Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Dál búgin jasaryp, jaınap jatqan Túrkistan shahary – sonyń aıǵaǵy. Abaı dananyń sózi eske túsedi: «О́ziń qurmettemegen nársege bótennen qaıtip qurmet kútesiń?..».
Iá, buryn da, qazir de Túrkistan – rámiz, Túrkistan – uran. Ásirese, jańǵyryp jatqan Túrkistan óńiri men qalasy – bireýler oılap júrgendeı, «baıaǵy Shymkent oblysy» emes. «Sý súzilmeıdi, súıek úzilmeıdi» degendeı, Túrkistan – qazaqtyń tórt tarapynyń ıgi jaqsylary jany men tánin páktep, amanattaǵan kıeli jer. Ol – bir kezde ısi túrki jurtyna búgingi London men Parıjdeı, keshegi Lenıngrad pen Máskeýdeı bolǵan Samarqan men Buqaranyń kilti. Izashar shahary, ilki joly.
Sondyqtan qashanda «Túrkistan» ataýy kózimizge ottaı basylady.
Osydan týra 16 jyl buryn astanadaǵy «Abaı» dúkeninen belgili zertteýshi-jýrnalıst, muratanýshy Tynyshbek Daırabaı qurastyrǵan «Túrkistan. Týrkestan. Turkestan: 1866-1872» atty albomdy kóre sala, úlken oljaǵa kezikkendeı, jata-jastana zerdeleýge asyqtyq. Ony «Elorda» baspasy (dırektory marqum Turlyǵazy Dýanbek) jarııalaǵan edi. Albom sol kezdegi polıgrafııa tehnologııasynyń múmkindigine qaraı basylǵan-dy. Biraq bizdi tańǵaldyrǵany – Túrkistan óńiriniń tarıhyn, salt-dástúrin, kásibı baǵdaryn, arheologııasyn beıneleıtin foto sýretterdiń saqtalyp qalǵany. Dál sol basylymynda sýretterdiń kishkentaılyǵyna, solǵyndylyǵyna nazar aýdarmadyq (alǵashqy basylymy – 28 baspa tabaq), mán-maǵynasyna kóńil bóldik. Taǵy bir qýanǵanymyz – jasynan etnografııa men tarıhqa qyzyqqan T.Daırabaıdyń murany izdep-taýyp, jarııalaýdaǵy tyńǵylyqtyǵy jáne azamattyq jaýapkershiligi.
Arada 15 jyl ótken soń, Tynyshbek myrza halyqtyń tarıhqa degen yntasy men suranymyn eskerip, tutas oblystyń Túrkistan ataýymen qaıta jańǵyrǵanynyń baıǵazysyna «Túrkistan. Týrkestan. Turkestan: 1866-1872» albomyn 43 baspa tabaq kólemde mazmunyn qaıta pysyqtap, sýretterin úlkeıtip, aq-qara boıaýyn qanyqtyryp jarııalaǵany otandyq murataný men mádenıettiń mereıin ósirdi. Tarıhı derekti jınaq memlekettiń josparymen Almatynyń «Azııa arna» baspasynan jaryq kórgen.
Albomnyń eki basylymy da qazaq, orys, aǵylshyn tilinde alǵysóz, túsinikterimen shyqty. Sońǵy nusqasynda burynǵy kishkentaı sýretter tutas betke, al mańyzdylary aıqara betke usynyldy. Budan da qurastyrýshynyń yjdaǵatyn, qaısybir mándi sýrettiń qundylyǵyn aıshyqtaǵanyn baıqaımyz.
Ár sýret – jaı ǵana oqıǵanyń deregi emes, tutas tarıh panoramasynyń deregi ekeni aıqyndala túsedi. Mysaly, á degende usynylǵan «Kerýenniń qonalqyǵa toqtaýy» sýretinen kásibı, áleýmettik erekshelikpen birge jer-aýmaq, tabıǵat sıpaty qosa meńzelgen. Al «Túrkistan aımaǵyn mekendeıtin halyqtar» toptamasynda negizinen qypshaq tekti er, áıel azamattar men jasóspirimderdiń beınesin (antropologııa), kıimin (kostıýmin) kóremiz. Endi bir aıqara betke usynylǵan «Qazaq kıiz úıiniń ishki kórinisi» atty fotografııadan aýqatty erli-zaıyptynyń kúndelikti turmystaǵy zattarynyń túr-turpatyn, ata-anasynyń saıasyndaǵy balıǵat jasyndaǵy eki qyz ben olardyń búldirshin sińlisiniń keskin-kelbetin, kıimi men kózqarasyn baıyptaımyz.
«Qazaqtardyń úılený ádet-ǵurpy», «Saıahat kezinde paıdalanatyn jolym úı», «Áýlıe ata qalasy. Bazar alańy», «Ortaazııalyqtardyń oıyn-saýyǵy. Qyz qýý», «Musylmandyq mektep», «Jalpyhalyqtyq oıyn-saýyq – kúres», «Qoǵamdyq oıyn-saýyq – kókpar», «At báıgesi», «Qazaqtardyń kóshi-qony», «At ústindegi qazaq», «Qobyzshy», «Túrkistan ólkesindegi poshta aıdaýshy», «Áýlıe ata mańyndaǵy qazaq jaılaýy», «Mankent aýyly. Sharbaqty», «Áýlıe ata. At bazary», «Ortaazııalyqtardyń er toqym ábzelderi», «Shymkent qalasy jáne onyń kósheleri», «Qarmaqshy. №2 fort kórinisi», «Qazaly aılaǵy», «Arys ótkeli», «Saıram aýyly. Botbaı mazary», «Túrkistan qalasy. Áziret sultannyń ońtústikten kórinisi», «Saýran munarasy», «Áýlıe Qorqyttyń qulaǵan molasy», «Áýlıe ata. Qarahan mazary», «Qazaq zıraty», «Betpaqdaladaǵy Myrza rabat», «Buhara ámiri Nasrýlla syılaǵan úlken Quran jáne onyń taǵy», «Ulyqbek medresesiniń kórinisi», «Áýlıe ata qamalynyń qırandysy» t.b. ataýly sýretter, kıiz úı súıegin daıyndaý, kórik pen dúken jumysy, qol dıirmen men keli túıý, etik tigý, kıiz basý, qamshy órý, arqan órý, jip ıirý, at taǵalaý, astyq bastyrý t.b. qolma-qol úderisti kórsetetin fotolar albomnyń etnografııalyq deregin de, dáıegin de arttyrady.
Túrkistan – álimsaqtan kóp etnosty óńir. Dindes, tildes búgingi ózbek aǵaıynnyń kóbi ol kezde «sart» etnonımimen júr. Qazaqtyń «О́zbek – óz aǵam, sart – sadaǵam» degen sózinde eki tarapty da shettetý joq. «Sadaǵań bop keteıin!» dep jaqsy kórgen adamyna ǵana aıtady. Albomdaǵy qyrǵyz salt-dástúr kórinisi – bizben tel qozydaı. Qyzyq bolǵanda, sýretterge qarap otyryp, biz sol sadaǵa-sart ómiriniń júzden on paıyzyn bilmeıtinimiz málim bop qalady. «Qaıyr tileýshiler», «Kalandarlar qaýymy», «Qazylar soty», «Shaıhana qatary», «Saılı Salı Naý», «Saǵyz satýshy», «Qorqorshy», «Mıhterler», «Er balalar bıi», «Usaq saýda (taqııashy, másishi, asqabaqshy, sháınekshi, arqanshy, tuqymshy, samaýrynshy, otynshy, terishi, qazanshy, legenshi t.b.) fotolaryn kórip qaıran qalasyz.
Al birin estip, birin estimegen Túrkistan aımaǵyn mekendegen sholaq «shala» qazaq, hıýalyq, úndi, qarategin, ıagnaýb, parsy, syǵan, arab, evreı, aýǵan, tájik etnos ókilderiniń túr-turpatyn, kıim-keshegin, kásibin, turmys zattaryn, salt-dástúrin kórip, jańa maǵlumatqa kenelesiz.
Qyl aıaǵy osy belgili-belgisiz ult ókilderi qaıtqan adamdaryn qalaı aqtyq saparǵa shyǵaryp salatyny beınelengen fotolarǵa deıin bar.
Osylardy kóre otyryp, fotografııa óneriniń tarıhty hattap qalýǵa sińirgen eńbegin moıyndaısyz. Bul rette osydan 149-155 jyl burynǵy Túrkistan óńiri sáýlet eskertkishteriniń (Iаsaýı kesenesi, sheıh Maslahatdın meshiti, Kókkúmbez meshiti, Piskent-Qosbulaq kenti, Tillá-qarı medresesi, Tashkent Qatýn meshiti, Samarqan Sharsý molasy, Enoq qaziret Qyzyr mazary, Qoqannyń han saraıy, Ándijan hanzada saraıy, Ándijan bas kerýen saraıy, sultan Muratbek medresesi, Mádeli han medresesi, Rústembek medresesi, Qarahan mazary, Rábııa begim kesenesi, qushbek Beglerbek rabaty, Úrgit jáne Daǵbıt mazarlary, áýlıe Qusam ıbn Abbas zıraty, Aına han kesenesi, Ulja Inag pen Bıbi Zeınet kesenesi, Shyryn bıke kesenesi, ámir Buryndyq kesenesi, Maqtym Aǵzam mazary, ámir Qutlyq Turdybek mazary, ámir Ábý tengi kesenesi, Sha-Arap kesenesi, Shahı-Zında meshiti, Ulyqbek medresesi, Tillá-Qarı medresesi, Shır-dar medresesi, Ámir Temir kesenesi, Qoja Ahrar meshiti, Shaıbanı han medresesi, Qosqynshy han kesenesi, Aqsaraı kesenesi, qoja Ábdý Bırýn kesenesi, sheıh Núretdın Báshir Qutbı kesenesi, Nádir Dıýanbek medresesi, Ámir Temirdiń jazǵy saraıy (Ishrat han), sheıh Býrhanedın kesenesi, Babaqajy mazary, Toqmaq qamaly, Shymkent qamaly, Pishpek qamaly, Tashkent qorǵany, Hodjent qorǵany, Káttaqorǵan qamaly, Jızaq qaqpasy, Áýlıe ata qamaly, Penjıkent qamaly, Uratóbe qamaly, Samarqannyń Buhara qaqpasy t.b.) túsirilgen sýreti – qaı jaǵynan da tarıhı-mádenı qundylyq bolyp qalary anyq.
Joǵaryda akvarel sýret pen karta syzbasy dep qaldyq. Máselen, Samarqan eskertkishteriniń bezendirilýi, Shahı-Zında mazarynyń ishki keskini, Ámir Temir kesenesiniń ishki kelbeti t.b. mamandarǵa ájeptáýir oı tastaıdy. Sondaı-aq «Uzynaǵash túbindegi urys jospary» (patshalyq Reseı men Qoqan handyǵy arasyndaǵy shaıqastyń kúni, aıy, aýqymy, kartasy), «Tashkent qorǵanyn qorshaý men basyp alý syzbasy» (ýaqyty kórsetilgen) tarıhshylardy beıjaı qaldyrmasa kerek.
Eger búgingi Tashkent nemese Reseı (shyǵystaný qory) ǵalymdary men sáýletshileri osy fotolardyń, sýretterdiń, syzbalardyń asa sapaly túpnusqasyn qaıta jasatyp, elektrondyq júıede múddeli álemdik ǵylymı-zertteý ortalyqtary (zerthana) men ýnıversıtetterine joldasa, bul qundylyqtar bilim baǵdarlamasyna ený arqyly «ekinshi ómirin» jalǵastyrar edi.
Ár istiń bastaýshysy, uıytqysy bolady. Tarıhı «Túrkistan albomy» osy ólkeni tuńǵysh general-gýbernatory, áskerı sheni de general Konstantın fon Kaýfman (1818–1882) arqasynda ómirge keldi. Al onyń qara jumysyn istegender – shyǵystanýshy, ıslamtanýshy Aleksandr Kýn (1840-1888) men áskerı ınjener Nıkolaı Bogaevskıı (1843-1912). Albomǵa 1200 foto jáne buǵan qosymsha retinde sáýlet josparlary, kartalar, akvarel sýretteri engen. Osydan bólek «Etnografııa bólimine» 491 sýret kirgen. Áli kúnge tarıhshy, etnograftardy tańǵaldyratyn qomaqty albom tórt bólimnen, alty tomnan turady. «Arheologııa bólimi» – eki tom, «Etnografııa bólimi» – eki tom, «О́ndiris bólimi» – bir tom, «Tarıh bólimi» – bir tom.
HIH ǵasyrdyń 70-jyldaryndaǵy baspa tehnologııasy birshama damyǵany sonshalyq, osynshama foto qor keshiktirilmeı shyǵarylǵan. Onyń negizgi tarıhı nusqa-danalary Reseı ulttyq kitaphanasynda (burynǵy Lenın kitaphanasy) jáne О́zbekstan ulttyq kitaphanasynda saqtalǵan. Al Amerıka Qurama Shtattarynyń Kongress kitaphanasy bul baı muranyń bir danasyn 1934 jyly satyp alǵan. Dál osylaı «Túrkistan» foto destesiniń bir bóligi Fransııaǵa da jetken.
Albom tarıhyna 80-jyldary-aq den qoıǵan T.Daırabaı ult úshin asa mańyzdy osy eńbektiń kóshirmesine qol jetkizýdi josparlaıdy. «Izdegen jeter muratqa» degendeı, el armanyna ulasqan er armany azattyq alǵan jyldary júzege asady. Qazaqstannyń ult kitaphanasy men muraǵatynyń qaıratker qyzdary Kúljahan Ábýǵalıeva, Roza Berdiǵalıeva, Joldybıke Kárıeva, Raısa Birimjarova kásibı kómek qolyn sozsa, «Túrkistan» gazetin jańǵyrtqan áıgili jazýshy Qaltaı Muhamedjanov aqyl-keńesin aıamaǵan. Al Sankt-Peterbýrg Ulttyq kitaphanasynda saqtalǵan albom danasyn kóshirip alýǵa ájeptáýir qarjy qajet bolǵanda, elimizdiń atymtaı jomarty, eks-depýtat Isahan Álimjanov azamattyq tanytqan. О́shkendi jandyrǵan bul tulǵalar (ishinde baqıǵa ozǵany da bar) umytylmaýy kerek.
Resmı ensıklopedııalyq derekterge qaraǵanda, fotosýretterdiń taqyrybyn, baǵyt-baǵdaryn úılestirý A.L.Kýn men P.V.Bogaevskııge júktelgen, al ony fotograftar - N.Nehoroshev, P.Pıroev, G.Krıvsov (sońǵy ekeýi áskerı) túsirgen. Erekshe dúnıelerdi akvarelmen beıneleý L.A.Shostakqa tapsyrylǵan. Albom tutastaı Tashkenttegi fotograf N.Nehoroshevtiń sheberhanasynda jasalǵan. Albom mazmuny 1872 jyldyń sońynda Peterbor senzýrasynan ótip, bar bolǵany 6 (alty) danamen sol qalanyń №1 I.Mordýhovskıı baspahanasynan jaryq kórgen.
Oqyrmanǵa málimet bere keteıik, patshalyq Reseı HIH ǵasyrda geosaıası oıyndarǵa, aımaqtardy «ıgerýge» (jaýlaýǵa) batyl kirisip, osy aýqymdy iske Imperatorlyq geografııa qoǵamyn jumyldyrady. «Eýropalyq Túrkııa shirkeýleriniń jádigerlikteri men slavıandar túr-turpatynyń fotografııa jınaǵy» (P. Pıatnıskıı, 1867), «Reseı asylzadalarynyń jáne tanymal tulǵalarynyń portrettik fotografııa albomy» (A.Dener, 1865), 5 tomdyq ««Amýr, Shyǵys Sibir, Batys Sibir, Oral» fotoalbomy, 3 tomdyq «Amýr jáne Ýssýrıı ólkesi albomy» (V.Lanın, 1876), «Collection de types des Peuples de Russie, Roumanie et Bulgarie» (J.Raýl, 1870-jyldar), «2-Don okrýgy: túrler men turpattar» (I.Boldyrev), «Reseı kostıýmderiniń albomy» (ekeýi de HIH ǵ. 70-jyldar), «Hıýa handyǵynyń túri men turpaty» (G. Krıvsov, 1873), «Batys Sibirdiń túr-turpat albomy (L. Poltoraskaıa, 1879), «Soltústik-batys Mońǵolııanyń túr-turpaty» (A. Adrıanov, 1879), «Imperatorlyq kópshilik kitaphananyń fotografııalyq jáne fototıptik kolleksııasy» (V.Stasov, 1885), «Shyǵys halyqtarynyń túr-turpaty» (1890), «Malorossııa túr-turpaty» (A.Zavadskıı, 1890), «Malorossııa albomy» (I.Kordysh, 1895), 8 tomdyq «Kavkaz, Persııa, eýropalyq jáne azııalyq Túrkııa halyqtarynyń fotografııalyq túr-turpat katalogy» (D.Ermakov, 1896), «Enıseı foto jınaǵy» (P.Ostrovskıı, 1897), «Belarýs jáne Olonesk gýbernııasy foto jınaǵy» (M.Krýkovskıı, 1898) t.b. osy kezde shyqty. Bir eleýli fakt: osy albomdardyń birsypyrasy (ishinde «Túrkistan albomy» da bar) Parıj halyqaralyq geografııa kórmesinen júldeli oryn alǵan.
Muratanýshy Tynyshbek Daırabaı jańǵyrtqan nemese qaıta shyǵarǵan «Túrkistan albomy» – túrki dúnıesiniń, qazaq halqynyń ortaq murasy. Sondyqtan biz rýhanııat joqshysy Tákeńe «táńir jarylqasyn!» aıtamyz.
Árıne, úlken jáne shetin jumystarda tehnıkalyq kinárattar ketip jatady. Bul qurastyrýshynyń eńbegine nuqsan keltirmeıdi. Degenmen keı tustardy qaıta pysyqtaý – tarıhı albomnyń jańa basylymyn kórkeıte túsedi dep oılaımyz.
Mysaly, túpnusqada sýret astyndaǵy jazý oryssha jáne aǵylshynsha bolsa kerek. Osynyń qazaqshasy keı tusta kalkalanyp ketken. «Musylmandyq mektepti» – «musylman mektebi», «Saılı Salı Naýdy» – «jyl basy – Naýryz», «Qurban-Baıramdy» – «Qurban aıt», «at báıgesin» – «báıgi», «at ústindegi qazaqty» – «salt atty qazaq», «Qazaqtardyń kóshi-qony» – «qazaq kóshi-qony», «poshta aıdaýshyny» – «poshtabaı», «Maadalyny» – «Mádeli», «Tashkent... saıabaqtaryn» – «Tashkent saıabaǵy», «slobodkany» – «selo» emes, «slobodka», «Zaamındi» – «Zámın», «Seıd Hýdoıardy» – «Seıit Qudııar», «Saýran ... qaldyǵyn» – «Saýran ... jurty» (t.b.) dep túzetý qısyndy. Mundaı ustanym ana tilimizdiń bedelin kóteredi.
Oqyrman albomdy qaraǵan jannan: «Jınaqqa 6 tomdyq tupnusqadaǵy sýretterdiń neshe paıyzy engen?» dep suraýy múmkin. Dál esebin bilmedik, bálkim Qazaqstan nusqasyna tórtten bir bóligi ǵana engen shyǵar. Endi qalǵanyn qaıtemiz? Álbette, ǵylymǵa salsa, bárin jarııalaý qajet. Oǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń aıryqsha jobasy retinde nemese jańǵyrǵan Túrkistan qalasynyń mádenı jobasy retinde qarjy kózin tabýǵa bolady dep oılaımyz.
Endi murany tanymaldandyrýǵa keleıik. «Bul tarıhı qundy jınaq ár shańyraqta tursyn» dep aıtsaq, biraz azamattyń jaýapkershiligine salmaq túsirgendeı kórinermiz. Sondyqtan ulty men ózin syılaǵan barsha tarıhshynyń, etnograftyń, sáýletshiniń, ádebıetshiniń, sýretshiniń, ózge de mádenıet pen óner salasy mamandarynyń sóresinde turýy lázim. Bul – bir.
Ekinshi, qazir aqparattyq tehnologııa men ınnovasııa zamany. Sondyqtan búgin halyq murasy – «Túrkistan albomynyń» ekinshi tynysy ashylatyn sát. Jınaqtaǵy adamdardyń keskin-kelbetin, ulttyq kostıýmderdi, salt-dástúrdi, oıyndardy, kásipterdi, kóshi-qon, qonys beınelerin tabıǵı boıaýlarmen nárlendirý, jandandyrý, naqtylaý – ýaqyt talaby.
Úshinshi, búgingi jastardy qansyz-sólsiz dep oılamaýǵa kerek. Aıtalyq, muratanýshy Tynyshbek Daırabaı Almatydaǵy О́ner akademııasy men Sáýlet-qurylys akademııasynan bastap «Túrkistan albomy kolleksııasynan» atty kóshpeli kórme ótkizse, nátıjesi eleýli bolar edi. Árıne, bul iste osy oqý orny basshylarynyń joba avtoryna qolqa salýy – órkenıetti qadam.
Endeshe, iske sát!
Dıhan Qamzabekuly,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ prorektory, UǴA akademıgi
