsha, búginde vedomstvo saýda máseleleri jónindegi quzyrly organmen birlesip, arnaıy ereje daıyndap jatyr. Soǵan sáıkes, eksportqa ruqsat beretin kvota bekitilip, ony bólý tártibi belgilenedi.
«Kvotanyń negizgi kólemi taýar óndirýshilerdiń ótinimderi negizinde anyqtalyp, birinshi kezekte maldy elimizdegi qaıta óńdeý nysandaryna ótkizýge basymdyq beriledi. Bul talaptar saqtalǵan jaǵdaıda beriletin kvota kólemi anyqtalady. О́tinimderdi tikeleı jergilikti atqarýshy organdar arqyly, sondaı-aq «Atameken» UKP-nyń óńirlik qyzmetteri arqyly berýge bolady. Tutastaı alǵanda, kelip túsken ótinimderdiń negizinde jáne óndiris pen tutyný balansyna sáıkes, kvota kólemi anyqtalyp otyrady», dedi E.Ahmetov.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń bergen málimetine súıensek, byltyr qańtar-jeltoqsan aralyǵynda elimiz 9,2 myń tonna sıyr etin eksporttaǵan. Atap aıtqanda, iri qaranyń eti О́zbekstan, Reseı, Belarýs, Qytaı jáne Birikken Arab Ámirlikterine satylypty.
P.S. Qazir naryqtyq ekonomıkanyń dáýiri júrip turǵany belgili. Dese de qazaqstandyq fermerler aıtqandaı, zań júzinde erkin ekonomıkaǵa kóshkenimizben sanamyz «keńestik» josparly ekonomıkadan áli de arylar emes. Sharýanyń shatqaıaqtap turýynyń taǵy bir sebebi osynda jatyr, deıdi sharýalar.
